Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Заттардың тасымалдануы
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 113–116-беттер.
Нені қайталаймыз
Заттардың тасымалдануы тарауы. Басты ұғымдар бір кестеде:
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Енжар тасымал | энергия жұмсамай, концентрация градиенті бойынша (диффузия, осмос) |
| Белсенді тасымал | энергия жұмсап, градиентке қарсы, тасымалдаушы ақуыздар арқылы |
| Ксилема (сүрек) | түтіктер; су мен минералды тұздар жоғары, жоғарғы ағыс |
| Флоэма (тін) | сүзгілі түтікшелер мен серік-жасушалар; органикалық заттар төмен, төменгі ағыс |
| Тамыр қысымы | суды тамырдан сабаққа айдайтын күш |
| Тамыр аймақтары | бөліну, өсу, сору, өткізу (оймақша ұшын жауып тұрады) |
| Түрі өзгерген өркендер | тамырсабақ, түйнек, пиязшық |
| Тұйық / ашық жүйе | жануарларда: қан тек тамырларда / дене қуысына құйылады |
💡 Егер қандай да бір тармақ беймәлім болып көрінсе, 17–22-параграфтарға оралып, талдауларды қара.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қандай тасымал енжар деп аталады? Мысалдар келтіріңдер.
Жауабы: енжар тасымал энергия жұмсамай, концентрация градиенті бойынша жүреді (заттар көп жерден аз жерге қарай). Мысалдар: оттегінің жасушаға диффузиясы, осмос (жасушада тұздар топырақтағыдан көп болса, су тамыр түкшесіне енеді).
№ 2
Белсенді тасымалға не тән? Сипаттама беріңдер.
Жауабы: ол концентрация градиентіне қарсы, энергия (АТФ) жұмсап, тасымалдаушы ақуыздардың көмегімен жүреді. Мысалы: жасушада калий иондары топырақтағыдан көп болса да, тамыр түкшелері оларды жинай береді.
№ 3
Өсімдіктердегі өткізгіш жүйе дегеніміз не?
Жауабы: бұл — ксилема мен флоэма өткізгіш ұлпалары. Олар тамырдан сабақ арқылы жапыраққа дейін үздіксіз тор (өткізгіш шоқтар) түзіп, суды, тұздарды және органикалық заттарды тасымалдайды.
№ 4
Өсімдіктердегі жоғарғы ағыс қалай жүзеге асырылады?
Жауабы: ксилема арқылы (сүректің түтіктерімен) тамырдан жапыраққа қарай. Оны екі «қозғалтқыш» жүргізеді: төменнен тамыр қысымы және жоғарыдан жапырақтардан судың булануы (транспирация), оған қосымша су молекулаларының бір-біріне жабысуы.
№ 5
Өсімдіктердегі төменгі ағыс дегеніміз не?
Жауабы: жапырақтарда фотосинтез кезінде түзілген органикалық заттардың (ең алдымен қанттың) сабаққа, тамырға, жемістерге және қор жинайтын мүшелерге қарай төмен қозғалысы. Ол флоэмамен жүреді.
№ 6
Өсімдік тіршілігіндегі сабақтың рөлі қандай?
Жауабы: сабақ — жапырақтардың, гүлдердің және жемістердің тірегі; тамыр мен жапырақ арасында заттарды өткізеді; көптеген өсімдікте заттарды қорға жинайды; өсіп, тармақталып, жапырақтарды жарыққа шығарады; кейбіреулерінде (кактус, қоярөлең) өзі фотосинтездейді.
№ 7
Тамыр қысымы деп нені айтады және оның өсімдік тіршілігіндегі маңызы не?
Жауабы: тамыр қысымы — тамырдың суды сабаққа айдайтын күші. Бұл — жоғарғы ағыстың төменгі «қозғалтқышы». Дәлелі: өсімдіктердің «жылауы», кесілген кәрі діңнен шырын тамшылап ағады.
№ 8
Оқулықтағы 72-суреттен нені байқауға болады?
