§ 29. Адамның тыныс алу мүшелері

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 142–147-беттер.

Нені үйренесің

• Адамға не үшін тыныс алу керек екенін және газ алмасу дегеніміз не екенін түсіндіруді.
• Тыныс жолдарын ретімен атауды: мұрын қуысы, анқа, көмей, кеңірдек, бронхылар.
• Өкпенің қалай құрылғанын және қанның ауамен газ алмасатын жерін айтып беруді.
• Суреттен тыныс алу жүйесінің бөліктерін тауып, олардың қызметін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Адамның тыныс алу мүшелері басқа сүтқоректілерден (мысалы, иттен, ақбөкеннен) ерекшелене ме? Негізгі белгілері бойынша — жоқ: барлық сүтқоректілерде мұрын, көмей, кеңірдек, бронхылар, екі өкпе және диафрагма бар. Айырмашылық майда нәрселерде: мөлшерінде, өкпе бөліктерінің санында, мұрын қуысының ұзындығында (ақбөкеннің мұрны үлкен, ол дала шаңын «сүзеді»).
• Адамның тыныс алу жүйесінде қай мүше газ алмасуды қамтамасыз етеді? Өкпе, дәлірек айтқанда, оның ең ұсақ көпіршіктері — альвеолалар. Қалған мүшелер ауаны тек өткізеді.

💡 Осы жолды оқып отырғанда сен бір-екі рет дем алып үлгердің. Тыныс алу өздігінен жүреді, бірақ онсыз ми бірнеше минуттан кейін «өшіп» қалар еді.

Тақырыпты талдаймыз

Неге тыныс аламыз

Өмір сүру үшін жасушаларға энергия керек. Оны қоректік заттар береді, бірақ оларды тек оттектің көмегімен «жағуға» болады. Бұл кезде көмірқышқыл газы мен су түзіледі.

Оттекті ұлпаларға, ал көмірқышқыл газын ұлпалардан қан тасымалдайды. Ал қан мен ауа арасындағы газ алмасу тыныс алу мүшелерінде жүреді.

📌 Тыныс алу — организм мен сыртқы орта арасындағы газ алмасу: организмге оттек түседі, одан көмірқышқыл газы шығарылады. Онсыз тіршілік ету мүмкін емес.

Ауаның жолы: мұрыннан альвеолаға дейін

Тыныс алу мүшелері екі топқа бөлінеді. Ауа тасымалдайтын жолдар ауаны тек өткізеді: мұрын қуысы, анқа, көмей, кеңірдек, бронхылар. Өкпе — газ алмасатын орын.

Мұрын: «кондиционер» және күзетші

Ауа мұрын тесіктері арқылы мұрын қуысына кіреді. Оны сүйек-шеміршек қалқасы екіге бөледі. Әр жартысында үш мұрын қалқаны бар. Олар мұрынның ішкі бетін ұлғайтады (шамамен 100 см²), сондықтан ауа дайындалып үлгереді.

Мұрынның іші сілемейлі қабықпен астарланған. Ол не істейді:

• Жылытады. Тамырлармен жылы қан ағып, ауаны дене температурасына дейін жылытады.
• Ылғалдандырады және тазартады. Сілемей шаң мен микробтарды ұстап қалады. Тербелмелі эпителийдің кірпікшелері оны сыртқа «айдайды».
• Залалсыздандырады. Лейкоциттер сілемейге қонған микробтарды жұтып қояды (фагоцитоздайды).
• Иісті сезеді. Мұнда иіс сезу жүйкесінің ұштары орналасқан.

🌟 Қыста Алматыда немесе Астанада аяз болғанда, өкпеге ауа жылынып жетеді. Сондықтан аязда мұрынмен дем алу ауызбен дем алудан қауіпсіз: ауыз арқылы суық әрі құрғақ ауа «тікелей» өтеді.

