§ 28. Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың тыныс алу мүшелері

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 138–142-беттер.

Нені үйренесің

• Түрлі омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың қандай мүшелермен тыныс алатынын атауды.
• Диффузиялық, желбезекпен, демтүтікпен, өкпемен тыныс алуды ажыратуды.
• Құстардың қосарлы тыныс алуы деген не екенін және сүтқоректілерге диафрагманың не үшін керегін түсіндіруді.
• Жануардың тыныс алу типін суреттен анықтап, тыныс алу мүшелерін салыстыруды.

Ой қозғау

• Омыртқасыздардың тыныс алуы омыртқалылардан немен ерекшеленеді? Омыртқасыздарда тыныс алу мүшелері өте әртүрлі (дене жабыны, желбезектер, демтүтіктер, өкпе). Омыртқалыларда тек екі түрі бар: желбезек пен өкпе.
• Барлық омыртқалы бірдей тыныс ала ма? Жоқ. Балықтар желбезекпен, құрлықтағы омыртқалылар өкпемен тыныс алады, ал қосмекенділер әлі де терімен тыныс алады.
• Түрлі омыртқасыздардың тыныс алуы қалай ерекшеленеді? Құрттарға тері жетеді, шаяндар желбезекпен, жәндіктер демтүтікпен, өрмекшілер өкпе қапшығымен және демтүтікпен, ұлулар өкпемен тыныс алады.

💡 Кез келген тыныс алудың басты сұрағы: оттекті жасушаларға қалай жеткізу? Жануар неғұрлым белсенді болса, соғұрлым оның тыныс алу мүшелері күрделі болады.

Тақырыпты талдаймыз

Дене жұқа болса, мүшелер керек емес

Төменгі сатыдағы омыртқасыздарда (ішекқуыстыларда, жалпақ және жұмыр құрттарда) арнайы тыныс алу мүшелері болмайды. Оттек дене жабыны арқылы ішке өтеді, ал көмірқышқыл газы сыртқа шығады. Бұл — диффузиялық тыныс алу. Мысалы, тұщы су гидрасы осылай тыныс алады.

Буылтық құрттарда (шұбалшаң) тері ұсақ қантамырларға — қылтамырларға бай. Ауадағы оттек алдымен теріні жауып тұрған былшықта ериді, содан кейін қанға өтеді.

Диффузиялық тыныс алу сонымен қатар хитині жұқа және дене беті салыстырмалы түрде үлкен кейбір ұсақ буынаяқтыларда да кездеседі. Мұндай жануарларда энергия алмасу әлсіз.

🌟 Шұбалшаң нөсерден кейін жер бетіне шығады. Топырақты су басқан, ондағы оттек аз, шұбалшаңның терімен тыныс алуға ауасы жетпей қалады.

Омыртқасыздардағы желбезек, өкпе, демтүтік

Көптеген омыртқасызда жергілікті тыныс алу мүшелері пайда болады: олар тыныс алу бетін үлкейтеді.

Жәндіктердің демтүтігі. Ауа дене бүйіріндегі шағын тесіктер (демтесіктер) арқылы кіріп, түтікшелермен тікелей ұлпаларға жетеді. Қан оттекті тасымалдауға дерлік қатыспайды.

🌟 Демтүтікке байланысты жәндіктер алып өлшемге жете алмайды: ауа түтікшелермен тым ұзақ жүреді. Қанатының ұзындығы 70 см болған ежелгі инеліктер ауада оттек көп болған кезде өмір сүрген.

Омыртқалылар: желбезек және өкпе

Омыртқалылардың тыныс алу мүшелері екі типті: желбезек және өкпе.

Балықтар. Балықтарда желбезек қақпағымен жабылған жұп желбезектер бар. Балық суды ауызымен алып, желбезектен өткізеді де, қақпақтың астынан шығарады. Жұқа желбезек жапырақшаларындағы қан суда еріген оттекті алады. Балқаштағы алабұға мен сазан, Каспийдің бекіресі және мысық балық осылай тыныс алады.

Амфибиялар (қосмекенділер). Олар өкпемен және терімен тыныс алады. Терісі жалаңаш, дымқыл, қантамырларға бай. Тоғандық көлбақада тері барлық оттектің жартысынан көбін береді, ал көмірқышқыл газының дерлік бәрі сол арқылы шығады. Дернәсілдері (итшабақтар) желбезекпен тыныс алады.

🌟 Терісімен тыныс алатын балық та бар: секіргіш балық. Ол жағаға шығып, біраз уақыт судан тыс өмір сүреді, өйткені оның терісі дымқыл әрі қантамырларға бай.

Құрлықтағы омыртқалылар (жорғалаушылар, құстар, аңдар) өкпемен тыныс алады. Схемалық түрде бұл — көмей саңылауы арқылы жұтқыншаққа ашылатын жұп қапшық.

Құстар: қосарлы тыныс алу

Құстардың тыныс алу жүйесі омыртқалылар ішіндегі ең күрделісі. Өкпеден басқа құстарда дененің түрлі бөліктерінде орналасқан ауа қапшықтары бар. Олар екінші ретті бронхылардан өседі.

🌟 Бүркіт пен дала қыраны ауа аз биікке көтеріледі, бірақ оттектері жетеді. Ал қазақстандық далада ұя салатын қарқара тырналар Гималайдан асып ұшады!

Сүтқоректілер: тыныс алу жолдары және диафрагма

Омыртқалы жануарлардың тыныс алу жүйесі мыналардан тұрады: мұрын қуысы, аңқа, көмей, кеңірдек, бронхылар, өкпе. Ауа дәл осы тәртіппен жүреді.

