§ 19. Тамырдың ішкі құрылысы
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 96–99-беттер.
Нені үйренесің
- Жас тамырдың аймақтарын атауды: бөліну, өсу, сору (тамыр түктері), өткізу.
- Тамырға тамыр оймақшасы мен тамыр түктері не үшін керек екенін түсіндіруді.
- Сору аймағының көлденең кесіндідегі құрылысын сипаттауды.
- Тамырдың ұзындыққа және жуандыққа қалай өсетінін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Тамырға қандай өткізгіш жүйелер тән? Сүректің түтіктері (су мен тұздар жоғары) және тіннің електі түтікшелері (органикалық заттар төмен): сабақтағыдай ұлпалар.
- Тамыр оймақшасы тамыр аймағы болып табыла ма? Бұл — тамырдың ең ұшындағы қорғаныш қалпақша, ол бөліну аймағын жауып тұрады. Оны жеке аймақ деп санамайды, дегенмен сызбада аймақтардың қасына жазылған.
- Өсімдік тіршілігінде тамырдың қандай маңызы бар? Өсімдікті топыраққа бекітеді, суды минералды тұздармен сіңіреді және сабаққа өткізеді.
💡 Тамыр — зәкір де, «су құбыры» да. Оның барлық бөліктері осы екі жұмысқа бағынады.
Тақырыпты талдаймыз
Тамыр ұшы: оймақша-дулыға
Үрмебұршақ өскінін ұлғайтқыш әйнекпен қарайық. Тамыр ұшы қалпақшамен жабылған — бұл тамыр оймақшасы. Ол дөңгелек ірі жасушалардан тұрады, сыртқы жасушалары былшықтанып, үнемі қабыршақтанып түсіп отырады. Былшық майлау сияқты жұмыс істейді: тамырға топырақтың қатты бөлшектерінің арасымен өту оңайырақ болады.
Оймақша ең нәзік бөлікті — бөліну аймағын қорғайды және тамырды төмен, Жер центріне қарай бағыттайды. Бұл құбылысты оң геотропизм деп атайды. Түсіп қалған оймақша жасушалары бөліну аймағынан үнемі толықтырылып отырады, сондықтан оның пішіні мен көлемі өзгермейді.
🌟 Қызылқумның құмындағы сексеуіл мен түйетікеннің тамыры ылғал бар жерге, өте терең барады. Оған сол геотропизм көмектеседі: тамыр төменнің қайда екенін «біледі».
Тамырдың төрт аймағы
Тамыр ұшынан жоғары, сабаққа қарай жүрсек, төрт аймақ кездеседі (ең ұшында оймақша бар).
Тамырдың ұшымен өсетініне қалай көз жеткізуге болады
Үрмебұршақ өскінін алып, негізгі тамырына бояумен (тушьпен) арақашықтығы бірдей белгілер сал. Келесі күні ұшына жақын белгілердің арасы ұзарғанын, ал негізіне жақындарының өзгеріссіз қалғанын көресің. Демек, тамыр ұшымен ұзарады. Бұл құбылыс ұшынан өсу деп аталады.
Тамыр түктері: кішкентай сорғыштар
Сору аймағында сыртқы жасушалар жіңішке өсінділер түзеді — тамыр түктері. Олардың қабықшасы жұқа, былшықты, ал орталық вакуолі үлкен. Ұзындығы 0,1 мм-ден 1,5 мм-ге дейін, ал кейбір өсімдіктерде, мысалы, бидайда 9 мм-ге жетеді.
Түктердің былшығы топырақтағы минералды заттарды ерітеді, ал түктердің өзі топырақ кесектеріне тығыз жабысады. Сондықтан қазып алған өсімдікті қағып тастағаннан кейін тамырында топырақ қалады. Түктер ұзақ өмір сүрмейді: жоғарыдан өліп, төменнен жаңалары пайда болады, сөйтіп сору аймағы ұшының соңынан «жылжып» отырады.
⚠️ Жиі кететін қате. Суды бүкіл тамыр немесе оның ұшы сіңіреді деп ойлайды. Суды дәл тамыр түктері бар сору аймағы сіңіреді, ал ұшы (оймақша мен бөліну аймағы) тек өседі және қорғалады.
