Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Тірі организмдерді жүйелеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 2 бөлім: Тірі организмдерді жүйелеу. 61–63-беттер.
Нені қайталаймыз
2-бөлімде тірі табиғатты «сөрелерге» бөлуді үйрендік: патшалықтан түрге дейін. Міне, басты ұғымдар.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Жүйелеу | Организмдердің алуан түрлілігін және оларды жіктеуді зерттейтін ғылым |
| Жіктеу (классификация) | Организмдерді ұқсастығы мен туыстығына қарай топтарға бөлу |
| Бинарлық номенклатура | Түрдің латынша қос атауы: туыс + түр эпитеті (К. Линней) |
| Патшалықтар | Вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар |
| Түр | Құрылысы ұқсас, өзара еркін шағылысып, ұрпақ бере алатын даралар жиынтығы |
| Популяция | Бір аумақта тіршілік ететін, бір түрге жататын даралар тобы |
| Дихотомиялық кілт | Қарама-қарсы белгілер жұбынан (теза және антитеза) тұратын анықтамалық |
💡 Өсімдіктердегі таксондар баспалдағы: патшалық, бөлім, класс, қатар, тұқымдас, туыс, түр. Жануарларда бөлімнің орнына тип, ал қатардың орнына отряд болады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жүйелеу ғылымы нені зерттейді?
Қалай ойлаймыз. Атауы «жүйе» сөзімен байланысты: бұл ғылым бүкіл тірі табиғатты белгілі бір жүйеге келтіреді.
Жауап үлгісі. Жүйелеу ғылымы тірі организмдердің алуан түрлілігін, олардың туыстығы мен ұқсастығын зерттейді және оларды топтарға (таксондарға) бөледі.
Жауабы: организмдердің алуан түрлілігін, туыстығын және жіктелуін.
№ 2
Жіктеу (классификация) — бұл ... .
Жауап үлгісі. Жіктеу — организмдерді ұқсастығы мен туыстығына қарай топтарға (таксондарға) бөлу.
Жауабы: организмдерді ұқсастығы мен туыстығы негізінде топтарға бөлу.
№ 3
Бинарлық номенклатура нені білдіреді және ол кімге тиесілі?
Қалай ойлаймыз. «Бинарлық» — «қос», «номенклатура» — «атаулар тізімі» деген сөз.
Жауап үлгісі. Бұл — түрді латынша екі сөзбен атау тәсілі: бірінші сөз туысты, екінші сөз түрді көрсетеді. Мысалы, Vulpes vulpes — кәдімгі түлкі. Оны швед ғалымы Карл Линней ұсынған.
Жауабы: түрдің латынша қос атауы (туыс + түр); Карл Линнейге тиесілі.
№ 4
К. Линней бинарлық номенклатураны не үшін ұсынды?
Жауап үлгісі. Линнейге дейін атаулар ұзақ сипаттамалар болатын, әр ғалым өзінше атайтын. Екі сөзден тұратын қысқа латынша атау әр елдің ғалымына түсінікті және шатасуға жол бермейді.
Жауабы: әр түрге қысқа, бірыңғай, барлық жерде түсінікті атау беру үшін.
№ 5
Бинарлық номенклатурадағы бірінші сөз нені білдіреді?
Жауап үлгісі. Бірінші сөз бас әріппен жазылады және түр жататын туысты көрсетеді. Екінші сөз кіші әріппен жазылады — бұл түр эпитеті. Мысалы, Tulipa greigii («Грейг қызғалдағы») атауында Tulipa — қызғалдақтар туысы.
📕 Оқулықта (45-бет) бинарлық атаудың бірінші сөзі «қай тұқымдасқа» жататынын көрсетеді делінген. Бұл дәл емес: бірінші сөз туысты, ал тұқымдас атауда мүлде көрсетілмейді.
Жауабы: туысқа.
№ 6
Тірі организмдердің вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар патшалықтарына салыстырмалы сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Жасушалық құрылысы, қоректену тәсілі және «ерекше белгілері» бойынша салыстыр.
