§ 23. Жапырақтың құрылысы мен қызметі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 5 бөлім: Тірі организмдердің қоректенуі. 116–122-беттер.

Нені үйренесің

• Жапырақтың бөліктерін атауды, сағақты жапырақты сағақсыздан, жайды күрделіден ажыратуды.
• Күрделі жапырақтардың түрлерін және жүйкелену типтерін танып білуді.
• Жапырақтың ішкі құрылысын сипаттауды: қабықша, бағаналы және борпылдақ ұлпа, лептесік, жүйкелер.
• Жапырақтың құрылысы оның қызметімен — фотосинтезбен, газ алмасумен және судың булануымен — қалай байланысты екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Жапырағына қарап өсімдіктің қай түрге жататынын айтуға бола ма? Болады. Жапырақ тақтасының пішіні, жиегі, жүйкеленуі, жайлы немесе күрделі болуы әр түрде әртүрлі. Емен, қайың және үйеңкіні қыста да, түскен бір жапырағынан-ақ танып білуге болады.
• Өсімдік жапырақсыз тіршілік ете ала ма? Ұзақ та емес, әрдайым да емес. Бірақ кейбір өсімдіктің жапырағы өте майда болады, ал жасыл «цехтың» жұмысын сабақтар атқарады. Қазақстанның шөлінде өсетін сексеуіл осылай тіршілік етеді: жапырақтары кішкентай қабыршаққа айналған, ал фотосинтез жасыл жас бұтақтарда жүреді.

🌟 Жапырақ өсімдікке барлық іске керек: азық тауып, «тыныс алып» және салқындау үшін. Жапырақсыз ағаш тез арада «аш қалар еді».

Тақырыпты талдаймыз

Жапырақтың сырты неден тұрады

Әдеттегі жапырақтың төрт бөлігі болады:

1. Жапырақ тақтасы — жапырақтың кеңейген жалпақ бөлігі, басты «жұмыс» беті.
2. Сағақ — жапырақ тақтасын ұстап тұратын жіңішке «аяқ».
3. Жапырақ негізі — жапырақтың сабақтың буынына бекитін жері.
4. Бөбешік жапырақтар — негіздегі шағын өскіндер, әдетте екеу. Олар әрдайым бола бермейді.

Сағағы бар жапырақты сағақты жапырақ дейді (емен, терек, қайың, үйеңкі). Егер сағағы болмаса және жапырақ тақтасы тікелей негізге жалғасса, жапырақ сағақсыз болады, ал оның негізі жапырақ қынабына айналады. Бидайдың, зығырдың, қалампырдың жапырақтары осылай құрылған.

💡 Жапырақ қынабы — жапырақ сабақты құшақтап тұратын «түтікшеге» ұқсайды. Дәнді дақылдарда (бидай, біздің далада өсетін селеу) ол анық көрінеді.

Жай немесе күрделі: тақталарды санаймыз

Егер сағақта бір жапырақ тақтасы болса, жапырақ жай болады: бөртегүл, емен, алма, алхоры. Іле Алатауында өсетін, барлық мәдени алманың арғы тегі Сиверс алмасының (Malus sieversii) да жапырағы жай.

Егер бір сағақта үш және одан көп тақта болса, жапырақ күрделі болады. Әрбір шағын тақтаны жапырақша деп атайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Үйеңкінің «саусақты» жапырағы күрделі сияқты көрінеді, бірақ ол жай: тақтасы біреу, тек терең тілімделген. Былай тексер: күрделі жапырақ тұтастай түседі ме, әлде жапырақша-жапырақшаға бөлініп түсе ме? Әр жапырақшаның өз кішкентай сағақшасы да болады. Үйеңкіде ол жоқ.

Жүйкелер: жапырақтың ішіндегі өрнек

Жүйкелену — жапырақ тақтасындағы жүйкелердің орналасуы. Өрнекке қарап өсімдіктің қай топқа жататынын біледі.

Алғашқы екі жолды біріктірсек, торлы жүйкелену шығады.

🌟 Далада өсетін селеудің тар жапырақтары түтікше болып бұралған. Осылай ол ыстық пен желде суды аз жоғалтады. Параллель жүйкелер жапырақтың бойымен түгел жүреді.

Жапырақтың ішіне үңіламыз: ұлпалардан тұратын «бутерброд»

Жапырақты көлденең кесіп, микроскоппен қарасаң, жоғарыдан төменге қарай қабаттарды көресің.

Бағаналы және борпылдақ ұлпаны бірге мезофилл деп атайды: бұл — жапырақтың негізгі ұлпасы, фотосинтез дәл осында жүреді.

