№ 5 зертханалық жұмыс. Тамыр аймақтарын зерттеу

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 99–100-беттер.

Нені үйренесің

• Өніп шыққан тұқымнан тамыр оймақшасы мен тамыр түктерін табуды.
• Жас тамырдың бес бөлігін ұшынан бастап ретімен атауды.
• Даяр микропрепаратты қарап, көргеніңді жазулармен салуды.
• Тамыр түгі мен тамыр оймақшасы жасушаларының құрылысы неге ұқсас, ал пішіні неге басқа екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Тамыр өсімдікті немен қоректендіреді? Ол топырақтан еріген минералды тұздары бар суды сіңіреді және өсімдікті жерде ұстап тұрады.
• Тамыр бүкіл ұзындығымен бірден өсе ме деп ойлайсың? Жоқ. Тек ұшындағы шағын бөлігі өседі, қалған тамыр соңынан «тартылып», өткізгіш болып жұмыс істейді.
• Тамырдағы жіңішке түктер не үшін керек? Олар тамыр суды сіңіретін ауданды көп есе арттырады.

🌟 Тамырды «алдауға» болады: ұшын үзіп тастасаң, ол ұзындыққа өсуін тоқтатып, тармақтала бастайды. Бақташылар көшеттің тамыр жүйесі қалың болуы үшін дәл осылай істейді.

Жұмыс мақсаты және құрал-жабдықтар

Мақсаты. Асқабақ пен бұршақ мысалында тамыр аймақтарын қарап, әр аймақтың құрылысы оның жұмысымен қалай байланысты екенін түсіну.

⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Микроскопты екі қолмен тасы және айнаны күнге қаратпа. Әйнектері бар даяр препараттарды шетінен ұста, жабын әйнекті баспа. Өніп шыққан тұқымдарды татып көрме, жұмыстан кейін қолыңды жу.

Тақырыпты талдаймыз

Жұмыс барысы

Не көресің

Жай көзбен және ұлғайтқыш әйнекпен. Тамыр ашық түсті, сәл дымқыл, ұшына қарай аздап жуандайды. Ең ұшында тайғанақ тегіс «қалпақша» отыр — бұл тамыр оймақшасы. Одан жоғары тамыр тегіс болып көрінетін бөлік, одан да жоғары ақ түкті тамыр түктерімен қапталған. Ұлғайтқыш әйнекте түктер зеңнің жіңішке жіпшелеріне ұқсайды, бірақ бұлар — тамыр жасушаларының өсінділері. Ең жоғарыда түк жоқ, тамыр тегіс.

Микроскопта.

• Тамыр оймақшасы. Бір-біріне тығыз жапсарласқан дөңгелек немесе көпбұрышты тірі жасушалар. Сырттағылары біртіндеп өліп, қабыршақтанып түседі, олардың орнына жаңалары өседі.
• Тамыр түгі. Бұл жеке «түк» емес, эпидерманың (жабын ұлпаның) бір жасушасының сыртқа созылған өсіндісі. Қабықшасы, цитоплазмасы, ядросы және ірі вакуолі көрінеді.
• Өсу (созылу) аймағы. Мұндағы жасушалар бөліну аймағындағыдан ұзынырақ және тамыр бойымен созылған: олар бөлінбейді, ұзындыққа өседі.

Толтырылған тамыр сызбасы

📌 Тамыр ұшымен өседі: жасушалар бөліну аймағында бөлінеді, өсу аймағында созылады. Сондықтан сору және өткізу аймақтары жоғары «жылжиды», ал оймақша жолды бірінші болып ашады.

💡 Қорытынды. Тамыр бес бөлікке бөлінеді, әрқайсысының өз жұмысы бар: оймақша қорғайды, бөліну аймағы жасушаларды түзеді, өсу аймағы оларды созады, сору аймағы өсімдікті қоректендіреді, өткізу аймағы суды тұздармен жоғары жеткізеді. Жасушалардың пішіні өз жұмысына лайықталған: түкте — сіңіруге арналған ұзын өсінді, оймақшада — қорғауға арналған тығыз «шатыр».

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Асқабақ дәнін немесе шалғамды (редис) тәрелкедегі дымқыл майлықта өсіру 3–4 күн алады. Баладан күн сайын тамыр ұзындығын белгілеп, «түкті» салып отыруын сұраңыз: сонда түктердің ұшында емес, ұшынан жоғары пайда болатыны көрінеді.