Жауап үлгісі.
| Патшалық | Жасушалық құрылысы | Ядро | Қоректенуі | Мысалдар |
|---|---|---|---|---|
| Вирустар | жасушасыз, тек иесінің жасушасы ішінде тіршілік етеді | жоқ | өздігінен қоректенбейді, иесінің жасушасын пайдаланады | тұмау вирусы |
| Бактериялар | біржасушалы | жоқ (прокариоттар) | гетеротрофтар және автотрофтар | сүтқышқылды бактериялар, ішек таяқшасы |
| Саңырауқұлақтар | біржасушалы және көпжасушалы | бар | гетеротрофтар (дайын затты сіңіреді), жасуша қабырғасында хитин бар | шампиньон, ашытқы, зең |
| Өсімдіктер | көпжасушалы (біржасушалы балдырлар да бар) | бар | автотрофтар: фотосинтез, хлоропластар, жасуша қабырғасы целлюлозадан | қайың, селеу, сексеуіл |
| Жануарлар | көбіне көпжасушалы | бар | гетеротрофтар, дайын органикалық заттармен қоректенеді | ақбөкен, ілбіс |
Жауабы: жоғарыдағы кесте.
№ 7
Түр — бұл ... .
Жауап үлгісі. Түр — құрылысы, тіршілік процестері және мекен ету ортасы ұқсас, өзара шағылысып, ұрпақ бере алатын даралар жиынтығы.
Жауабы: өзара еркін шағылысып, ұрпақ бере алатын ұқсас даралар тобы.
№ 8
Түр популяциясы — бұл ... .
Жауап үлгісі. Популяция — бір аумақта ұзақ уақыт тіршілік ететін және өзара еркін шағылысатын, бір түрге жататын даралар тобы. Мысалы, ақбөкеннің Бетпақдала популяциясы.
Жауабы: бір аумақта тіршілік ететін және өзара шағылысатын бір түрдің даралар тобы.
№ 9
Суретте көрсетілген жануарларды білесіңдер ме? Жүйеліктегі орнын патшалықтан бастап атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Төрт суретте де түлкіге ұқсас жануарлар. Құлағының мөлшеріне, түсіне, жүніне қара.
Жауап үлгісі. Алғашқы үш суретте — кәдімгі түлкі (Vulpes vulpes): қызыл, қызыл-қоңыр және аяқтары қара түсті түрлері. Төртінші суретте құлағы ірі, жүні ашық құмтүстес сұр жануар — қарсақ (Vulpes corsac), Қазақстан даласының түлкісі. Екеуінің де жүйелік орны: патшалық — жануарлар, тип — желілілер, класс — сүтқоректілер, отряд — жыртқыштар, тұқымдас — иттер, туыс — түлкі; түрі — біріншісінде кәдімгі түлкі, екіншісінде қарсақ.
Жауабы: алғашқы үш сурет — кәдімгі түлкі, төртінші — қарсақ; жүйелік орны: жануарлар патшалығы → желілілер типі → сүтқоректілер класы → жыртқыштар отряды → иттер тұқымдасы → түлкі туысы → түр (кәдімгі түлкі немесе қарсақ).
№ 10
Өсімдіктердің жүйелік категорияларын патшалықтан бастап атаңдар.
Жауап үлгісі. Патшалық, бөлім, класс, қатар, тұқымдас, туыс, түр.
Жауабы: патшалық → бөлім → класс → қатар → тұқымдас → туыс → түр.
№ 11
Жануарлардың жүйелік категорияларын атаңдар.
Жауап үлгісі. Патшалық, тип, класс, отряд, тұқымдас, туыс, түр. Мысалы, ілбіс: патшалық — жануарлар, тип — желілілер, класс — сүтқоректілер, отряд — жыртқыштар, тұқымдас — мысықтар, туыс — мысық, барыс, түр — қар барысы (ілбіс).
Жауабы: патшалық → тип → класс → отряд → тұқымдас → туыс → түр.
№ 12
Өсімдіктер мен жануарлардың жүйелік категорияларын салыстырыңдар, олардың айырмашылықтары мен ұқсастықтары неде?
Қалай ойлаймыз. № 10 және № 11 тізімдерін еске түсір.
Жауап үлгісі. Ортақтары: патшалық, класс, тұқымдас, туыс, түр. Айырмашылығы: өсімдіктерде бөлім мен қатар бар, ал жануарларда олардың орнына тип пен отряд болады.
Жауабы: бес категория бірдей; өсімдіктердегі бөлім мен қатар жануарлардағы тип пен отрядқа сәйкес келеді.
№ 13
Біржасушалы организмдер патшалық тармағына сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Біржасушалы жануарлар — қарапайымдылар. Амебаны, эвгленаны, кірпікшелі кебісшені еске түсір.
