§ 25. Өсімдіктер мен жануарлар үшін тыныс алудың маңызы
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 127–131-беттер.
Нені үйренесің
- Тыныс алу барлық тірі организмге не үшін қажет екенін түсіндіруді.
- Өсімдіктер, жәндіктер, балықтар, шұбалшаңдар мен сүтқоректілердің немен тыныс алатынын атауды.
- Сыртқы (өкпелік) тыныс алуды ішкі (ұлпалық) тыныс алудан ажыратуды.
- Суреттен лептесіктер мен жасымықшаларды табуды.
Ой қозғау
- Өсімдіктер тыныс алу үшін қандай газды пайдаланады? Оттекті, біз сияқты. Ал көмірқышқыл газын олар фотосинтез үшін алады.
- Жануарлардың тыныс алуы өсімдіктердің тыныс алуынан немен ерекшеленеді? Принципі бір: оттекті сіңіреді, көмірқышқыл газын бөліп шығарады. Мүшелері басқа: өсімдіктерде лептесіктер мен жасымықшалар, жануарларда тері, демтүтіктер, желбезектер, өкпе.
- Барлық жануар бірдей тыныс ала ма? Жоқ. Шұбалшаң терісімен, алабұға желбезегімен, шегіршін демтүтігімен, ақбөкен өкпесімен тыныс алады.
💡 Тыныс алу «дем алу мен дем шығару» ғана емес. Дем алу мен шығару — оттекті жеткізудің жолы ғана. Нағыз тыныс алу жасушаның ішінде жүреді.
Тақырыпты талдаймыз
Жасушаға оттек не үшін керек
Кез келген организм энергияның арқасында өмір сүреді. Оны жасушалардағы органикалық заттарды (мысалы, глюкозаны) «жағу» арқылы алады. Бұл жану баяу әрі жылы, жалынсыз өтеді және оттектің қатысуымен жүреді. Осылайша өсуге, қозғалуға, жылу бөлуге, бұлшықеттің жұмысына қажетті энергия бөлінеді.
📌 Тыныс алу — жасушада органикалық заттардың тотығып, тіршілікке қажетті энергияның бөлінуі. Газ алмасу — дене жабыны немесе тыныс алу мүшелері арқылы оттектің сіңірілуі және көмірқышқыл газының бөлініп шығарылуы.
Сыртқы және ішкі тыныс алу
Адамда және көптеген жануарда оттек пен көмірқышқыл газы қанмен тасымалданады. Сондықтан тыныс алу екі бөлікке бөлінеді.
| Не жүреді | |
|---|---|
| Сыртқы (өкпелік) | ауа мен қан арасындағы газ алмасу |
| Ішкі (ұлпалық) | ұлпа жасушалары оттекті жұмсап, көмірқышқыл газын бөледі |
🌟 Оттексіз адам үш-бес минут та өмір сүре алмайды: ми 3–5 минуттан кейін-ақ қайтымсыз зақымдана бастайды. Ал сусыз біз бірнеше күн, тамақсыз бірнеше апта өмір сүреміз.
Кім немен тыныс алады
Оттек жасушаларға әртүрлі жолмен жетеді. Бәрі организмнің мөлшері мен тіршілік ету ортасына байланысты.
- Қарапайымдылар мен ішекқуыстылар (амеба, кірпікшелі инфузория, гидра, медуза) бүкіл дене бетімен тыныс алады. Суда еріген оттек ішке өзі өтеді.
- Шұбалшаң терісімен тыныс алады. Оның терісі жұқа, дымқыл, қантамырлармен өрілген. Сондықтан жаңбырдан кейін шұбалшаңдар жолға шығады: су басқан індегі ауа жетіспейді.
- Жәндіктер (шегіршін, қоңыз, ара) демтүтіктермен тыныс алады: бұл ауаны тікелей мүшелерге жеткізетін жіңішке түтікшелер.
- Балықтар (бекіре, сазан, Балқаштағы көксерке) желбезекпен тыныс алады. Су ауыз арқылы кіріп, желбезек жапырақшаларын шайып өтеді, оттек қанға өтеді.
- Құрлықтағы омыртқалылар мен адам өкпемен тыныс алады. Өкпе миллиондаған көпіршіктен — альвеолалардан тұратын шоқ тәрізді, оларды қантамырлар қалың өріп жатады.
🌟 Адамның барлық альвеоласының ауданы теннис корты алаңының жартысындай (шамамен 100 м²). Қан мен ауаның түйісу беті үлкен болған сайын, көбірек оттек кіріп үлгереді.
Өсімдіктер қалай тыныс алады
Өсімдіктер де жануарлар сияқты күндіз де, түнде де тыныс алады. Олар оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі, ал жарықта фотосинтез үшін көмірқышқыл газын да алады.
- Жапырақ лептесіктер арқылы тыныс алады. Құрлық өсімдіктерінде олар негізінен жапырақ тақтасының астыңғы жағында орналасады. Жүзіп жүретін жапырақтарда (су лалагүлі) лептесіктер үстіңгі жағында, себебі астыңғы жағы суда.
- Ағаштар мен бұталардың сабағын тоз немесе қабық жауып тұрады. Ауа жасымықша тесіктері арқылы өтеді. Қайыңда олар жақсы көрінеді: ақ діңдегі қара көлденең сызықшалар.
Ең қарқынды тыныс алатындары — жас өсіп келе жатқан мүшелер. Тыныс алу қарқыны жасушадағы су мөлшеріне байланысты: құрғақ тұқым әрең байқалатындай тыныс алады, ал өнген тұқым өте белсенді.
