§ 12. Өсімдіктер мен жануарлар жасушаларын салыстыру: ұлпалар, мүшелер, мүшелер жүйесі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 3 бөлім: Жасушалық биология. Су және органикалық заттар. 63–69-беттер.

Нені үйренесің

• Кез келген жасушаның үш басты бөлігін атап, әрқайсысы не істейтінін түсіндіруді.
• Өсімдік жасушасының жануар жасушасынан айырмашылығын табуды: қабық, пластидтер, вакуоль, жасуша орталығы, қор жинайтын зат.
• Ұлпа, мүше және мүшелер жүйесі деген не екенін түсіндіріп, «жасуша → ұлпа → мүше → мүшелер жүйесі → организм» тізбегін құруды.
• Өсімдіктердің 6 ұлпасы мен жануарлардың 4 ұлпасын атауды.

Ой қозғау

• Организміміз жай көзге көрінбейтін қандай бөлшектерден құралған? Жасушалардан. Олар миллиардтап саналады, микроскопта көрінеді, жай көзбен көрінбейді.
• Өсімдіктер мен жануарлардың жасушалары құрылымы мен атқаратын қызметі бойынша ерекшеленеді ме? Иә. Жалпы жоспары бір, бірақ өсімдік жасушасында қабық, пластидтер және ірі вакуоль болады, ал жануар жасушасында олар жоқ.

🌟 «Жасуша» сөзін 1665 жылы ағылшын ғалымы Роберт Гук ойлап тапты. Ол микроскоппен тығынның жұқа кесіндісін қарап, оны монастырьдағы кішкентай бөлмелерге ұқсатты.

Тақырыпты талдаймыз

Кез келген жасушаның үш бөлігі

Кез келген жасуша (қайыңдікі де, түйенікі де) өзара байланысқан үш бөліктен тұрады: қабықшадан, цитоплазмадан және ядродан. Бұл кішкентай қалаға ұқсайды: қақпасы бар қабырғалар, іште — тіршілік, ал ортасында — «әкімшілік».

• Қабықша жасушаны қорғайды және көршілерімен қарым-қатынас жасайды. Ол арқылы жасушаға су мен қоректік заттар түседі, ал қалдықтар сыртқа шығады.
• Цитоплазма — жасушаның ішін толтырып тұратын зат. Ол баяу қозғалады, ал оның ішінде органоидтер «жұмыс істейді»: әрқайсысының өз міндеті бар.
• Ядро — басты «штаб». Ол зат алмасумен байланысты, тұқым қуалаушылық ақпаратты сақтап, береді және жасушаның бөлінуін басқарады.

Өсімдік жасушасында не бар, жануар жасушасында не жоқ

Өсімдік жасушасы ішінде суы бар қорапқа, ал жануар жасушасы жұмсақ қапшыққа ұқсайды.

1. Целлюлозадан тұратын жасуша қабығы. Ол берік және жасушаға пішін береді. Оның астында цитоплазманы қаптайтын плазмалық мембрана жатыр. Жануар жасушасында қабық жоқ: ол тек мембранамен қапталған, ал сыртында қарапайым көмірсулардың өте жұқа тізбегі — гликокаликс болады.
2. Пластидтер. Олардың үш түрі бар: жасыл хлоропластар (құрамында хлорофилл бар, фотосинтез үшін жарықты ұстайды), түрлі түсті хромопластар (сәбіздің және күзгі жапырақтардың түсі) және түссіз лейкопластар (қоймалар, мысалы, картоп түйнегіндегі крахмал).
3. Жасуша шырыны бар ірі орталық вакуоль. Ол суды ұстап тұрады, жасушаға серпімділік (тургор) береді және қоректік заттардың ерітінділерін жинайды.
4. Қорға жиналатын көмірсу — крахмал. Жануар жасушасында қор — гликоген.

Ал тек жануар жасушасында не бар? Жасуша орталығы (бөлінумен байланысты органоид). Онда пластидтер жоқ, себебі жануарлар — гетеротрофтар: олар өсімдіктер түзген дайын органикалық заттармен қоректенеді.

💡 Жануар жасушасында вакуоль «негізінен болмайды». Олар біржасушалы жануарларда кездеседі. Кәдімгі амебада асқорыту вакуолі (тағамды қорытады) және жиырылғыш вакуоль (артық су мен зиянды заттарды шығарады) болады.

🌟 Көктемде Грейг қызғалдағы гүлдейтін кезде даланың жасыл түсін жапырақ жасушаларындағы миллиондаған хлоропластар жасайды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Мембрана тек жануар жасушасында болады». Олай емес! Мембрана барлық жасушада бар. Өсімдік жасушасында ол қабықтың астында жасырынған, ал жануар жасушасында ол — «сыртқы киімі».

Ұлпа: бір ойдағы жасушалар

Үлкен организмде жасушалар жеке-жеке өмір сүрмейді. Олардан ұлпалар құралады.

📌 Ұлпа — шығу тегі, құрылысы және атқаратын қызметі бірдей жасушалар мен жасушааралық заттар жиынтығы.

Өсімдіктерде 6 ұлпа бар:

Назар аудар: негізгі ұлпа бір ұлпа саналады және екі түрге бөлінеді, сондықтан оқулықтағы тізімде (бөліп шығарушымен бірге) алты ұлпа болады.

Жануарларда 4 ұлпа бар:

Жасушадан организмге дейін

Ұлпалардан мүшелер, мүшелерден — мүшелер жүйесі, ал жүйелерден тұтас организм құралады.

