§ 22. Жануарлардағы қанайналым мүшелері: буылтық құрттар, ұлулар, буынаяқтылар және омыртқалылар
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 108–113-беттер.
Нені үйренесің
- Жануарларға қанайналым жүйесі не үшін керек екенін түсіндіруді.
- Тұйық қанайналым жүйесін ашық жүйеден ажыратып, кімде қайсысы бар екенін атауды.
- Шұбалшаңның, ұлудың, өрмекшінің, жәндіктің, балықтың, құстың және сүтқоректінің жүрегі мен қан жүретін жолын сипаттауды.
- Қанайналым мүшелерін (жүрек, артерия, вена, капиллярлар) суреттен танып білуді.
Ой қозғау
- Ашық қанайналым жүйесі дегеніміз не? Бұл — қан тамырлармен жолдың тек бір бөлігін жүріп, сосын дене қуысына құйылатын және мүшелерді тікелей шайып өтетін жүйе. Ұлуларда, өрмекшілерде, жәндіктерде осылай құрылған.
- Тұйық қанайналым жүйесінің қандай ерекшеліктері бар? Қан үнемі тамырлардың ішімен ағады және ешқашан сыртқа шықпайды. Жүрек, артериялар, веналар және жіңішке капиллярлар болады. Шұбалшаңда, балықтарда, құстарда, аңдарда осылай.
💡 Қаланы елестет. Бір қалада су құбырмен тура әр үйге барады (тұйық жүйе). Екінші қалада құбырмен суды алаңға әкеліп құяды, ол үйлер арасында шалшық болып жайылады (ашық жүйе). Екінші нұсқа да жұмыс істейді, бірақ су баяу қозғалады.
Тақырыпты талдаймыз
«Көлік қызметі» не үшін керек
Жасушаларға қоректік заттар мен оттегі керек, ал одан көмірқышқыл газын және «қалдықтарды» әкету қажет. Кішкентай жануарға диффузия жетеді. Бірақ дене үлкен әрі күрделі болған сайын қанайналым жүйесі соғұрлым қажет: ол керектінің бәрін организмге таратады.
Жылықанды жануарларда (құстар мен аңдарда) қанның тағы бір қызметі бар: ол жылуды бүкіл денеге таратады. Сондықтан температура біркелкі болады, терең жатқан мүшелер қызып кетпейді.
🌟 Қанайналым жүйесі алғаш рет құрттарда пайда болды, ал шұбалшаң — ең таныс мысал. Келесі жолы жаңбырдан кейін оны көрсең, есіңе түсір: оның нағыз «жүректері» және қызыл қаны бар.
Шұбалшаң: тұйық жүйе
Басты қантамырлар — арқа және құрсақ қантамырлары. Әр буында оларды сақина тәрізді қантамырлар байланыстырады. Дененің алдыңғы бөлігіндегі бес жұп жуан сақина жиырылуға қабілетті — олар жүрек қызметін атқарады. Олардан ұсақ капиллярлар тарайды. Капиллярлардың тығыз торы ішекті орап жатады: осылай қан қоректік заттарды алады. Қаны қызыл, жүйесі тұйық.
Ұлу және басқа ұлулар: екі камералы жүрек
Жүзім ұлуының жүрегі екі камералы: құлақша мен қарыншадан тұрады. Қабырғалары минутына 20–30 рет жиырылып, қанды қантамырларға айдайды. Ірі қантамырлар жіңішке тамырлар торына ауысады, қан мүшелер арасындағы кеңістікке құйылады. Сосын ол бір тамырға жиналып, өкпеге барады: сонда газ алмасу жүреді. Жүйесі ашық, қаны түссіз (көптеген ұлуларда сәл көкшіл).
🌟 Бізде қан гемоглобиндегі темірден қызыл, ал ұлуларда басқа ақуыздағы — гемоцианиндегі мыстан көкшіл тартады.
Өрмекші және жәндік: түтікше тәрізді жүрек
Өрмекшінің жүрегі — құрсағындағы көлемді түтікше. Одан қантамырлар шығады, олардың ұштары дене қуысына ашық. Қан мүшелерді шайып, оттегін береді, сосын өкпеге және демтүтіктерге барады.
