§ 26. Тыныс алудың анаэробты және аэробты типтері
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 131–135-беттер.
Нені үйренесің
- Анаэробты тыныс алудың аэробты тыныс алудан немен ерекшеленетінін түсіндіруді.
- Анаэробтар мен аэробтарға мысал келтіруді.
- Аэробты тыныс алудың неге тиімді екенін және оның фотосинтезбен қалай байланысты екенін түсінуді.
- Анаэробты бактериялардың пайдасы мен зиянына мысал келтіруді.
Ой қозғау
- Анаэробты тыныс алу аэробты тыныс алудан немен ерекшеленеді? Анаэробты тыныс алу бос оттексіз жүреді, аэробты — оттекпен.
- Қандай тыныс алуда энергия көбірек бөлінеді? Аэробты тыныс алуда: оттек глюкозаны толық «жағуға» мүмкіндік береді.
💡 Сөзді бөліп қарайық: ан- («кері мағына»), аэр («ауа»), био («тіршілік»). Анаэроб — «ауасыз өмір сүретін», аэроб — «ауамен өмір сүретін».
Тақырыпты талдаймыз
Оттексіз өмір сүретіндер: анаэробтар
Анаэробтар ортада бос оттек болмаса да тіршілік етіп, дами алады. Бұл терминді 1861 жылы майқышқылды ашу бактерияларын ашқан кезде Луи Пастер енгізді. Анаэробтар көбіне бактериялар арасында кездеседі.
Тағы кімдер бар:
- ашытқылар (қамырды көтеретін саңырауқұлақтар);
- қарапайымдылар: дизентерия амебасы, лямблия, лейшмания (адамда ауру туғызады);
- ішек паразиттері: аскарида, таспақұрт, үшкірқұрт. Ішекте оттек дерлік жоқ, олар сонда өз ортасында тұрады.
🌟 Бактериялардың оттекке қатынасы әртүрлі. Майқышқылды бактериялар мен сіреспе таяқшасы — қатаң анаэробтар: оттек оларға зиянды. Сүтқышқылды бактериялар (айран, қымыз, йогурт, ашытылған қырыққабатты жасайтындар) оттегі бар жерде де, жоқ жерде де еркін тіршілік ете береді.
Анаэробтар арасында қауіптілері көп: сіреспе таяқшасы сіреспе ауруын туғызады, газды іріңді жараның қоздырғышы ауа кірмейтін терең жараларға әсер етеді. Сондықтан терең, кір жараны дәрігерге көрсету керек, ал сіреспеге қарсы екпе салдырады.
📕 Оқулықта аэробты организмдер «оттекті толық қолданатын ортада дамиды, мысалы: ағын суда, батпақта» және аэробтар «спирт алу үшін» қолданылады деп жазылған. Дұрысы былай: батпақта мен лайлы суларда оттек көбіне өте аз, сондықтан онда анаэробтар тіршілік етеді. Ал спиртті ашытқылар қантты ашытқанда (оттексіз) алады, бұл — анаэробты процесс. Аэробты бактериялар ағын суды тазартуға керек.
Оттекпен өмір сүретіндер: аэробтар
Аэробты организмдер оттекпен тыныс алады. Оларға белгілі тіршілік иелерінің дерлік бәрі жатады: барлық өсімдіктер, жануарлардың көбі, саңырауқұлақтар және көптеген бактериялар. Адам да, далада жүрген түлкі де, Іле Алатауының бөктеріндегі Грейг қызғалдағы да.
Аэробтар қайдан пайда болды
Баяғыда Жерде бос оттек болмаған кезде тек анаэробтар өмір сүрген. Кейін цианобактериялар мен балдырлар пайда болды. Олар фотосинтезді бастап, оттек бөле бастады, ол атмосферада жиналды. Тек содан кейін барлық басқа аэробты организмдердің болуы мүмкін болды.
Аэробтар арасында ерекше орын алатындар — фотосинтездеуге қабілеттілер: цианобактериялар, балдырлар және жоғары сатыдағы өсімдіктер. Олардың бөлген оттегі басқалардың тіршілігін қамтамасыз етеді. Ал азотты (азот байлайтын) бактериялар өсімдіктердің қоректенуін жақсартады, өнімділік артады.
Аэробты тыныс алу неге тиімді
Аэробтарда да, анаэробтарда да глюкоза тотығады. Бірақ оттексіз ол толық тотықпайды, ал оттекпен толық тотығады, сондықтан энергия әлдеқайда көп бөлінеді. Салыстыру үшін: бір глюкоза молекуласынан аэробты тыныс алуда ашудағыдан шамамен 15–20 есе көп энергия алынады.
| Анаэробты | Аэробты | |
|---|---|---|
| Оттек | керек емес | керек |
| Глюкозаның тотығуы | толық емес | толық |
| Энергия | аз | көп |
| Мысалдар | майқышқылды бактериялар, ішек паразиттері | өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, адам |
🌟 Жылықанды жануарлар (құстар мен сүтқоректілер) дене температурасын тұрақты ұстайды, сондықтан оларға энергия мен оттек көп керек. Салқынқанды жануарлар (балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар) аз жұмсайды: оларда тотығу баяу жүреді. Бірақ олар да аэробтар.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан айран, қымыз және ашытылған қырыққабаттың ортақ жері неде екенін (сүтқышқылды бактериялардың оттексіз жұмысы) және ашу жүріп жатқан банканы неге тығыздап жаппау керек екенін сұраңыз. Бұл тақырып асүйде жақсы түсіндіріледі.