💡 Хлоропластар жарықты жақсы көреді, сондықтан «тығыз қатарлар» күнге жақын, үстіңгі қабықшаның астында тұрады. Ал ауаға орын керек, сондықтан борпылдақ ұлпа төменде, лептесіктің қасында орналасқан.

Лептесік: жапырақтың есіктері

Құрлықта өсетін өсімдіктердің астыңғы қабықшасында жұп-жұп жасыл жанаспалы жасушалар болады. Олардың арасында лептесік саңылауы қалады: ол кейде ашылып, кейде жабылады. Жанаспалы жасушалардың өзінде де фотосинтез жүреді.

Саңылау арқылы:

• көмірқышқыл газ жапырақтың ішіне кіреді (фотосинтезге керек);
• оттек сыртқа шығады;
• су буы сыртқа шығады. Жапырақтың суды буландыруын транспирация дейді.

Лептесіктің орналасуы өсімдіктің тіршілік жағдайына байланысты:

• құрлықта өсетін өсімдіктерде көбіне төменгі жағында (күннің ыстық сәулесі аз түседі);
• жапырақтары су бетінде жүзетін су өсімдіктерінде үстіңгі жағында: астында су тұр;
• жапырақтары тік тұратын өсімдіктерде (дәнділер) екі жағында да болады.

🌟 Бір жүгері өсімдігі тәулігіне 2 литрден астам су буландырады. Жүгері егілген бір гектар алқап 2 миллион литрден астам су береді. Лептесіктер миллиондаған кішкентай «шүмек» сияқты жұмыс істейді.

🌟 Бір емен ағашында 250 мыңдай жапырақ болады екен. Оңтүстік Америкада өсетін рафия пальмасының жапырағы ең ұзыны болып саналады: ұзындығы 19 м, ал сағағы 4 м-ге жетеді.

Жүйкелер: «су құбыры» және «қаңқа»

Жүйкелер — өткізгіш шоқтар. Олардың құрамында екі «түтік» бар:

• ксилема (тамырлар) суды минералды заттармен бірге тамырдан жапыраққа жеткізеді;
• флоэма (сүзгілі түтікшелер, бұлар — созылыңқы тірі жасушалар) жапырақтан қант ерітінділерін өсімдіктің барлық мүшелеріне апарады.

Одан басқа, жүйкелер жапырақтың пішінін сақтайды: оларда мықты талшықтар бар, ал ірі жүйкелерді тірек ұлпасы қоршап тұрады. Жерде ұзақ жатып қалған «торға ұқсас» жапырақ — осындай жүйкелердің қаңқасы.

Жапырақтың үш басты жұмысы

1. Фотосинтез — органикалық заттар мен оттек түзеді.
2. Тыныс алу (газ алмасу) — жасушалар оттекті қабылдап, көмірқышқыл газды шығарады.
3. Судың булануы (транспирация) — жапырақты салқындатады және суды тамырдан жоғары «сорып» тартады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен серуендегенде он түрлі жапырақ жинап, екі үйіндіге бөліңіздер: жай және күрделі. Содан кейін әрқайсысынан сұраңыз: «Сағағы бар ма? Жүйкелері қандай?» Осылай жапырақтың пішіні құрғақ терминнен тірі білімге айналады.