Көмей: қақпа және дауыс «ішектері»

Анқадан ауа көмейге түседі. Бұл — мойынның алдыңғы бөлігіндегі қуыс түтік, оның қабырғасы шеміршектерден, сіңірлерден және бұлшықеттерден тұрады. Ең ірі шеміршегі — қалқанша шеміршегі. Ер адамдарда ол мойынның алдыңғы бетінде анық білініп тұрады («адам алмасы»).

Көмейдің кіре берісінде шеміршектен жасалған қақпақ — көмей қақпашығы (көмекей) бар. Сен жұтынғанда ол кіреберісті жауып, тамақты тыныс жолдарына жібермейді. Егер қытыршақ түсіп кетсе, жөтел басталады: қатты, күшті дем шығару оны лақтырып тастайды.

Көмейдің ішінде екі сілемейлі қатпар — дыбыс сіңірлері бар. Олардың арасындағы кеңістік дыбыс саңылауы деп аталады. Дем шығарғанда сіңірлер тербеліп, дауыс пайда болады. Ал дыбыстан сөз жасайтын — тіл, ерін, таңдай және тістер.

💡 Домбыра сөйлегенде оның ішегі дірілдейді. Дауыс та осылай құрылған: ішек — дыбыс сіңірлері, ал шыққан ауа — оларды қозғалысқа келтіретін «саусақтар».

Кеңірдек пен бронхылар: төңкерілген «ағаш»

Кеңірдек — ұзындығы 9—13 см, диаметрі шамамен 15 мм түтік. Ол өңештің алдында орналасқан. Кеңірдектің қабырғасы жартылай сақиналы шеміршектерден тұрады, сондықтан түтік жабысып қалмайды, ауа әрдайым өтеді. Артқы қабырғасы жұмсақ: ол өңешке жанасып, астың еркін өтуіне мүмкіндік береді.

Кеңірдек оң және сол жақ бронхыларға бөлінеді. Өкпеде олар ағаш тәрізді тармақталады: ең жіңішке бұтақтарын бронхиолалар дейді, олар альвеолалармен аяқталады. Кеңірдек пен бронхылар да сілемей бөлетін тербелмелі эпителиймен астарланған: кірпікшелер микробтары бар сілемейді жұтқыншаққа қарай бағыттайды, сонда ол жұтылады.

Өкпе: екі кеуекті қапшық

Өкпе — кеуде қуысын түгелдей дерлік алып жатқан жұп, шымыр, кеуекті мүше. Оң жақ өкпе үш бөліктен, сол жақ өкпе екі бөліктен тұрады (сол жағында жүрекке арналған ойыс бар). Бөліктерді жүлгелер бөліп тұрады.

Өкпенің сыртын жұқа қабықша — екі жапырақшадан тұратын өкпеқап (плевра) қаптап жатады. Сыртқы жапырақшасы кеуде қуысының ішін астарлайды, ішкісі өкпені қаптайды. Олардың арасында аздаған сұйықтығы бар тар өкпеқап қуысы болады. Сұйықтық майлағыш сияқты жұмыс істейді және әр дем алған сайын үйкелісті азайтады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Сол жақ өкпе «басты» болғандықтан, оның бөліктері үлкен» деп ойлайды. Керісінше: сол жақ өкпе кішірек және екі бөліктен тұрады, себебі сол жақта жүрек орын алады.

Альвеолалар: ауа қанмен кездесетін жер

Альвеолалар — диаметрі шамамен 0,2—0,3 мм, ауаға толы өкпе көпіршіктері. Олардың қабырғасы жасушалардың бір қабатынан тұрады, ал сырты қан капиллярларының тығыз торымен шырмалған. Осы жұқа қабырғалар арқылы оттек қанға өтеді, ал көмірқышқыл газы қаннан альвеола ауасына шығады.

Оқулық бойынша адам өкпесінде шамамен 700 млн көпіршік бар, ал олардың жалпы беті 120 м²-ге дейін жетеді. Альвеолалардың ішкі беті жұқа қабықшамен астарланған: ол көпіршіктердің жабысып қалуына жол бермейді және микробтардан қорғауға көмектеседі.