Өзіңді тексер
- “Анаэробты” деген ұғымды қай ғалым енгізді? Луи Пастер, 1861 жылы майқышқылды ашу бактерияларын зерттеу кезінде.
- “Анаэробты” ұғымы грек тілінен аударғанда қандай мағына береді? «Ауасыз өмір сүретін»: an — «кері мағына беретін бөлігі», aer — «ауа», bios — «тіршілік».
- Ашытқылар мен сүтқышқылды бактериялар қандай ортада тіршілік етеді? Оттексіз де, оттекпен де тіршілік ете алады: оттексіз де, оттекті де ортада.
- Ішек паразиттері неге оттексіз ортада тіршілік етеді? Ішекте бос оттек дерлік жоқ, олар оттексіз-ақ энергия алуға бейімделген.
- Лямблия мен лейшманиялар тіршілік етуі үшін қандай орта қажет? Оттексіз орта.
- Сүтқышқылды бактериялар ... ортада тіршілік етеді. Оттекті де, оттексіз де ортада (оларға екеуі де жарайды).
- Сіреспе таяқшасы ... ортада тіршілік етеді. Оттексіз ортада: ол — қатаң анаэроб.
- Аэробты организмдер үшін жасыл өсімдіктердің маңызы неде? Өсімдіктер фотосинтезде оттек бөліп, органикалық заттар жасайды, яғни аэробтарға ауа да, азық та береді.
- Қандай организмдерге аэробты тыныс алу тән? Барлық өсімдікке, жануарлардың дерлік бәріне, саңырауқұлақтарға, көптеген бактерияларға, балдырларға, адамға.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Берілген мысалдарды алдымен анаэробтар және аэробтар деп ауызша екіге бөліңдер. Соңынан дәптерге кесте сызып толтырыңдар: 1) майқышқылды бактериялар; 2) буынаяқтылардың ішегінде тіршілік ететін қарапайымдылар; 3) сіреспе таяқшасы; 4) ашытқылар; 5) ірің таяқшалары; 6) лямблия; 7) лейшмания; 8) саңырауқұлақтар; 9) балдырлар; 10) жануарлар; 11) адам.
Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: организм оттек жоқ жерде (ішекте, терең жарада, тығыз жабылған банкада) тіршілік ете ала ма? Егер иә болса — ол анаэроб. Ауа керек болса — аэроб.
Шешуі.
| Анаэробтар | Аэробтар |
|---|---|
| 1. майқышқылды бактериялар (қатаң) | 8. саңырауқұлақтар |
| 2. буынаяқтылар ішегіндегі қарапайымдылар (мысалы, термиттерде) | 9. балдырлар |
| 3. сіреспе таяқшасы | 10. жануарлар |
| 4. ашытқылар | 11. адам |
| 5. ірің таяқшалары | |
| 6. лямблия | |
| 7. лейшмания |
Жауабы: анаэробтар: 1–7; аэробтар: 8–11.
№ 2
Анаэробтар мен аэробтарды атаңдар (суретте: 1 және 2 — аскаридалардың аталығы мен аналығы, 3 — балдыр, 4 — папоротник, 5 — күнбағыс, 6 — тиін).
Қалай ойлаймыз. Суретте кім бейнеленгенін анықта және ол қайда тіршілік ететінін есіңе түсір.
Шешуі.
- 1 және 2 — аскаридалар (ішек паразиттері): анаэробтар. Суретте ұзын жіп тәрізді дене көрінеді, аталығы кішірек әрі құйрығы бұралған.
- 3 — балдыр, аэроб, фотосинтезде оттек бөледі.
- 4 — папоротник, аэроб.
- 5 — күнбағыс, аэроб.
- 6 — тиін, аэроб (жылықанды жануар).
Жауабы: анаэробтар: 1, 2; аэробтар: 3, 4, 5, 6.
💡 Өзін-өзі талдау. Жалғастыр: «Айранды оттегі керек емес бактериялар жасайтыны маған қызық болды», «Жердегі ауаны бактериялар жасағаны мені таңғалдырды», «Қымызды қалай жасайтынын білгім келді».
Жадынама
- Анаэробты тыныс алу оттексіз, аэробты тыныс алу оттекпен жүреді.
- Анаэробтар аз, бірақ олардың арасында пайдалылары (сүтқышқылды бактериялар) да, қауіптілері (сіреспе таяқшасы) да бар.
- Өсімдіктер мен жануарлардың дерлік бәрі — аэробтар; оларға оттекті фотосинтездеуші организмдер берген.
- Салқынқанды жануарлар энергияны аз жұмсайды, бірақ олар да аэробтар.