§ 27. Өсімдіктердің тыныс алуы
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 135–137-беттер.
Нені үйренесің
- Өсімдіктердің үнемі: жарықта да, қараңғыда да тыныс алатынын түсіндіруді.
- Өсімдік тыныс алғанда және фотосинтез кезінде қандай газдарды сіңіріп, қандай газдарды бөлетінін атауды.
- Өсімдіктің қандай мүшелері газ алмасуға қатысатынын (лептесіктер, жасымықшалар, тамырлар) айтып беруді.
- Жанып тұрған шам салынған тәжірибені түсіндіріп, қорытынды жасауды.
- Тыныс алу мен фотосинтезді салыстыруды.
Ой қозғау
- Өсімдіктер қалай тыныс алады? Өсімдіктерде арнайы тыныс алу мүшелері жоқ: газдар жапырақтың лептесіктері, сабақтың жасымықшалары және тамыр беті арқылы өтеді. Олар тәулік бойы тыныс алады, ал фотосинтез тек жарықта жүреді.
- Қандай тұқым қарқынды тыныс алады: құрғақ па, әлде өнген бе? Өнген тұқым. Құрғақ тұқым «ұйықтап» жатыр, дерлік тыныс алмайды, ал өскін тез өседі және оған энергия көп керек.
💡 Тыныс алу әрбір тірі организмде болады. Организм тыныс алса — ол тірі. Сондықтан құрғақ дәнде тіршілік әрең білінсе, өнген дәнде қайнап жатады.
Тақырыпты талдаймыз
Бәрі тыныс алады: күндіз де, түнде де
Өсімдік жануар сияқты оттекті сіңіреді және көмірқышқыл газын бөледі. Бұл — тыныс алу. Оттек органикалық заттарды (мысалы, глюкозаны) «жағып», олардан энергия алу үшін керек. Бұл энергия өсуге, шырынның қозғалуына, жемістің пісуіне, яғни организмнің барлық қажетіне жұмсалады.
📌 Өсімдіктің тыныс алуы тек оның тіршілігімен бірге тоқтайды. Тыныс алу жоқ болса — өсімдік те жоқ.
Газдар түрлі «есік» арқылы өтеді:
| Мүше | Газ алмасу не арқылы жүреді |
|---|---|
| Жапырақтар | лептесіктер (эпидермистегі кішкентай саңылаулар) |
| Ағаштар мен бұталардың сабағы | жасымықшалар (тоздағы кішкентай томпақшалар) |
| Тамырлар | түкті тамырлардың жұқа беті, топырақ кеуектеріндегі ауа |
🌟 Тамырларға да ауа керек. Топырақты ұзақ уақыт сумен басып қойса, кеуектері суға толады, тамырлар «тұншығады» да, өсімдік қурайды. Сондықтан бөлме гүлдерін құйып жібермейді, ал бақшадағы егіс алқабын қопсытады.
Тыныс алу мен фотосинтез: шатастырма!
Екі тізбек бір мезгілде жұмыс істейді, бірақ мүлде басқаша.
Күндіз жарықта фотосинтез әдетте тыныс алудан күштірек жүреді, сондықтан өсімдік нәтижесінде оттек бөледі. Тыныс алудан шыққан көмірқышқыл газын жапырақтар бірден фотосинтезге пайдаланады. Түнде фотосинтез тоқтайды да, өсімдік тек тыныс алады.
⚠️ Жиі кететін қате. «Өсімдіктер күндіз көмірқышқыл газымен, ал түнде оттекпен тыныс алады». Олай емес! Олар әрқашан оттекпен тыныс алады. Ал көмірқышқыл газын күндіз фотосинтез үшін пайдаланады, бұл — басқа процесс.
Тыныс алу қарқыны неге байланысты
- Өсу. Өсімдік неғұрлым тез өссе, соғұрлым көп оттекті сіңіріп, көп көмірқышқыл газын бөледі.
- Жарық пен жылу. Жарықта өсімдік қызады, тыныс алу күшейеді. Жарықсүйгіш өсімдіктерде ол көлеңкеге төзімділерге қарағанда қарқынды.
- Жас. Жас өсімдіктер мен өскіндер өте қарқынды тыныс алады.
Өсімдіктердің тыныс алуы қарқыны жағынан жылықанды жануарлардан (құстар, аңдар) әлсіз және салқынқандыларға: мысалы, кесірткелер мен бақаларға жақынырақ.
🌟 Солтүстік Қазақстандағы астық қоймаларында дымқыл астық өздігінен қызып кетуі мүмкін. Дәндер «оянып», тыныс алуын күшейтеді, жылу бөледі де, астық бұзылады. Сондықтан оны сақтау алдында әрқашан кептіреді.
Тәжірибе: тұқымы бар банкадағы шам
Бұршақ салынған екі банка аламыз. Біреуінде тұқымды сулаймыз, екіншісінде құрғақ қалдырамыз, екеуін де қақпақпен жабамыз. Сулы банкада бұршақ өне бастағанда, әрқайсысына кезекпен жанып тұрған балауыз шамды енгіземіз.
💡 Жану мен тыныс алу ұқсас: екеуінде де органикалық зат оттектің қатысуымен «жанады». Тек тыныс алуда бұл баяу әрі ұқыпты, жасушаның ішінде жүреді, ал энергия отқа емес, тіршілікке жұмсалады.