Сүтқоректілерде (ақбөкен, ілбіс, ит) диафрагма пайда болған: бұл кеуде қуысын құрсақ қуысынан бөліп тұратын бұлшықет-бөгет, ол тыныс алу қозғалыстарына көмектеседі. Ол төмен түсіп, жоғары көтеріледі де, өкпе көрік сияқты созылады.

📌 Тыныс алу жүйесі қанды оттекке қанықтырып, көмірқышқыл газынан тазартады.

Жылдам салыстыру

⚠️ Жиі кететін қате. «Жәндіктер өкпемен тыныс алады» немесе «көлбақа тек өкпемен тыныс алады». Олай емес: жәндіктерде демтүтік бар, ал көлбақа терімен де тыныс алады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланы кез келген жануарды (мысық, көгершін, шыбын, аквариумдағы балық) көргенде оның немен тыныс алатынын болжауға шақырыңыз. Балықты бақылауға болады: желбезек қақпақтарының қозғалысы жақсы көрінеді.

Өзіңді тексер

• Қай жануарлар диффузды тыныс алады? Ішекқуыстылар (гидра), жалпақ және жұмыр құрттар, буылтық құрттар (тері арқылы) және хитині жұқа ұсақ буынаяқтылар.
• Желбезек арқылы тыныс алу ... тән. Су жануарларына: шаяндарға, қосжақтаулы ұлуларға, көп қылтанды құрттарға, балықтарға, қосмекенділердің дернәсілдеріне.
• Тек қана өкпемен тыныс алатын омыртқасыздарды атаңдар. Бауыраяқты ұлулар (құрлықтағы ұлулар, тоған ұлуы). Өрмекшітәрізділер өкпемен қатар демтүтікпен де тыныс алады.
• Құстардың тыныс алу жүйесінің ерекшелігі неде? Ауа қапшықтары бар, қосарлы тыныс алу жүреді: газ алмасу дем алғанда да, дем шығарғанда да жүреді.
• Сүтқоректілердің тыныс алу жүйесі — ... . Мұрын қуысы, аңқа, көмей, кеңірдек, бронхылар және өкпе; диафрагма бар.
• Құстар мен сүтқоректілердің тыныс алу жүйесін салыстырыңдар. Екеуінде де өкпе, кеңірдек және бронхылар бар. Құстарда қосымша ауа қапшықтары мен қосарлы тыныс алу бар, ал сүтқоректілерде диафрагма және өкпенің қозғалысы арқылы тыныс алу бар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Модельдеу. Суреттен жануарлардың тыныс алу типтерін анықтаңдар. Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың тыныс алу мүшелерін салыстырыңдар. Жануарларды атаңдар. (QR-сілтеме бойынша балықтың тыныс алуын бақылау тапсырмасын аквариумдағы балықты бақылаумен алмастыруға болады.)

Қалай ойлаймыз. Басты тыныс алу мүшесіне қара. Денедегі қапшықтар мен кеңірдек — құс; тері мен ауыз қуысы — амфибия; бастың жанындағы қызыл жапырақшалар — балық желбезегі; денедегі түтікшелер — жәндік; өкпе және диафрагманың қызыл иілісі — аң.

Жауап үлгісі.

Салыстыру.

• Омыртқасыздар: тыныс алу мүшелері әртүрлі: тері, желбезек, өкпе, демтүтік. Көбіне тыныс алу жабын арқылы тікелей жүреді.
• Омыртқалылар: екі типі бар: желбезек (балықтар) және өкпе (құрлықтағылар). Оттекті қан таситын болады, құстар мен аңдарда құрылысы күрделірек.

Жауабы: 1 көгершін, ауа қапшықтары бар өкпе; 2 көлбақа, өкпе және тері; 3 балық, желбезек; 4 жәндік, демтүтік; 5 ит, диафрагмасы бар өкпе.

№ 2

Дұрыс жауаптардың жанына “+” белгісін қойыңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. Тыныс алу типтері: диффузиялық, желбезекті, демтүтікті, кеңірдекті-өкпелі, өкпелі. Жануарлар: 1 буылтық құрттар, 2 су шаяны, 3 зауза қоңызы, 4 өрмекшілер, 5 балықтар, 6 құрбақа, 7 ит, 8 гидра.

Қалай ойлаймыз. «Тақырыпты талдаймыз» бөліміндегі кестені есіңе түсір: құрт пен гидра жабын арқылы, шаян мен балық желбезекпен, қоңыз демтүтікпен, өрмекші өкпе қапшықтарымен және демтүтікпен, құрбақа мен ит өкпемен.

Шешуі.

💡 Құрбақа өкпеден басқа терімен де тыныс алады, бірақ кестеде бөлек «тері арқылы» бағаны жоқ, сондықтан «өкпелі» бағанына «+» қоямыз.

Жауабы: 1 диффузиялық; 2 желбезекті; 3 демтүтікті; 4 кеңірдекті-өкпелі; 5 желбезекті; 6 өкпелі; 7 өкпелі; 8 диффузиялық.

💡 Өзін-өзі талдау. «Енді мен жәндіктердің демтүтікпен тыныс алатынын білемін. Бүгін құстардың дем алғанда да, дем шығарғанда да тыныс алатынын білдім. Көлбақаның терімен тыныс алуы мені таңғалдырды».

Жадынама

• Омыртқасыздардың тыныс алу мүшелері әртүрлі: жабын, желбезек, өкпе, демтүтік.
• Омыртқалыларда екі типі бар: желбезек және өкпе; қосмекенділер терімен де тыныс алады.
• Құстарда қосарлы тыныс алу, сүтқоректілерде диафрагма бар.
• Ауаның жолы: мұрын қуысы, аңқа, көмей, кеңірдек, бронхылар, өкпе.

Шағын тест