Жауабы: көрші сұрақтардың мағынасына қарағанда, бұл — тамыр қысымымен жасалатын тәжірибе: кесілген діңге түтік кигізілген, онда сұйықтық көтеріледі, яғни тамырдың өзі суды жоғары айдайды.
№ 9
Өсімдіктердің қайсыларында жоғарғы ағыс қысқа, қайсыларында ұзын?
Жауабы: қысқа — шөптесін өсімдіктерде (түймедақ, қызғалдақ, селеу), су бірнеше сантиметрге көтеріледі. Ұзын — ағаштарда (терек, шырша, сексеуіл) және лианаларда, онда судың жолы ондаған метр.
№ 10
Жоғарғы ағыс дегеніміз не?
Жауабы: су немесе транспирациялық ағыс: су мен минералды тұздар сүректің түтіктерімен жоғары жүреді.
№ 11
Төменгі ағыс дегеніміз не және оның бойымен қандай заттар тасымалданады?
Жауабы: бұл — органикалық заттардың жапырақтардан басқа мүшелерге қозғалысы. Тіннің сүзгілі түтікшелерімен қанттың және басқа органикалық қосылыстардың ерітінділері жүреді.
№ 12
Оқулықтағы 73-суреттен нені байқауға болады?
Жауабы: мағынасына қарағанда, бұл — қабықты сақина тәрізді алу тәжірибесі: бұтақта қабық сақинасы кесілген. Сақинадан жоғары жерде ісік пайда болады, өйткені органикалық заттар тінмен төмен ағып, тоқтап қалады.
№ 13
Ксилема және флоэмаға тән сәйкестіктерді анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
| Ксилема | Флоэма |
|---|---|
| б) қабырғалары сүректенген түтіктәрізді тамырлар және сүрек | а) тіннің сүзгілі түтікшелері және серік-жасушалар |
| г) жоғарғы ағыс | ә) тін талшықтары |
| ғ) су және минералды тұздар тасымалданады | в) төменгі ағыс |
| д) органикалық заттардың қозғалысын қамтамасыз етеді | |
| е) құрылымдары қабық астында орналасқан |
Жауабы: ксилема — б, г, ғ; флоэма — а, ә, в, д, е.
№ 14
Суреттегі сүректі сабаннан ксилема мен флоэманы анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Шетінен ортасына қарай жүр: қабық → тін → камбий → сүрек → өзек.
Жауабы: сырттан қабық, оның астында тіннің (флоэманың) жіңішке қабаты (сызбада көбіне көгілдір түсті). Тереңірек камбийдің жұқа қабаты, одан кейін кең сүрек (ксилема), онда концентрлі жылдық сақиналар көрінеді, жылына біреуден. Ортасында өзек.
№ 15
Сүректі сабақтың құрылым бөліктерін және әрқайсысының қызметтерін атаңдар.
| № | Құрылым | Қызметі |
|---|---|---|
| 1 | қабық (тоз) | суықтан, зақымданудан және кебуден қорғайды |
| 2 | тін (флоэма) камбиймен | органикалық заттарды төмен өткізеді; камбий жуандап өсуді қамтамасыз етеді |
| 3 | сүрек (ксилема) | суды және тұздарды жоғары өткізеді, тірек болады |
| 4 | өзек | заттарды қорға жинайды |
№ 16
Тамыр оймақшасы тамыр аймағы болып санала ма? Ол қандай қызмет атқарады?
Жауабы: жоқ, оймақша тамыр аймағы болып саналмайды: ол тамырдың ұшын қалпақша сияқты жауып тұрады. Бөліну аймағының нәзік жасушаларын топырақ бөлшектерінен зақымданудан қорғайды, жылжуды жеңілдететін былжыр бөледі.
№ 17
Тамыр аймақтарын бірізділік ретімен атаңдар.
Жауабы: бөліну → өсу → сору → өткізу (оймақша дәл ұшында).
