§ 21. Ксилема, флоэма және олардың құрылымдық элементтері
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 104–108-беттер.
Нені үйренесің
- Ксилема мен флоэма элементтерін атауды және олар қандай жасушалардан тұратынын түсіндіруді.
- Ксилема мен флоэманың құрылысы мен жұмысын салыстыруды.
- Сабақ кесіндісінің суретінен сүректі, тінді, камбийді және өзек сәулелерін табуды.
- Сүзгілі түтікшелерге серік-жасушалардың не үшін керек екенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Тамыр сабақсыз тіршілік ете ала ма, және керісінше? Жоқ: тамыр суды және тұздарды береді, ал жапырағы бар сабақ органикалық заттарды береді.
- Тамыр өсімдікті қандай қоректенумен қамтамасыз етеді? Топырақтан қоректендіреді: су мен минералды тұздарды береді.
- Сабақтың өсімдік тіршілігіндегі рөлі қандай? Ол жапырақтарды жарықта ұстап тұрады және заттарды өткізеді: су жоғары, органикалық заттар төмен де, жоғары да жүреді.
💡 Ксилема мен флоэма — өсімдіктің «құбырлары». Ксилема суды тұздарымен бірге жеткізеді, ал флоэма жапырақтар жасаған қантты таратады.
Тақырыпты талдаймыз
Екі күрделі ұлпа
Ксилема мен флоэма — өткізгіш ұлпалар. Оларды күрделі ұлпалар дейді, себебі олар әртүрлі типті жасушалардан тұрады: өткізгіш элементтерден басқа оларда механикалық, қор жинаушы, ал флоэмада бөліп шығарушы жасушалар да болады. Екі ұлпа да өсімдік мүшелерін бір жүйеге біріктіреді. Өсімдік денесінде олар қабаттар немесе өткізгіш шоқтар түзіп орналасады.
📌 Ксилема суды және тұздарды тамырдан жапыраққа қарай жоғары өткізеді. Флоэма органикалық заттарды жапырақтан төмен тамырға және басқа мүшелерге өткізеді.
Ксилема (сүрек): өлі құбырлар
Жапырақтан су үнемі буланады (бұл — транспирация), және сонша су тамырдан келіп отыруы керек. Ксилема дәл осы үшін қажет.
Ксилеманың өткізуші элементтері — осьтік бойлай созылған, қабырғасы қалың сүректенген жасушалар. Ең таңқаларлығы: суды өлі жасушалар өткізеді. Олардың тірі құрамы жоғалады, бос берік «құбыр» қалады.
Мұндай құбырдың екі түрі бар:
- Трахеидтер: қабырғаларында бір жағынан екінші жағына тесіп өтетін тесік жоқ жасушалар. Олар суды көршілеріне саңылаулар арқылы береді (саңылау — қабырғадағы ойық, тесіп өтетін тесік емес). Су олармен баяуырақ ағады. Трахеидтер қарағайда, шыршада, арша сияқты ашықтұқымдыларда және қырықжапырақтәрізділерде болады.
- Түтіктер: жасушалар қатарынан тұратын ұзын түтікшелер, жасушалар арасындағы қалқалар жойылған, сондықтан су жылдамырақ өтеді. Түтіктер көптеген жабықтұқымдыларда (алма, қайың, терек) және кейбір қырықжапырақтәрізділерде болады.
Түтіктердің қабырғаларында әртүрлі қалыңдаулар болады: спиральды, сақиналы, торлы, сатылы. Түтіктер сабақ ішімен өтеді, жапырақтарда тармақталып, жапырақтың тамырларын (жүйкелерін) түзеді.
🌟 Көктемде қайыңның діңінен тәттілеу шырын ағады: бұл — тамырдан бүршікке қарай түтіктермен көтерілетін қант пен тұздары бар су. Алматы тауларындағы Сиверс алмасы да дәл солай жасайды, тек біз оны байқамаймыз.
Ксилемада тағы не бар.
- Талшықтар (механикалық жасушалар): сүректі берік етеді.
- Сүрек паренхимасы: дөңгелек пішінді тірі жасушалар, олар сүрек көлемінің төрттен біріне дейін жетуі мүмкін. Олар заттарды қорға жинайды.
- Өзек сәулелері: өзекті қабықпен байланыстыратын паренхиманың көлденең қатарлары.
Флоэма (тін): серіктері бар тірі құбырлар
Флоэма да күрделі ұлпа. Жапырақтан органикалық заттарды өткізетін негізгі жасушаларды сүзгілі элементтер дейді. Ксилемадан айырмашылығы, олар жұмыс істеу кезінде бүкіл уақыт тірі болады. Заттар ағысы органикалық заттар түзілетін жапырақтардан (және сабақтың жас қабығынан) тамырға, жемістерге және өсу нүктелеріне қарай жүреді.