📕 Оқулықта құрлық өсімдіктерінде лептесіктер «жапырақ тақтасының астыңғы жағында орналасады» делінген. Бұл көпшілік өсімдікке дұрыс, бірақ бәріне емес: дәнділерде және тік орналасқан жапырақтарда лептесіктер екі жағында да болады (оқулықтың өзі мұны төменде айтады).
👨👩👧 Ата-анаға. Баланы серуенде қайың немесе терек қабығынан жасымықшаларды, ал жапырақтың астыңғы жағынан лептесіктерді (лупамен қарағанда ыңғайлы) іздеуге шақырыңыз. Сұраңыз: «Су лалагүлінде лептесіктер неге үстінде?»
Өзіңді тексер
- “Тыныс алу” дегеніміз не? Бұл — жасушада органикалық заттардың тотығып, тіршілікке қажетті энергияның бөлінуі. Газ алмасу — оның бір бөлігі: оттектің кіруі және көмірқышқыл газының шығуы.
- Қарапайымдыларда тыныс алу қалай жүзеге асады? Жасушаның бүкіл бетімен: суда еріген оттек ішке өтеді, көмірқышқыл газы сыртқа шығады.
- Ішекқуыстылар ... тыныс алады. Суда еріген оттекпен бүкіл дене бетімен тыныс алады (гидра, медуза).
- Шұбалшаң қалай тыныс алады? Қантамырлары көп дымқыл терісі арқылы.
- Жәндіктер қалай тыныс алады? Демтүтікпен: ауа түтікшелер арқылы мүшелерге жетеді.
- Балықтар ... тыныс алады. Желбезекпен (суда еріген оттекпен).
- Сүтқоректілер мен адамның тыныс алу ерекшеліктерін айтыңдар. Өкпемен тыныс алады. Қантамырлармен оралған көпіршіктердің (альвеолалардың) көптігі қан мен ауаның түйісу бетін арттырады, газ алмасу қарқынды жүреді. Оттекті қан таситын болады.
- Тіршілік иелеріне тыныс алу не үшін қажет? Органикалық заттарды тотықтырып, энергия алу үшін: ол өсуге, қозғалуға, жылуды сақтауға керек. Тыныс алусыз тіршілік тоқтайды.
- Сүректі сабақтың, жапырақтың тыныс алуы қалай жүреді? Сабақ жасымықшалар арқылы, жапырақ лептесіктер арқылы тыныс алады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тірі организмдердің тыныс алу ерекшеліктерін салыстырыңдар: амеба, медуза, жәндіктер, шұбалшаң, балықтар, ит.
Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы үшін анықта: мүшесі қандай (немесе жоқ па) және оттек жасушаларға қалай жетеді.
Жауап үлгісі.
| Тірі организмдер | Олардың тыныс алу ерекшеліктері |
|---|---|
| Амеба | тыныс алу мүшелері жоқ: оттек судан жасушаның бүкіл беті арқылы өтеді |
| Медуза | бүкіл дене бетімен тыныс алады, оттек суда еріген |
| Жәндіктер | демтүтіктер: түтікшелер ауаны ұлпаларға жеткізеді; қан оттекті дерлік тасымалдамайды |
| Шұбалшаң | қантамырлары бар жұқа дымқыл терісі арқылы |
| Балықтар | желбезек: су желбезек жапырақшаларын шайып өтеді, оттек қанға өтеді |
| Ит | альвеолалары бар өкпе; оттекті қан таситын болады |
Жауабы: амеба мен медуза — бүкіл дене бетімен; жәндіктер — демтүтіктермен; шұбалшаң — терісімен; балықтар — желбезекпен; ит — өкпемен.
№ 2
Өсімдік жапырағы мен сүректі ағаштың қабығы қалай тыныс алатынын анықтаңдар (суреттер бойынша: 1 — сүрек қабығы, 2 — жапырақ).
Қалай ойлаймыз. 1-суретте қабықта қара дақтар-томпақшалар, 2-суретте жапырақтың екі жасушасы «ерін» тәрізді және көрсеткілері бар қимасы көрсетілген.
Шешуі.
- 1-сурет — қабық. Қабықтағы қара дақтар — жасымықшалар. Олар арқылы ауа діңнің тірі ұлпаларына өтеді.
- 2-сурет — жапырақ. Астыңғы эпидермистен екі тұйықтауыш жасуша арасындағы саңылауды — лептесікті көресің. Көк көрсеткі ауаның (оттектің) жапыраққа кіруін, қызыл көрсеткі шығуын (көмірқышқыл газы мен су буын) көрсетеді.
Жауабы: жапырақ лептесіктер арқылы, сүректі сабақтың қабығы жасымықшалар арқылы тыныс алады.
💡 Өзін-өзі талдау. Жалғастыр: «Мен әртүрлі жануардың немен тыныс алатынын ажыратуды үйрендім», «Ағаштың да тыныс алатыны маған қызық болды», «Шұбалшаңның терісімен тыныс алатыны мені таңғалдырды».
Жадынама
- Тыныс алу әр организмге керек: ол энергия береді.
- Шұбалшаң терісімен, жәндіктер демтүтікпен, балықтар желбезекпен, сүтқоректілер өкпемен тыныс алады.
- Өсімдіктер күндіз де, түнде де тыныс алады, ал көмірқышқыл газын фотосинтез үшін де алады.
- Газ алмасу беті (альвеолалар) үлкен болған сайын, тыныс алу қарқынды болады.