№ 4 зертханалық жұмыс. Сабақтың ішкі құрылысын зерттеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 94–96-беттер.
Жұмыс мақсаты
Сабақтың құрылысын оның атқаратын қызметтерімен байланыстыру: диңгек пен препараттан сабақтың қабаттарын тауып, әрқайсысы не үшін керек екенін түсіну.
Құрал-жабдықтар мен материалдар
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| терек бұтағы | жасымықшаларды іздеп, беріктігін тексеру |
| ағаш бұтағының немесе діңінің кесіндісі (диңгек) | жылдық шеңберлерді санап, қабаттарын табу |
| «Жөке ағашы бұтағының көлденең кесіндісі» микропрепараты | жасушаларды микроскоппен қарау |
| микроскоп, ұлғайтқыш әйнек | үлкейтіп көру |
| ірелеуіш (препаровальды) жиынтығы (инесі, қысқышы) | қабаттардың қаттылығын тексеру |
| «Сабақтың жасушалық құрылысы», «Сабақтың құрылысы» суреттері | салыстыру және жазулар жазу |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Ірелеуіш инені үшкір ұшын өзіңнен ары қаратып ұста да, жұмыстан кейін орнына қой. Микроскоппен ұқыпты жұмыс істе: линзаларды саусақпен ұстама, затты әйнекті объективке қысып жіберме. Тәжірибеге бұтақты жерге түскенін немесе ересек адам кесіп берген бұтақты ал, тірі ағаштарды сындырма.
Жұмыс барысы
Не көресің және не жазасың
1. Диңгектің қабаттары. Сыртында қараңғы жұқа қабық (қабыршақ пен тығын), оның астында ашығырақ тін қабаты, одан соң жұқа дымқыл камбий жолағы, сосын шеңберлері бар енді сүрек, ал ортасында жұмсақ өзек орналасады.
2. Терек бұтағындағы жасымықшалар. Бұл қабықтағы кішкентай томпақшалар немесе ашық түсті сызықшалар. Қызметі: олар арқылы сабақ тыныс алады, яғни газ алмасу жүреді.
3. Бұтақты сындыру. Жұқа бұтақ иіледі, бірақ қиын сынады: талшықтары үзіліп, созылады. Себебі: тін талшықтары серпімділік береді және сынуға қарсылық көрсетеді, ал сүрек берік болып, бұтақты ұстап тұрады.
4. Жылдық шеңберлер. Қараңғы шеңберлерді ортадан шетке қарай сана. Шеңбер қанша болса, ағаш сонша жаста (өз диңгегің бойынша немесе оқулықтағы суреттен қайта санап, санды жаз). «Ашық + қараңғы» бір айналым — бір жыл.
5. Тін мен сүректің арасында не бар. Тін мен сүректің арасында камбий орналасқан — бұл білім беретін тін, ол жұқа қабырғалы бөлінгіш жасушалардан тұрады. Сондықтан ашылып қалған сүрек дымқыл әрі тайғанақ болады. Ине арқылы тексеру: ең қаттысы — сүрек, қабық жұмсағырақ (әсіресе тін), ең жұмсағы — өзек. Қорытынды: сүрек тіректік қызмет атқарады, өзек қор жинау қызметін атқарады.
6. Өзек жасушалары микроскопта. Кесіндінің ортасында бір-біріне тығыз жапсарласқан ірі, дөңгелек, жұқа қабырғалы жасушалар. Маңызы: оларда қор заттар жиналады, бұл — сабақтың «қоймасы».
7. Сурет және жазулар (сандар бойынша).
| № | Бөлігі |
|---|---|
| 1 | жасымықша |
| 2 | қабыршақ |
| 3 | тығын |
| 4 | алғашқы қабық |
| 5 | тін (тін талшықтары, електі түтікшелер) |
| 6 | камбий |
| 7 | сүрек (өткізгіш түтікшелер мен талшықтар) |
| 8 | өзектік сәулелер |
| 9 | өзекті қоршаған жасушалар |
| 10 | өзек |
Қорытынды
Сабақтың әр бөлігі қызметімен байланысты: қабыршақ пен тығын қорғайды, жасымықшалар тыныс алуға мүмкіндік береді, тін органикалық заттарды төмен өткізіп, серпімділік береді, камбий діңді жуандатады, сүрек суды өткізіп, ағашты ұстап тұрады, өзек заттарды қорға жинайды.
Жұмыс сұрақтары
№ 1
Ботаникалық бақта ағаштардың затбелгілері жерден 1,3 м биіктікте сымның көмегімен (бірақ бос!) байлап қойылған. Ағаш жылына шамамен 30 см ұзарып өседі. Затбелгілер 3 жылдан кейін қанша биіктікте тұрады? Неліктен затбелгілер ағашқа бос байланған?
Қалай ойлаймыз. Сабақтың биіктікке қалай, ал жуандыққа қалай өсетінін еске түсір.
Шешуі. Сабақ тек төбесінде өсу конусының арқасында ұзарады. Діңнің төменгі бөлігі биіктікке өспейді, сондықтан затбелгі сол биіктікте, 1,3 м-де қалады. Бірақ діңнің өзі жыл сайын камбийдің есебінен жуандайды, ал тартып байланған сым қабыққа кіріп, тінді қиып, ағашты «қысып тастар еді». Сондықтан сымды бос байлайды.
Жауабы: 1,3 м биіктікте (көтерілмейді); бос байлайды, себебі дің жуандап өседі, ал тарта байланған сым тінді қиып жіберер еді.
Жадынама
- Сүрек ең қатты, өзек ең жұмсақ.
- Шеңберлер саны ағаштың жасына тең.
- Сабақ ұзындыққа төбесімен, жуандыққа камбиймен өседі.