Өсімдіктердің әртүрлі топтарында сүзгілі элементтер әртүрлі:
- қырықжапырақтәрізділер мен ашықтұқымдыларда — сүзгілі жасушалар;
- жабықтұқымдыларда — сүзгілі түтікшелер.
Жетілген сүзгілі түтікшеде ядро болмайды. Оның қасында серік-жасуша орналасады: ол түтікшемен бірге пайда болған, тығыз цитоплазмасы мен ядросы бар және түтікшенің жұмысын басқарады (диспетчер сияқты).
Көрші жасушалар бір-бірімен қабырғадағы тесіп өтетін тесіктер арқылы зат алмасады. Оларды да саңылау дейді, бірақ трахеидтердің саңылауларынан айырмашылығы — олар тесіп өтеді. Қабырғаның мұндай тесіктері бар бөлігі електі еске түсіреді, сондықтан оны сүзгілі пластинка деп атайды.
Ағаш сабағындағы ксилема мен флоэма
Діңнің кесіндісінде сырттан ішке қарай мынадай ретпен орналасады: тоз → алғашқы қабық → флоэма (тін) → камбий → сүрек (ксилема) → өзек. Тін мен сүрек арасындағы жұқа камбий қабаты бөлініп, жыл сайын жаңа жасушалар қосады: ішке қарай сүрек, сыртқа қарай тін. Сондықтан діңде жылдық сақиналар көрінеді. Өзек сәулелері орталықтан қабыққа қарай созылады.
💡 Ағаштың қабығын тінімен бірге сақина тәрізді алып тастасақ не болады? Тамырлар жапырақтардан қант ала алмай қалады, ағаш сүрек арқылы су әлі жүріп жатса да, қурап қалады. Сондықтан Алматыда және саябақтарда ағаштардың діңін зақымданудан сақтау өте маңызды.
⚠️ Жиі кететін қате. Флоэма суды жоғары, ал ксилема төмен өткізеді деп ойлайды. Бәрі керісінше: су жоғары ксилемамен, органикалық заттар флоэмамен жүреді.
👨👩👧 Ата-анаға. Қарапайым тәжірибе: ақ қалампыр немесе балдыркөк сабағын тағамдық бояуы бар суға қойыңыз. Бірнеше сағаттан кейін тамырлары боялады: су ксилема бойымен қалай жүретіні осылай көрінеді. Тәжірибе қауіпсіз, баламен ас үйде жасаңыз.
Өзіңді тексер
- Өсімдіктің қандай құрылымы оларды бір жүйеге біріктіреді? Өткізгіш ұлпалар: ксилема мен флоэма.
- Ксилеманың өткізгіш жүйесі элементінің құрамына не кіреді? Түтіктер мен трахеидтер (өткізгіш), сондай-ақ талшықтар (механикалық) және сүрек паренхимасы (қор жинаушы).
- Флоэманың өткізгіш жүйесінің элементі неден тұрады? Сүзгілі элементтерден: жабықтұқымдыларда бұл серік-жасушалары бар сүзгілі түтікшелер, ашықтұқымдылар мен қырықжапырақтәрізділерде — сүзгілі жасушалар.
- Трахеидке анықтама беріңдер. Трахеид — ксилеманың қабырғасында тесіп өтетін тесіктер түзбейтін өткізгіш жасушасы. Су олармен түтіктерге қарағанда баяуырақ жүреді.
- Ксилеманың механикалық қызметін ... атқарады. Талшықтар.
- Трахеидтер өзара қалай жалғасады? Саңылаулар арқылы, яғни қабырғадағы ойықтар арқылы (тесіп өтпейді).
- Сүрек паренхимасы — бұл ... Заттарды қорға жинайтын дөңгелек пішінді тірі жасушалар. Олар өзек сәулелерін түзеді.
- Флоэманың сүзгілі элементі деп нені атайды? Жапырақтан органикалық заттарды өткізетін флоэманың негізгі жасушаларын (сүзгілі жасушалар мен сүзгілі түтікшелер).
- Флоэманың құрамында серік-жасуша қандай рөл атқарады? Ол сүзгілі түтікшенің қасында орналасады, ядросы мен тығыз цитоплазмасы бар және ядросыз түтікшелердің жұмысын басқарады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Кестені дәптерге сызып, ксилема және флоэманың құрылысы мен қызметін салыстырыңдар (ауызша). Бағандар: ұқсастығы, айырмашылығы.
Қалай ойлаймыз. Сұрақтар бойынша салыстыр: не өткізеді, қайда, қандай жасушалардан тұрады, тірі ме, өлі ме.