Өнген тұқым тыныс алуға көп қор заттарды жұмсайды: егер ол қараңғыда ұзақ өнсе, органикалық заттарының жартысынан көбі «жанып» кетуі мүмкін. Бірақ осылайша ол жас өсімдікті құруға энергия алады.
🌟 Кейде тыныс алу энергиясы сәуле түрінде байқалады. Ол кейбір өсімдіктердің жапырағында, кейбір саңырауқұлақтар мен бактерияларда кездеседі.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Неге түнде кішкентай жатын бөлмеге көп гүл қоймау керек?» Жақсы әңгіме: өсімдіктер түнде тыныс алады, бірақ көмірқышқыл газын аз бөледі, адамнан әлдеқайда аз. Екі-үш құмыраның зияны жоқ.
Өзіңді тексер
- Өсімдік тыныс алуға қандай газды пайдаланады? Оттекті.
- Өсімдік көмірқышқыл газын қалай пайдаланады? Жарықта оны фотосинтезге жұмсайды: көмірқышқыл газы мен судан глюкоза түзіледі.
- Тыныс алуын тоқтатқан өсімдікте не байқалады? Өсімдіктің тіршілігі де тоқтайды: ол қурайды.
- Өсімдіктердің тыныс алуын қандай жануарлардың тыныс алуымен салыстыруға болады? Салқынқанды жануарлардың тыныс алуымен: ол да солай асықпай жүреді.
- Параграфта сипатталған тәжірибе нені дәлелдейді? Осындай тәжірибе жасағыларың келе ме? Тәжірибе өнген тұқымның құрғақ тұқымнан қарқынды тыныс алатынын дәлелдейді (оттекті жұмсайды, сондықтан шам сөнеді). Оны үйде үлкендермен қайталауға болады: екі банка, бұршақ, су және шам керек, тек отпен абай болу керек.
- Өсімдікте тыныс алу энергиясы тағы не нәрсеге жұмсалады? Өсуге және организмнің басқа қажеттіліктеріне: заттардың тасымалдануына, жемістің пісуіне, тұқымның дамуына.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тапсырмаларды дәптерге орындаңдар. Тыныс алу және фотосинтез процесі кезіндегі оттек пен көмірқышқыл газының орнын көрсетіңдер. (Суреттерде жапырақтар мен тамырларға бағытталған көрсеткілер бар.)
Қалай ойлаймыз. Қызыл көрсеткі өсімдіктің ішіне, күлгін көрсеткі сыртқа қарай бағытталған. Есіңе түсір: тыныс алуда оттек сіңіріледі, фотосинтезде көмірқышқыл газы сіңіріледі. Тамырлар фотосинтез жасамайды, тек тыныс алады.
Жауап үлгісі.
| Сурет | Ішке қарай көрсеткі (сіңіріледі) | Сыртқа қарай көрсеткі (бөлінеді) |
|---|---|---|
| Тыныс алу, жапырақ | оттек | көмірқышқыл газы |
| Тыныс алу, тамыр | оттек | көмірқышқыл газы |
| Фотосинтез, жапырақ | көмірқышқыл газы | оттек |
Фотосинтез суретінде тамырға көрсеткі қойылмайды: фотосинтез жарықтағы жасыл бөліктерде жүреді, ал тамырлар тек тыныс алады.
Жауабы: тыныс алғанда (жапырақ пен тамыр) O₂ кіреді, CO₂ шығады; фотосинтезде (жапырақ) CO₂ кіреді, O₂ шығады.
№ 2
Фотосинтез және тыныс алу процестерін салыстырыңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. (Суретте: күндіз жапырақ CO₂, су және жарықты сіңіріп, глюкоза жинайды; түнде O₂ сіңіріп, энергия бөледі.)
Қалай ойлаймыз. Үш белгі бойынша салыстыр: қандай газдар сіңіріледі және бөлінеді, процесс қашан жүреді, энергияға не болады.
Жауап үлгісі.
| Белгі | Фотосинтез | Тыныс алу |
|---|---|---|
| Газдар | көмірқышқыл газы сіңіріледі, оттек бөлінеді | оттек сіңіріледі, көмірқышқыл газы бөлінеді |
| Қашан жүреді | тек жарықта, жасыл бөліктерде | күндіз де, түнде де, барлық тірі жасушада |
| Энергия мен заттар | жарық энергиясы глюкозада жиналады, органикалық заттар түзіледі | органикалық заттар жұмсалады, тіршілікке энергия бөлінеді |
Жауабы: фотосинтез глюкозаны жинап, оттек бөледі; тыныс алу глюкозаны жұмсап, оттекті сіңіреді және энергия бөледі.
Жадынама
- Барлық өсімдік үнемі және барлық мүшесімен тыныс алады.
- Тыныс алу: оттек ішке, көмірқышқыл газы сыртқа, энергия бөлінеді.
- Өнген тұқым құрғақ тұқымнан әлдеқайда күшті тыныс алады.
- Тыныс алу фотосинтезге тең емес: газдары да, жағдайы да бөлек.
💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемдерді жалғастыр: «Тамырлардың да тыныс алатыны маған қызық болды. Енді өсімдіктердің түнде тыныс алуын тоқтатпайтынын білемін. Бұршақ пен шаммен тәжірибе жасағым келді».