№ 7 зертханалық жұмыс. Өсімдіктердің тыныс алуын зерттеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 137–138-беттер.
Нені үйренесің
- Өсімдіктердің оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөлетінін тәжірибемен дәлелдеуді.
- Тәжірибенің неге қараңғыда жасалатынын түсіндіруді.
- Көмірқышқыл газын әк суының лайлануынан танып білуді.
- Бақылау нәтижесі бойынша қорытынды жасауды.
Ой қозғау
- Өсімдіктер тыныс алғанда қандай газ бөледі? Көмірқышқыл газын.
- Өсімдік тыныс алғанда оттек пен көмірқышқыл газын неге көзбен «байқау» мүмкін емес? Екі газ да түссіз және мөлдір, сондықтан оларды анықтайтын реактив керек.
💡 Әк суы (сөндірілген әк ерітіндісі) көмірқышқыл газының қатысуымен ерімейтін ақ бор тұнбаға айналады. Сондықтан ол лайланады. Бұл — CO₂-ге ең қарапайым «сапалық реакция».
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты. Өсімдіктердің тыныс алатынына көз жеткізу: олар оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі.
Неге қараңғыда. Жарықта өсімдік бір мезгілде фотосинтез жасайды: көмірқышқыл газы соған жұмсалады, ал оттек бөлінеді. Тыныс алу фотосинтездің «артына жасырынады». Қараңғыда фотосинтез тоқтайды да, тек тыныс алу қалады.
Құрал-жабдықтар
| Не алу керек | Не үшін |
|---|---|
| Су құйылған стақан | өсімдік өркенін салу үшін |
| Өсімдіктің өркені (10–12 жапырақ) | тәжірибе нысаны, мысалы, герань, үрмебұршақ немесе традесканция өркені |
| Мөлдір әк суы бар стақан | көмірқышқыл газына арналған «тұзақ» |
| Жайпақ шыны ыдыс | екі стақан қойылатын тұғыр |
| Шыны қалпақ немесе үлкен банка | бәрін жауып, тұйық көлем жасайды |
| Қараңғы шкаф | жарық жоқ — фотосинтез жоқ |
⚠️ Қауіпсіздік. Әк суы әлсіз сілтілі, теріні және көзді тітіркендіреді: бетіңе тигізбе, татып көрме, жұмыстан кейін қолыңды жу. Шыныны сындырмау үшін тегіс жерге қой. Жұмысты мұғалімнің немесе ересек адамның қарауымен орында.
Жұмыс барысы
Нені көресің
| Тәжірибенің басында | Бір тәуліктен кейін | |
|---|---|---|
| Өсімдік | жас жапырақтар, өркен суда | сол күйінде көрінеді (тәжірибе қысқа) |
| Әк суы | мөлдір, жай су сияқты | лайлы, ақшыл: ұсақ ақ тұнба пайда болды |
Лайлану қалпақтың астында көмірқышқыл газы пайда болғанын көрсетеді. Оған одан басқа жерден пайда болуға болмайды: тек жапырақтардың тыныс алуынан.
💡 Сенімді болу үшін бақылау тәжірибесін қоюға болады: дәл осындай қалпақ пен әк суы бар стақан, бірақ өсімдіксіз. Онда су мөлдір күйінде қалады. Сонда «кінәлі» дәл өсімдік екені көрінеді.
🌟 Егер әк суына түтікшемен ұзақ үрлесең (дем шығарсаң), ол да лайланады: адам да, өсімдік сияқты, көмірқышқыл газын бөледі.
Қорытынды
Өсімдік қараңғыда оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі: әк суы лайланды. Демек, өсімдіктер тыныс алады. Олар жарықта да, қараңғыда да тыныс алады.
№ 1
Қорытынды жасаңдар. Осы тәжірибе арқылы нені дәлелдедік?
Қалай ойлаймыз. Мақсатты, барысты және нәтижені байланыстыр: не өзгерді, не өзгеріссіз қалды, су неге лайланды.
Жауап үлгісі. Тәжірибе өсімдік жапырақтарының қараңғыда көмірқышқыл газын бөлетінін көрсетті: қалпақ астындағы стақандағы әк суы лайланды. Демек, өсімдіктер тыныс алады: оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі. Фотосинтез кедергі жасамауы үшін тәжірибені қараңғыда қою керек.
Жауабы: өсімдіктер тыныс алады (көмірқышқыл газын бөледі), оны жарықсыз да істейді.
💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Қарапайым әк суының лайланғаны маған қызық болды. Енді өсімдіктердің қараңғыда да тыныс алатынын білемін. Өнген тұқымдар да осылай тыныс ала ма, соны тексергім келді».
Жадынама
- Көмірқышқыл газы көрінбейді, оны әк суының лайлануы әшкерелейді.
- Тәжірибені фотосинтезді болдырмау үшін қараңғыда қояды.
- Әк суы тітіркендіреді: абай жұмыс істейміз, қолымызды жуамыз.