№ 18
1–4-ке дейінгі нөмірленген тамыр аймақтары, олардың құрылыстары мен қызметтері арасындағы сәйкестікті анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
| Тамыр аймақтары | Әр аймақ үшін сәйкес белгілер |
|---|---|
| Бөліну аймағы | ә) түзуші ұлпа болып табылатын жасушалар; ғ) жасушалары үздіксіз бөлінеді және өсу аймағы мен тамыр оймақшасын толықтырады |
| Өсу аймағы | б) жасушалары созылады; д) жасушалары созылады және тамыр өседі |
| Сору аймағы | а) тамыр түкшелері түрінде; г) су мен минералды тұздарды топырақтан сорып алады |
| Өткізу аймағы | в) көптеген түтігі бар; е) су мен минералды тұздарды сабақтың түтіктеріне өткізеді |
Жауабы: бөліну — ә, ғ; өсу — б, д; сору — а, г; өткізу — в, е.
№ 19
Қандай ұлпаның арқасында тамыр жуандап өседі? Ол қалай аталады?
Жауабы: камбийдің арқасында: бұл — бүйір түзуші ұлпа, оның жасушалары бөлініп, сүрек пен тіннің жаңа жасушаларын береді.
№ 20
Тамыр мен сабақ арасындағы байланысты анықтаңдар. Олардың әрқайсысы жеке тіршілік ете ала ма?
Жауабы: тамыр сабаққа су мен минералды тұздарды береді, сабақ тамырға жапырақтардағы органикалық заттарды береді. Екеуі өткізгіш ұлпалармен байланысқан. Табиғатта олар бөлек тіршілік етпейді: тамырсыз сабақ қурайды, сабақсыз және жапырақсыз тамыр азықсыз қалады. (Ерекшелік: қалемше жаңа тамыр жібере алады.)
№ 21
Қандай түрі өзгерген жерасты өркендерін білесіңдер? Оларды атаңдар, олар қандай өсімдіктерге тиесілі? Не үшін өсімдіктерде түрі өзгерген өркендер қалыптасады? Сурет: 1 — жорғалаушы жерасты өркені бар сабақтар, 2 — пияз, 3 — түйнек, 4 — тамырлы жуан жерасты өркені.
Жауабы: тамырсабақ (бидайық, інжугүл, ирис), түйнек (картоп), пиязшық (пияз, қызғалдақ). Сурет: 1 — тамырсабақ, 2 — пиязшық, 3 — түйнек, 4 — тамырсабақ. Өркендер қоректік заттарды қорға жинайды, қыстан немесе құрғақшылықтан аман өтуге және өсімдікті тұқымсыз көбейтуге көмектеседі.
🌟 Қазақстанның қызғалдақтары ыстықты пиязшық күйінде өткізеді: ерте көктемде гүлдейді, сосын жер астына тығылады.
№ 22
Өркеннің жоғары ұшында басқаларынан айрықша орналасқан қандай бүршігі бар? Оның көмегімен не жүзеге асырылады?
Жауабы: ұшқы бүршік (өркеннің ұшындағы түзуші ұлпасы бар бүршік). Оның көмегімен өркен ұзына өседі.
№ 23
Өркендердің қандай түрлері болады?
Жауабы: кеңістікке қатысты шөптесін өркендер: тік өсетін (күнбағыс), көтеріңкі (тимьян), жорғалаушы (құлпынай), оралатын (шырмауық, құлмақ), мұртшаларымен ұстанатын (асбұршақ).
№ 24
Шұбалшаңның қанайналым жүйесіне сипаттама беріңдер.
Жауабы: жүйесі тұйық. Сақина тәрізді қантамырлармен байланысқан арқа және құрсақ қантамырлары бар; дененің алдыңғы бөлігіндегі бес жұп жуан сақина тәрізді қантамыр «жүрек» сияқты жиырылады. Капиллярлар ішек пен мүшелерді орап жатады. Қаны қызыл.
№ 25
Ұлулар мен буынаяқтылардың қанайналым жүйесінің құрылымы мен қызметіндегі ерекшеліктері қандай?