Өзіңді тексер

• Тамыр түгі микроскопта қалай көрінеді? Бұл — қабықшасы, цитоплазмасы, ядросы және вакуолі бар бір тірі жасушаның созылған өсіндісі.
• Тамырға оймақша не үшін керек? Ол нәзік ұшын топырақ бөлшектерінен зақымданудан қорғайды және тамырдың өтіп жылжуына көмектеседі.
• Қай аймақта тамыр ұзарады? Өсу (созылу) аймағында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тамыр түктері мен тамыр оймақшасы жасушаларының құрылысында қандай ұқсастық бар? Олардың пішіндеріндегі айырмашылықты қалай түсіндіруге болады?

Қалай ойлаймыз. Кез келген тірі жасуша неден тұратынын салыстыр да, екі жасушаның әрқайсысы қандай жұмыс атқаратынын еске түсір.

Жауап үлгісі. Түк те, оймақша жасушалары да тірі. Оларда қабықша, цитоплазма, ядро және вакуоль бар. Пішіні әртүрлі, өйткені жұмысы әртүрлі. Түк жіңішке өсінді болып созылған: сөйтіп ол топырақ бөлшектерінің арасына кіріп, сору бетін үлкейтеді. Оймақша жасушалары дөңгелек және бір-біріне тығыз жапсарласқан: олар ұшын қорғайды және былшық бөледі.

Жауабы: ұқсастығы — жасушалық құрылыс (қабықша, цитоплазма, ядро, вакуоль); пішіннің әртүрлілігі қызметіне байланысты: түкте — сіңіру, оймақшада — қорғау.

№ 2

Сурет бойынша тамыр аймақтарын ата. Әр аймақ қандай қызмет атқарады? Сұрақ белгісі қай аймаққа қойылған? Оның қызметі не?

Қалай ойлаймыз. Суретті ұшынан бастап жүр де, жазулар жаз: оймақша, бөліну, өсу, сору, өткізу.

Шешуі.

• 4: бөліну аймағы, жаңа жасушалар түзеді.
• 3: өсу (созылу) аймағы, жасушалар созылады.
• 2: сору аймағы, тамыр түктері суды және тұздарды сіңіреді.
• 1: өткізу аймағы, суды және тұздарды сабаққа жеткізеді.
• «?» белгісі ең ұшына қойылған: бұл — тамыр оймақшасы, ол тамыр ұшын қорғайды және топырақта жылжуды жеңілдетеді.

Жауабы: 1 өткізу, 2 сору, 3 өсу, 4 бөліну, «?» тамыр оймақшасы (ұшын қорғау).

№ 3

I суретте тамырдың қандай аймағы көрсетілген?

Қалай ойлаймыз. I суретте тамыр көлденең кесіндімен көрсетілген және оның айналасында жіңішке түктердің қалың шашағы бар. Түктер тек бір аймақта болады.

Жауабы: сору аймағы (оның көлденең кесіндісі: сырты тамыр түктері, іші өткізгіш шоқ).

№ 4

1–4 сандарын пайдаланып, ұшынан бастап тамыр аймақтарын дәптерге жазып көрсет: өсу аймағы (созылу), өткізу аймағы, сору аймағы, бөліну аймағы.

Қалай ойлаймыз. Ұшын оймақша алып жатыр, оның дәл артында жасушалар түзіледі (бөліну), содан кейін өседі, сосын суды сіңіреді, ал жоғарыда өткізеді.

Шешуі. Дәптерге былай жазасың: өсу аймағы (созылу) — 3, өткізу аймағы — 1, сору аймағы — 2, бөліну аймағы — 4. Ұшынан жоғары қарай: бөліну (4) → өсу (3) → сору (2) → өткізу (1).

Жауабы: өсу — 3, өткізу — 1, сору — 2, бөліну — 4; ұшынан бастап реті: 4, 3, 2, 1.

💡 Өзіндік талдау. Дәптерде сөйлемдерді аяқта. Мысалы: «Қызықты болды. Енді мен тамыр тек ұшымен өсетінін білемін. Үйренгім келеді: шалғамның тамыры бір аптада қалай өседі».

Жадынама

• Аймақтардың реті ұшынан бастап: оймақша, бөліну, өсу, сору, өткізу.
• Тамыр ұзындыққа тек ұшындағы жасушалардың бөлінуі мен созылуы есебінен өседі.
• Түктер ұзақ өмір сүрмейді, бірақ тамырдың жаңа бөліктерінде үнемі пайда болып отырады.
• Микропрепаратты жай қарындашпен сал және бөліктерінің жазуларын жаз.

💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Мен ... үйрендім. Енді мен ... білемін. Мен ... істегім келеді».

Шағын тест