Жауап үлгісі. Денесі бір жасушадан тұрады, сол жасуша тұтас организмнің барлық қызметін атқарады: қоректену, тыныс алу, бөліп шығару, көбею, қозғалу. Суда, дымқыл топырақта, басқа организмдердің денесінде тіршілік етеді. Жалған аяқтарымен, талшықтарымен, кірпікшелерімен қозғалады. Дайын органикалық заттармен қоректенеді, көбіне бөлініп көбейеді. Мысалдар: кәдімгі амеба, кірпікшелі кебісше, жасыл эвглена, безгек плазмодийі.
Жауабы: бір жасуша — бір организм; барлық қызметті өзі атқарады; мысалдар: амеба, кебісше, эвглена.
№ 14
Біржасушалы және көпжасушалы жануарлар патшалық тармақтарын салыстырыңдар.
Жауап үлгісі.
| Белгісі | Біржасушалылар | Көпжасушалылар |
|---|---|---|
| Дене құрылысы | бір жасуша | ұлпалар мен мүшелер түзетін көптеген жасуша |
| Қызметтері | бір жасуша атқарады | жасушалар, ұлпалар мен мүшелер арасында бөлінген |
| Мөлшері | микроскопиялық | көзге көрінетіннен алып көк китке дейін |
| Мысалдар | амеба, кебісше | жауын құрты, алабұға, ақбөкен |
| Ұқсастығы | екеуі де — гетеротрофтар, ядролы организмдер (эукариоттар), тыныс алады, қоректенеді, көбейеді, тітіркенгіштігі бар |
Жауабы: біржасушалыларда барлық қызметті бір жасуша атқарады; көпжасушалылардың денесі көптеген маманданған жасушадан тұрады.
№ 15
Омыртқасыз және омыртқалы жануарларды сипаттамаларына қарай салыстырыңдар.
Жауап үлгісі.
| № | Топтар | Ұқсастықтары | Айырмашылықтары |
|---|---|---|---|
| 1 | Омыртқасыздар | екеуі де — көпжасушалы, гетеротрофты эукариоттар, қоректенеді, тыныс алады, көбейеді, қоршаған ортаға әсер етеді | омыртқасы және ішкі қаңқасы жоқ (сыртқы қаңқа болады, мысалы, шаяндарда, жәндіктерде); жүйке жүйесі қарапайым (мысалы, құрсақ жүйке тізбегі); типтері: ішекқуыстылар, құрттар, ұлулар, буынаяқтылар т.б. |
| 2 | Омыртқалылар | жоғарыдан қара | ішкі қаңқасы бар, омыртқа жотасы мен оның ішінде жұлыны бар; жүйке жүйесі түтік тәрізді; құрылысы күрделі; Желілілер типі; кластары: балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер |
Жауабы: жоғарыдағы кесте.
№ 16
Омыртқалы жануарлар кластары мен белгілері арасындағы сәйкестікті анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Балықтар — су және желбезек. Қосмекенділер — дернәсілі суда, ересектері құрлықта да, суда да. Жорғалаушылар — аяқтары тұлғасының екі жағына алшақ орналасады. Құстар — қанаттары (түрөзгерген алдыңғы аяқтар). Сүтқоректілер — балаларын сүтімен асырайды.
| Класс | Белгі |
|---|---|
| Балықтар | ә) тек суда дамып тіршілік етеді, желбезектерімен тыныс алады |
| Қосмекенділер | а) дернәсілі суда дамиды, ал ересектері суда және құрлықта тіршілік етеді |
| Жорғалаушылар | б) аяқтары тұлғасының екі жағында алшақ орналасады |
| Құстар | в) түрөзгерген алдыңғы аяқтары бар, өкпемен тыныс алады |
| Сүтқоректілер | г) жүйке жүйесі жоғары деңгейде дамыған, балаларын тірі туады, асырайды |
Жауабы: Балықтар — ә; Қосмекенділер — а; Жорғалаушылар — б; Құстар — в; Сүтқоректілер — г.
№ 17
Омыртқалы жануарлардың омыртқасыздардан ең басты айырмашылығын атаңдар.
Жауап үлгісі. Омыртқалыларда ішкі осьтік қаңқа — омыртқа жотасы бар, оның ішінде жұлын орналасады. Омыртқасыздарда омыртқа жоқ.