Жауабы: жүйесі ашық. Ұлуларда екі камералы жүрек (құлақша, қарынша), қаны түссіз, мүшелер арасына құйылады, сосын өкпеге барады. Өрмекшіде жүрегі құрсағындағы түтікше; жәндіктерде арқасында қақпақшалары бар түтікше, қан тек ұлпаларды қоректендіреді, ал газ алмасу демтүтіктер арқылы жүреді.
№ 26
Балықтардың қанайналым жүйесі қалай сипатталады?
Жауабы: тұйық, бір шеңбер; жүрегі екі камералы (жүрекше мен қарынша), веналық қанды. Жолы: жүрек → құрсақ қолқасы → желбезектер (қан артериялық болады) → арқа қолқасы → ұлпалар → веналар → жүрек.
№ 27
Сүтқоректілер мен құстардың қанайналым жүйесі қалай күрделенеді?
Жауабы: жүрегі төрт камералы болды, қанайналым шеңберлері толық бөлінді: кіші (өкпе) және үлкен (дене). Артериялық және веналық қан араласпайды, ұлпалар оттегін көп алады, дене температурасы тұрақты сақталады.
№ 28
Жануарлар типтерінің, кластарының қанайналым жүйесіне сипаттама беріңдер. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
| Жануарлар типтері | Заттар тасымалын қамтамасыз ететін қанайналым жүйесінің ерекшеліктері |
|---|---|
| Ұлулар | ашық; екі камералы жүрек; қан мүшелер арасына құйылады, сосын жиналып өкпеге барады |
| Буынаяқтылар | ашық; түтікше тәрізді жүрегі қақпақшалы (жәндіктерде арқасында); өрмекшіде қан өкпеге барады |
| Балықтар | тұйық, бір шеңбер; веналық қанды екі камералы жүрек; желбезектер |
| Құстар | тұйық, екі шеңбер; жүрегі төрт камералы; қан араласпайды; қолқа доғасы оң жақта |
| Сүтқоректілер | тұйық, екі шеңбер; жүрегі төрт камералы; қан араласпайды; қолқа доғасы сол жақта |
📕 Оқулықта құстар мен сүтқоректілерде қолқа доғасы сол жақ деп жазылған, бірақ дұрысы: құстарда ол оң жақта, ал сүтқоректілерде сол жақта.
№ 29
Суретке қарап, омыртқалы жануарлардың қанайналым жүйелерін салыстырыңдар және сілтемемен қандай қанайналым мүшелері көрсетілгенін анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Жүрек камераларын және қанайналым шеңберлерін санап көр.
| Жануар | Жүрек | Шеңберлер | Қан |
|---|---|---|---|
| Балық | 2 камера | біреу | жүректе веналық |
| Бақа | 3 камера (екі жүрекше, бір қарынша) | екеу, бірақ толық бөлінбеген | қарыншада араласады |
| Құс | 4 камера | екеу | араласпайды |
| Ит | 4 камера | екеу | араласпайды |
Жауабы: суреттерде нөмірлермен жүрек, оның камералары (жүрекше, қарынша), қолқа, артериялар мен веналар, өкпе немесе желбезектер, капиллярлар торы көрсетілген. Класс неғұрлым жоғары болса, жүрек соғұрлым күрделі: 2 → 3 → 4 камера.
💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Бүгін мен ... қайталадым» (мысалы, тамыр аймақтарын). «Мені таңғалдырды ...» (су сорғысыз көтерілетіні). «Мен ... жасағым келді» (балдыркөк сабағы боялған суда қалай боялатынын бақылағым келді).
Жадынама
- Ксилемамен су мен тұздар жоғары, флоэмамен қант төмен жүреді.
- Тамыр ұзындығына бөліну және өсу аймақтарының есебінен, жуандығына камбийдің есебінен өседі.
- Жануарларда: құрт, балықтар, құстар, аңдар — тұйық жүйе; ұлулар мен буынаяқтылар — ашық.