Жәндіктерде сызба одан да қарапайым: құрсақтың арқа жағында ішінде бірнеше қақпақшасы бар түтікше тәрізді жүрек орналасқан. Қан тек бір бағытта — құйрықтан басқа қарай ағады. Жүректен басқа қарай жалғыз қантамыр шығады, одан әрі қан дене қуысына құйылып, кері қарай ағып өтеді. Жүрек кеңейгенде қан қайтадан ішке сорылады.
📌 Жәндіктерде қан ұлпаларға қоректік заттарды әкеледі, бірақ газ алмасуға қатыспайды: клеткаларға ауаны демтүтіктер жеткізеді.
⚠️ Жиі кететін қате. «Жәндіктерде қан денеден шықпайды, демек, жүйесі тұйық». Жоқ! Ашық дегеніміз — қан тамырлардан дене қуысына құйылып, мүшелерді сол жерде шайып өтеді.
Балық: бір шеңбер және екі камера
Балықтың жүрегі екі камералы: жүрекше мен қарыншадан тұрады. Онда тек веналық қан ағады. Жолы мынадай.
📌 Жүректен шығатын қантамырлар — артериялар. Жүрекке келетін қантамырлар — веналар. Түсі бұл жерде маңызды емес: балықта желбезектерге веналық қан барады, бірақ ол бәрібір артерия.
Құстар мен сүтқоректілер: төрт камера және екі шеңбер
Құстар мен аңдардың жүрегі төрт камералы. Одан екі қантамыр шығады: қолқа доғасы және өкпелік тамыр. Кіші шеңбер (жүрек → өкпе → жүрек) үлкен шеңберден (жүрек → дене → жүрек) толық бөлінген. Жүректің оң жартысында тек веналық қан, сол жартысында тек артериялық қан ағады. Қан араласпайды, сондықтан ұлпалар оттегін көп алады.
📕 Оқулықта сүтқоректілер мен құстарда қолқа доғасы сол жақ деп жазылған, бірақ дұрысы: сол жақ тек сүтқоректілерде (ақбөкен, ит), ал құстарда қолқа доғасы оң жақ: даму барысында құстарда оң доға сақталған, аңдарда сол доға.
🌟 Жылдам қан жылдам жануарларға қажет. Ақбөкен сағатына 80 км-ге дейін жүгіреді, ал бүркіт құлаған кезде одан да жылдам ұшады. Мұның бәрі олардың жүректері екі бөлек «қабаты» бар сорғы сияқты жұмыс істейтіндіктен мүмкін.
Бәрін бірден салыстырамыз
| Жануар | Жүйе типі | Жүрек | Қан |
|---|---|---|---|
| Шұбалшаң | тұйық | жиырылатын бес жұп сақина | қызыл |
| Ұлу | ашық | екі камералы | түссіз |
| Өрмекші | ашық | құрсақтағы түтікше | дене қуысына құйылады |
| Жәндік | ашық | арқа жағындағы түтікше, қақпақшалары бар | газ алмасуға қатыспайды |
| Балық | тұйық, бір шеңбер | екі камералы (веналық қан) | жүректе веналық |
| Құс, аң | тұйық, екі шеңбер | төрт камералы | араласпайды |
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Шыбынды ұстау неге қиын, ал оның жүрегі түтікше ғой?» Осылайша жәндіктерде оттегін қан емес, демтүтіктер жеткізетінін және жүрек типі жануардың жылдамдығын әлі анықтамайтынын талқылауға болады.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Сүтқоректілер мен адамда қоректік заттар қалай тасымалданады? Қан тұйық қантамырлар жүйесімен ағады: жүректен артериялармен мүшелерге барады, капиллярларда жасушаларға қоректік заттарды береді және веналармен қайтып оралады. Ол үшін екі қанайналым шеңбері бар: кіші (өкпе) және үлкен (бүкіл организм).
- Ұлуларда қоректік заттар ... арқылы денеге таратылады. ... ашық қанайналым жүйесі арқылы: қан мүшелер арасындағы кеңістікке құйылып, оларды тікелей шайып өтеді.
- Ашық қанайналым жүйесі ұғымы нені білдіреді? Қан тамырлармен жолдың тек бір бөлігін жүреді, сосын дене қуысына құйылады, мүшелерді шайып өтеді және қайтадан тамырларға жиналады.