Жауабы: омыртқа жотасының (ішкі қаңқаның) болуы.
№ 18
Дихотомиялық кілттер биологияда не үшін қолданылады?
Жауап үлгісі. Организмнің түрін, туысын және басқа топтарын белгілері бойынша анықтау үшін: әр қадамда екі қарама-қарсы нұсқаның бірін таңдайды.
Жауабы: организмнің атауы мен жүйелік орнын анықтау үшін.
№ 19
Дихотомиялық кілттегі теза нені білдіреді?
Жауап үлгісі. Теза — зерттелетін нысанның қандай да болмасын бір белгісінің сипаттамасы. Тезалардың реттік нөмірлері болады: 1, 2, 3…
Жауабы: нысан белгісінің сипаттамасы.
№ 20
Антитеза қандай мақсатта қолданылады? Оны қалай белгілейді?
Жауап үлгісі. Антитеза тезаға қарама-қарсы белгіні сипаттайды, сонда сәйкес келетін нұсқаны таңдауға болады. Өсімдіктер анықтамалығында ол «0» цифрымен белгіленеді (жануарлар анықтамалығында «0» болмайды: антитезаның нөмірі жақшада беріледі).
Жауабы: қарама-қарсы белгіні сипаттау үшін; «0» цифрымен белгіленеді.
№ 21
Теза және антитеза бірігіп қалай аталады?
Жауабы: саты (теза мен антитеза бірігіп кілттің бір сатысын құрайды).
№ 22
Сарғалдақтың жүйелік орнын жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Ащы сарғалдақ — жарқыраған сары гүлді, қосжарнақты гүлді өсімдік, Қазақстанның шалғындарында жиі кездеседі. Патшалықтан түрге қарай жүреміз.
Шешуі.
| Категория | Атауы |
|---|---|
| Патшалық | Өсімдіктер |
| Бөлім | Жабықтұқымдылар (гүлді өсімдіктер) |
| Класс | Қосжарнақтылар |
| Қатар | Сарғалдақгүлділер |
| Тұқымдас | Сарғалдақтар |
| Туыс | Сарғалдақ |
| Түр | Ащы сарғалдақ (Ranunculus acris) |
⚠️ Ащы сарғалдақ улы: оның шырыны терісі мен кілегей қабығын тітіркендіреді, сондықтан жайылымдарда мал оны жемейді.
Жауабы: Өсімдіктер патшалығы → жабықтұқымдылар бөлімі → қосжарнақтылар класы → сарғалдақгүлділер қатары → сарғалдақтар тұқымдасы → сарғалдақ туысы → ащы сарғалдақ түрі (Ranunculus acris).
№ 23
Швед ғалымы К. Линнейдің өмірі туралы эссе жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Эссе — ойы бар шағын әңгіме. Жоспар мен бірнеше нақты дерек керек.
Жауап үлгісі. Эссе жоспары:
- Балалық шағы: Карл Линней 1707 жылы Швецияда пасторлық отбасында дүниеге келген. Бала кезінен гүлдер мен бақты жақсы көрген.
- Оқуы: Лунд және Уппсала университеттерінде медицина мен ботаниканы оқыған.
- Саяхаттары: Лапландияның табиғатын зерттеп, өсімдіктер мен жануарларды сипаттаған.
- Басты еңбектері: «Табиғат жүйесі» (Systema Naturae, алғашқы басылымы 1735 жыл) және «Өсімдіктер түрлері» (1753), онда ол қос латынша атауларды жүйелі түрде енгізді.
- Үлесі: бинарлық номенклатура және жүйелеу, оларды ғалымдар әлі күнге дейін қолданады, мысалы, Homo sapiens — саналы адам.
- Қорытынды: 1778 жылы қайтыс болды, оны қазіргі жүйелеудің атасы дейді.
Мәтініңді осы тармақтардан құра: 8–10 сөйлем, қос атауға мысалмен.
Жауабы: жоспар бойынша эссе: балалық шағы, оқуы, саяхаттары, «Табиғат жүйесі», бинарлық номенклатура, ғылымдағы маңызы.
Жадынама
- Патшалықтар: вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар.
- Қос атаудағы бірінші сөз — туыс, екіншісі — түр.
- Қарапайымдылар — біржасушалы жануарлар, қалған жануарлар көпжасушалы.
- Омыртқалылардың басты ерекшелігі — омыртқа жотасы бар ішкі қаңқа.