📌 Мүше — денеде тұрақты орны, белгілі құрылысы бар, бір немесе бірнеше қызмет атқаратын дене бөлігі. Мүшелер жүйесі — организмнің күрделі жұмысын бірге атқаратын бірнеше мүше.

• Жануарлардың ішкі мүшелері: жүрек, өкпе. Сыртқы мүшелері: ауыз, қол.
• Өсімдік мүшелері: тамыр, сабақ, жапырақ, гүл.
• Мүшелер жүйелері: жүйке, тірек-қимыл, асқорыту, тыныс алу, қанайналым, зәр шығару, жыныс жүйелері.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланы адамды деңгейлер бойынша «құрастыруға» шақырыңыз: жүйке жасушасы → жүйке ұлпасы → ми → жүйке жүйесі → организм. Содан кейін ағаш үшін де солай жасаңыз. Сонда тірі жандардың ортақ белгілері мен айырмашылықтары түсінікті болады.

Өзіңді тексер

• Организм құрылысының бірлігі не? Жасуша.
• «Ұлпа» ұғымына анықтама бер. Ұлпа — шығу тегі, құрылысы және қызметі бірдей жасушалар мен жасушааралық заттар жиынтығы.
• Мүше деген не? Денеде белгілі құрылысы мен орны бар, бір немесе бірнеше қызмет атқаратын дене бөлігі (жүрек, өкпе, тамыр).
• Өсімдік организмі қандай мүшелерден тұрады? Тамырдан және сабақтан, жапырақтан, гүлден (гүлді өсімдіктерде жемісі мен тұқымы да бар).
• Жануарларда қандай ұлпалар болады? Эпителий, дәнекер, бұлшықет, жүйке ұлпалары.
• Өсімдік пен жануар жасушасының жасуша қабықшаларында қандай айырмашылық бар? Өсімдік жасушасында целлюлозадан тұратын берік жасуша қабығы бар, оның астында — мембрана. Жануар жасушасында қабық жоқ, тек гликокаликсі бар жұқа серпімді мембрана болады.
• Жануар жасушасында неге пластид болмайды? Жануарлар — гетеротрофтар: дайын органикалық заттармен қоректенеді, ал пластидтер өсімдіктерге фотосинтез бен қор жинау үшін керек.
• Пластидтердің әртүрлі болуы неге байланысты? Олардың құрамындағы пигменттерге: жасыл хлоропластар, боялған хромопластар, түссіз лейкопластар.
• Өсімдік пен жануар жасушасы вакуольдерінің айырмашылығы неде? Өсімдіктерде жасуша шырыны бар бір ірі орталық вакуоль болады, ол су алмасуы мен тургорды қамтамасыз етеді. Жануарларда вакуоль болмайды (тек біржасушалыларда кездеседі: асқорыту және жиырылғыш вакуольдер).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Суреттерді қараңдар. Қай жасуша өсімдік жасушасы? Қандай белгілері бойынша анықтадыңдар? Суретте сандар арқылы қандай жасуша құрылымдары көрсетілген?

Қалай ойлаймыз. Үлкен вакуольді, жасыл хлоропластарды және қатты қабықтың шекарасын іздеп көр. Олар тек өсімдіктерде болады.

Шешуі.

• Өсімдік жасушасы — 2-сурет (оң жақта). Белгілері: қалың жасуша қабығы, ірі орталық вакуоль, жасыл хлоропластар.
• Жануар жасушасы — 1-сурет (сол жақта): қабығы жоқ, жұмсақ мембрана, Гольджи кешені мен лизосомалар көрінеді.
• 2-жасуша (өсімдік): 1 — ядро, 2 — жасуша қабығы, 3 — вакуоль, 4 — хлоропласт.
• 1-жасуша (жануар): 1 — центриоль (жасуша орталығы), 2 — плазмалық мембрана, 3 — Гольджи кешені, 4 — ядро, 5 — митохондрия.

Жауабы: өсімдік жасушасы — 2-сурет; құрылымдар жоғарыда аталған.

№ 2

Кестені дәптерге сызып, берілген белгілер қай жасуша түріне тән болса, тұсына «+» таңбасын қойыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр белгі үшін өзіңнен сұра: «Бұл өсімдікте бар ма? Жануарда ма? Екеуінде де ме?»

Шешуі.

Жауабы: өсімдіктер: 1, 2, 4, 5, 6, 7, 9; жануарлар: 1, 2, 5, 10, ал 3 және 8 — тек біржасушалы жануарларда (мысалы, амебада); көпжасушалы жануарлардың жасушаларында асқорыту және жиырылғыш вакуольдер болмайды.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді үлгі бойынша аяқта: «Өсімдікте қабық пен пластидтер бар екенін білу қызықты болды. Бүгін ұлпалардың жасушалардан тұратынын білдім. Пияз қабығын микроскоппен қарағым келді».

Жадынама

• Жасуша — организм құрылысының бірлігі; бөліктері: қабықша, цитоплазма, ядро.
• Өсімдік жасушасы: қабық, пластидтер, вакуоль, крахмал. Жануар жасушасы: жасуша орталығы, гликоген.
• Ұлпа → мүше → мүшелер жүйесі → организм.
• Пластидтер: хлоропластар (жасыл), хромопластар (боялған), лейкопластар (түссіз).

Шағын тест