- Тұйық қанайналым жүйесі заттардың тасымалдануын ... қамтамасыз етеді. ... тамырлардан шықпай: жүрек → артериялар → капиллярлар → веналар → жүрек.
- Қарапайымдылар, шұбалшаңдар, жәндіктер, балықтар мен сүтқоректілерде газ алмасу қалай жүреді? Қарапайымдыларда бүкіл жасуша бетімен, диффузиямен. Шұбалшаңда дымқыл тері арқылы, оттегін қан таратады. Жәндіктерде демтүтіктер арқылы (қан қатыспайды). Балықтарда желбезектерде. Сүтқоректілерде өкпеде.
- Шұбалшаңдарда, сүтқоректілерде тіршілік әрекетінен пайда болған зиянды заттар организмнен қалай сыртқа шығарылады? Шұбалшаңда қан оларды әр буындағы жұп бөліп шығару түтікшелеріне (нефридийлерге) әкеледі де, олар сыртқа шығарылады. Сүтқоректілерде — бүйректе (зәрмен), ішінара тері арқылы (термен) және өкпе арқылы (көмірқышқыл газы).
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Суреттен қанайналым жүйесінің тұйық немесе ашық екенін анықтаңдар. Суретте: 1 — шұбалшаң, 2 — жүрегі мен қантамырлары және екі капиллярлар торы бар сызба (омыртқалы), 3 — түтікше тәрізді жүрегі бар жәндік.
Қалай ойлаймыз. Қарашы: капиллярлар торы бар ма және қан үнемі тамырдың ішінде ме.
Шешуі. Құртта (1) арқа және құрсақ қантамырларының арасындағы сақина тәрізді тамырлар көрінеді. 2-сызбада жүрек және екі капиллярлар торы бар, қан үнемі тамырларда. Жәндікте (3) тек түтікше тәрізді жүрек, одан бір тамыр шығады, әрі қарай қан дене қуысына құйылады.
Жауабы: тұйық — 1 және 2; ашық — 3.
№ 2
(1) Жануарларда қанайналым жүйесінің дамуына не себеп болды? (2) Қанайналым жүйесінің қай элементі барлық жануарларда ұқсас қызмет атқарады? (3) Қанайналым жүйесінің тұйық және ашық типтерінің құрылысының айырмашылықтары қандай және олардың ерекшеліктері неде?
Қалай ойлаймыз. Дене үлкейгенде не болатынын ойла.
Жауап үлгісі.
- Дене үлкен әрі күрделі болды, ал терең мүшелерге заттар диффузиямен жетпейді. Оттегіні, қоректік заттарды, көмірқышқыл газын, қалдықтарды және жылуды жеткізетін «жеткізу қызметі» керек.
- Барлық жүйелерде қан (немесе гемолимфа), қантамырлар және қанды айдайтын мүше бар: жүрек немесе соғатын тамырлар.
- Тұйық жүйеде: қан тек тамырлармен ағады, капиллярлар бар, қысым жоғары, қан жылдам қозғалады, оның таралуын реттеуге болады. Ашық жүйеде: қан дене қуысына құйылады, қысым төмен, ағыс баяу, таралуын реттеу қиын.
| Тұйық | Ашық | |
|---|---|---|
| Қан қайда | үнемі тамырларда | жолдың бір бөлігі дене қуысында |
| Капиллярлар | бар | жоқ |
| Қысым | жоғары | төмен |
| Жылдамдық | үлкен | аз |
| Мысалдар | құрт, балық, құс, аң | ұлу, өрмекші, жәндік |
Жауабы: (1) үлкен денеге заттарды жеткізу керек; (2) қан, қантамырлар, жүрек; (3) кестені қара.
Жадынама
- Қанайналым жүйесі оттегін, қоректік заттарды, қалдықтарды және жылуды таратады.
- Шұбалшаң: тұйық жүйе, бес жұп «жүрек».
- Ұлулар мен буынаяқтылар: ашық жүйе.
- Балықтар: 2 камера, бір шеңбер. Құстар, аңдар: 4 камера, екі шеңбер.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен ... білдім» (мысалы, балықтың жүрегі екі камералы екенін). «Мені таңғалдырды ...» (ұлудың қаны көкшіл). «Мен ... жасағым келді» (ата-анаммен бірге ас үйде тауықтың жүрегін қарағым келді).