Өзіңді тексер

• Жапырақтың негізгі бөлімдерін атаңдар. Жапырақ тақтасы, сағақ, жапырақ негізі және бөбешік жапырақтар.
• Сағақты жапырақтың сағақсыз жапырақтан қандай айырмашылығы бар? Сағақты жапырақта тақтаны сабақпен жалғайтын сағақ болады. Сағақсызда ол жоқ: тақта тікелей негізге (қынапқа) жалғасады.
• Жай жапырақ күрделі жапырақтан несімен ерекшеленеді? Жай жапырақта сағақта бір тақта болады, күрделіде үш және одан көп жапырақша болады.
• Жапырақтың үстіңгі және астыңғы қабығының құрылысы қандай? Олардың айырмашылығы неде? Екеуі де тірі, тығыз жанасқан мөлдір жасушалардан тұрады. Үстіңгісі жарықты өткізеді және жапырақты қорғайды, үстінде сірқабық болуы мүмкін. Астыңғысында түссіз жасушалардан басқа лептесіктер де бар.
• Лептесіктің құрылысы қандай? Екі жанаспалы жасуша және олардың арасындағы лептесік саңылауы. Жанаспалы жасушалар жасыл, оларда фотосинтез жүреді.
• Өсімдік тіршілігінде лептесіктің рөлі қандай? Олар арқылы көмірқышқыл газ кіреді, оттек шығады және су буланады (транспирация).
• Бағаналы ұлпаның борпылдақ ұлпадан айырмашылығы неде? Бағаналы ұлпада жасушалар ұзынша, тығыз жанасады, хлоропласт көп, ол үстіңгі қабықшаның астында орналасады. Борпылдақ ұлпада жасушалар дөңгелек, борпылдақ, жасушааралық қуыстары бар, ол астыңғы қабықшаға жақын жатады.
• Жүйке деген не? Жапырақтың өткізгіш шоғы. Ол өткізгіш ұлпалардан тұрады және жапырақты тесіп өтіп, оған беріктік береді.
• Жапырақтың өткізгіш шоғының құрылысы қандай? Қалай аталады? Ол флоэма (сүзгілі түтікшелер) мен ксилемадан (тамырлардан) тұрады, талшықтар мен тірек ұлпасымен қоршалған. Оны жүйке деп атайды.
• Жапырақтан өсімдіктің басқа бөліктеріне органикалық заттар өткізгіш шоқтың қандай элементтерімен жеткізіледі? Флоэманың сүзгілі түтікшелерімен.
• Тамырдан жапыраққа су және минералды заттар өткізгіш шоқтың қандай элементтерімен жеткізіледі? Ксилема тамырларымен.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сыныпта талқылаңдар. Кестені дәптерге сызып, өсімдік жапырақтарының сәйкес келетін нөмірлерін жазып толтырыңдар. 1 қайың, 2 акация, 3 емен, 4 терек, 5 бұршақ, 6 талшын, 7 шаған, 8 алма, 9 шетен, 10 шие.

Қалай ойлаймыз. Бір сағақта қанша тақта бар екенін санап көр. Біреу болса, жапырақ жай. Үш және одан көп болса, күрделі.

Шешуі.

Жауабы: жай: 1, 3, 4, 8, 10; күрделі: 2, 5, 6, 7, 9.

№ 2

Жай және күрделі жапырақтарға сәйкес нөмірлерді атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бір сағақта нешеу бөлек тақта барын және әрқайсысының өз кішкентай сағақшасы бар-жоғын қара.

Шешуі. Суретте: 1 — тұтас жүрек тәрізді жапырақ; 2 — бақбақ: жиегі терең тілімделген, бірақ тақтасы біреу; 3 — тұтас жұмыртқа тәрізді тақта; 4 — ортақ сағақ бойында жұп-жұп жапырақшалар және ұшында біреуі; 5 — бір нүктеде үш жапырақша; 6 — үйеңкі жапырағы, қалақтары бар, бірақ тақтасы біреу; 7 — бедеге тән үш дөңгелек жапырақша; 8 — ортақ сағақта үш жапырақша; 9 — бір нүктеден тараған бес жапырақша.

Жауабы: жай: 1, 2, 3, 6; күрделі: 4, 5, 7, 8, 9 (5, 7, 8 — ушқұлақты, 9 — саусақсалалы, 4 — таққауырсынды).

№ 3

Жапырақтың жүйкеленуі. Сурет бойынша жапырақтың жүйкелену типтерін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қауырсын тәрізді және саусақсалалы жүйкелену — торлы, ол қосжарнақтыларда. Доғалы және параллель жүйкелену — дара жарнақтыларда.

Шешуі. Суретте төрт жапырақ: 1 — жалпақ жапырақ, жүйкелер негізден ұшына қарай доғаша жүреді; 2 — ұзын тар жапырақ (дәнділердікіндей), барлық жүйкелері параллель; 3 — жұмыртқа тәрізді жапырақ, басты жүйкесі мен одан қауырсындай тараған бүйір жүйкелері бар; 4 — үйеңкі, бірнеше ірі жүйке негізден желпуіштей тарайды.

Жауабы: 1 — доғалы, 2 — параллель, 3 — қауырсын тәрізді, 4 — саусақсалалы.

Жадынама

• Жапырақ тақтадан, сағақтан, негізден және бөбешік жапырақтардан тұрады.
• Күрделі жапырақта кемінде үш жапырақша болады, әрқайсысының өз сағақшасы бар.
• Ішінде: үстіңгі қабықша, бағаналы ұлпа, борпылдақ ұлпа, лептесіктері бар астыңғы қабықша.
• Жүйкелер суды әкеледі, қантты шығарады, сондай-ақ жапырақтың пішінін сақтайды.
• Жапырақтың басты қызметі: фотосинтез, газ алмасу, судың булануы.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Үйеңкінің бір шаршы миллиметрінде 550 лептесік болатыны қызықты болды. Енді жүйкелер тек өрнек емес, өткізгіш түтіктер екенін білемін. Жапырақты лупамен қарағым келеді.»

Шағын тест