Жауап үлгісі.
| Ағаш сабағының элементтері | Ұқсастығы | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| 1. Ксилема | әртүрлі типті жасушалардан тұратын күрделі өткізгіш ұлпалар; екеуі де өткізгіш шоқтарға кіреді; екеуі де мүшелерді бір жүйеге біріктіреді | суды және минералды тұздарды тамырдан жапыраққа өткізеді; өткізгіш элементтері (түтіктер, трахеидтер) өлі, қабырғасы қалың сүректенген; трахеидтің саңылаулары тесіп өтпейді |
| 2. Флоэма | сол | органикалық заттарды жапырақтан тамырға және басқа мүшелерге өткізеді; сүзгілі түтікшелер тірі, бірақ ядросыз; қасында серік-жасушалар бар; саңылаулары тесіп өтеді |
Жауабы: ұқсастығы: екеуі де күрделі өткізгіш ұлпалар; айырмашылығы: ксилема суды және тұздарды өлі жасушалармен жоғары өткізеді, флоэма органикалық заттарды тірі сүзгілі элементтермен өткізеді.
№ 2
Сурет бойынша ксилема және флоэманың орнын анықтаңдар. Қандай номірлермен көрсетілгенін айтыңдар. Өзек сәулелері қандай номірмен нөмірленген?
Қалай ойлаймыз. Ағаш кесіндісінде сырттан тоз, тінді қабық, жұқа камбий, одан кейін сүректің қалың қабаты және ортасында өзек орналасады. Сәулелер орталықтан қабыққа қарай созылады.
Шешуі. Суретте: 1 — тоз, 2 — тін (флоэма), 3 — қабық (тоз, алғашқы қабық және тін бірге), 4 — камбий, 5 — сүрек (ксилема), 6 — өзек, 7 — өзек сәулелері.
Жауабы: ксилема (сүрек) — 5-нөмір, флоэма (тін) — 2-нөмір (3-нөмірлі қабықтың құрамына кіреді), өзек сәулесі — 7-нөмір.
№ 3
Сілтеме сызықтар арқылы не көрсетілген? Салыстырыңдар және дәптерге жазыңдар. Ксилема неден тұрады? Флоэма ше? Өсімдік осындай ұлпалардың біреуінсіз тіршілік ете ала ма? Неліктен? Дәлелдеңдер.
Қалай ойлаймыз. Өсімдікте тамырдан жапыраққа дейін не бар екенін еске түсір: тамыр түкшелері, түтіктер, сүзгілі түтікшелер, ауызшалар. Суреттегі көк көрсеткілер суды жоғары, қызыл көрсеткілер органикалық заттарды төмен көрсетеді.
Шешуі.
- 1: серік-жасушалары бар сүзгілі түтікшелер (флоэма, органикалық заттар ағысы төмен қарай).
- 2: тамыр түкшелері (су мен тұздарды сіңіру).
- 3: жапырақ терісіндегі ауызшалар (су булану, газ алмасу).
- 4: спиральды қалыңдауы бар ксилема түтіктері (су ағысы жоғары қарай).
- 5: топырақтағы тамырлар (су мен тұздарды сору).
Сұрақтарға жауап:
- Ксилема — күрделі ұлпа: түтіктерден, трахеидтерден, талшықтардан және паренхимадан тұрады.
- Флоэма да — күрделі ұлпа: сүзгілі түтікшелерден (немесе жасушалардан), серік-жасушалардан, талшықтардан және паренхимадан тұрады.
- Жоқ, ете алмайды. Ксилемасыз су жапыраққа жетпейді, өсімдік солып қалады. Флоэмасыз жапырақтардағы қант тамырға және басқа мүшелерге бармайды, өсімдік қурайды.
Жауабы: 1 — сүзгілі түтікшелер (флоэма), 2 — тамыр түкшесі, 3 — ауызша, 4 — түтік (ксилема), 5 — тамырлар; ксилема мен флоэма — күрделі ұлпалар; олардың біреуінсіз өсімдік тіршілік ете алмайды.
💡 Өзіндік талдау. Дәптеріңе жалғастыр: «Бүгін мен су өлі жасушалармен жүретінін білдім. Мені таңғалдырғаны ... Мен боялған сумен тәжірибе жасағым келді».
Жадынама
- Ксилема мен флоэма — өткізгіш шоқтар түзетін күрделі ұлпалар.
- Су жоғары ксилеманың өлі жасушаларымен, органикалық заттар флоэманың тірі сүзгілі элементтерімен жүреді.
- Жабықтұқымдыларда серік-жасушалары бар сүзгілі түтікшелер, ашықтұқымдылар мен қырықжапырақтәрізділерде сүзгілі жасушалар болады.
- Талшықтар беріктік береді, паренхима заттарды қорға жинайды.
💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Бүгін мен ... білдім. Мені ... таңғалдырды. Мен ... жасағым келді».