Сору аймағында тамырдың ішінде не бар
Тамырды көлденең кессең, сыртында түктері бар бір қабат жасуша көрінеді. Оның астында жасушааралық қуыстары бар тірі жасушалардан тұратын қабықтық бөлік орналасқан. Ортасында өткізгіш ұлпалар: тін (флоэма, жапырақтан келетін органикалық заттар) және түтіктері бар сүрек (ксилема, су мен тұздар жоғары). Тамырдың жуандап өсуі түзуші ұлпа — камбий жасушаларының бөлінуімен байланысты.
Судың жолы мынадай: тамыр түгі, содан кейін тамырдың қабықтық бөлігі, одан ортадағы түтіктер, сосын сабақ бойымен жоғары.
Тамырдың ұшын алып тастасақ не болады?
Ұшын кессе, тамыр ұзындыққа өсуін тоқтатады, бірақ тармақтала бастайды. Бүйір тамырлар көбейеді, өсімдік суды жақсырақ алады. Бақташылар көшетті пикировка жасағанда осыны пайдаланады.
👨👩👧 Ата-анаға. Үрмебұршақ немесе бұршақты дымқыл майлықта өсіріңіз. 3–4 күннен кейін баладан ұлғайтқыш әйнекпен оймақша мен тамыр түктерін тапсыруын сұраңыз (түктері ақ жүнтаза болып көрінеді), сосын бояумен белгі салып, тамыр қай жерден өсетінін тексеріңіз.
Өзіңді тексер
- Тамыр оймақшасының құрылысы қандай? Ол тамырдың тіршілігінде қандай рөл атқарады? Бұл — ірі дөңгелек жасушалардан тұратын қалпақша, сыртқы былшықты жасушалары қабыршақтанып түседі. Ол бөліну аймағын қорғайды, жолды былшықпен майлайды және тамырды төмен бағыттайды (оң геотропизм).
- Жас тамырда қандай аймақтарды ажыратуға болады? Тамыр оймақшасын, бөліну аймағын, өсу (созылу) аймағын, сору (тамыр түктері) аймағын, өткізу аймағын.
- Түзуші ұлпа қай аймағында орналасқан? Бөліну аймағында.
- Бұл аймақта қандай процесс жүреді? Жасушалардың бөлінуі: олардан тамырдың барлық басқа жасушалары пайда болады.
- Бөліну аймағы өсу аймағынан несімен ерекшеленеді? Бөліну аймағында жасушалар ұсақ және бөлінеді, ал өсу аймағында бөліну тоқтаған, жасушалар созылады, сондықтан тамыр ұзарады.
- Тамыр түктері аймағының құрылысы қандай? Ол қандай қызмет атқарады? Сырты түктері бар жасуша қабаты, астында қабықтық бөлік, ортасында тін мен сүрек. Топырақтан суды минералды тұздармен сіңіреді.
- Тамыр түктерінен су қайда барады? Қабықтың жасушаларына, одан тамыр ортасындағы сүрек түтіктеріне, ал сол жерден сабақ бойымен жоғары.
- Өткізу аймағы қалай сипатталады? Ол ең ұзыны, тамыр мен сабақты байланыстырады және суды тұздармен сабаққа өткізеді.
Жаттығуларды шығарамыз
Оқулықта бұл тақырыпқа бір тапсырма бар, ол QR-код сілтемесімен орындалады, сондықтан нөмірленген жаттығулар жоқ. Өзің жаттығып көр:
💡 Өзіндік талдау. «Тамырдың тек ұшымен өсетіні қызық болды. Енді тамырдың сору аймағы қайда екенін білемін. Үрмебұршақ өскінін өсіріп, белгі салып көргім келеді».
Жадынама
- Тамыр ұзындыққа ұшымен өседі (бөліну және өсу аймақтары).
- Суды сору аймағының тамыр түктері сіңіреді.
- Тамырдың ортасында тін мен сүрек (өткізгіш ұлпалар) орналасқан.
- Ұшы жоқ тамыр ұзындыққа өспейді, бірақ тармақталады.