🌟 Альвеолалардың беті терінің бетінен ондаған есе үлкен. Бұл — кеудеңе жасырылған, еденге жайылған үлкен кілем сияқты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан алақанын қабырғасына қойып, терең дем алуын сұраңыз. Не сезінгенін айтып, ауа өткен мүшелерді ретімен атап берсін. Сонда сызба оқулықтағы суреттен гөрі өмірге жақындайды.

📕 Оқулықта альвеола ішіндегі жұқа қабықша «эпителий жасушаларынан түзілген» делінген. Шын мәнінде оны сурфактант түзеді: бұл — альвеола қабырғасындағы ерекше жасушалар бөліп шығаратын май мен ақуыз қоспасы. Ол көпіршіктердің жабысып қалуына жол бермейді.

Өзіңді тексер

• Тыныс алудың маңызы қандай? Тыныс алу жасушаларды оттекпен қамтамасыз етеді және көмірқышқыл газын шығарады. Қоректік заттардан энергия алу үшін оттек керек.
• Тыныс алу жүйесі қандай мүшелерден тұрады? Ауа тасымалдайтын жолдардан (мұрын қуысы, анқа, көмей, кеңірдек, бронхылар) және өкпеден.
• Мұрын қуысының құрылысы және қызметі қандай? Қуыс қалқамен екі жартыға бөлінген, әрқайсысында үштен мұрын қалқаны бар. Сілемейлі қабық ауаны жылытады, ылғалдандырады және тазартады, сонымен қатар мұнда иіс сезу рецепторлары орналасқан.
• Көмейдің құрылыс ерекшеліктерін атаңдар. Ол шеміршектерден, сіңірлерден және бұлшықеттерден тұратын қуыс түтік. Кіреберісін көмей қақпашығы жабады, ішінде дыбыс сіңірлері мен дыбыс саңылауы бар. Ең ірі шеміршегі — қалқанша шеміршегі.
• Дыбыс сіңірлері қайда орналасқан? Олардың маңызы қандай? Көмейдің ішінде, шеміршектердің арасында. Дем шығарғанда олар тербеледі де, дауыс дыбысы пайда болады.
• Кеңірдектер мен бронхылардың құрылысы мен қызметтері туралы айтып беріңдер. Кеңірдек — ұзындығы 9—13 см шеміршекті түтік, ол ауа өтетін жолдың тарылмауын қамтамасыз етеді. Бронхылар оң және сол жақ өкпеге кіріп, бронхиолаларға дейін тармақталады. Олардың бәрі ауаны өткізеді және оны кірпікшелері бар сілемейімен тазартады.
• Тыныс алу — бұл … организм мен орта арасындағы газ алмасу: организм оттекті қабылдап, көмірқышқыл газын бөліп шығарады; жасушаларда оттек органикалық заттарды тотықтыруға жұмсалады да, энергия бөлінеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тыныс жолдары: бронхылар, мұрын қуысы, кеңірдек, көмей мүшелерін ретімен дәптерге жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Ауаның жолын жоғарыдан төмен қарай жүріп өт: ауа қайдан кіріп, қайда барады.

Шешуі. Ауа алдымен мұрын қуысына түседі (анқа арқылы өтеді), одан көмейге, содан кеңірдекке, ең соңында бронхыларға барады.

Жауабы: 1) мұрын қуысы; 2) көмей; 3) кеңірдек; 4) бронхылар.

№ 2

Сөйлемді толықтырыңдар. Оң жақ өкпе … тұрады. Сол жақ өкпе … тұрады.

Қалай ойлаймыз. Кеудеде сол жақта жүрек тұрғанын есіңе түсір, сондықтан сол жақ өкпеге орын тар.

Шешуі. Оң жақ өкпеде жоғарғы, ортаңғы және төменгі бөліктер бар. Сол жақ өкпеде жоғарғы және төменгі бөліктер бар.

Жауабы: оң жақ өкпе үш бөліктен, сол жақ өкпе екі бөліктен тұрады.

№ 3

Тапсырманы сыныпта талдап, дәптерге орындаңдар. Сурет сілтемелерін пайдаланып, тыныс алу жүйесі туралы айтып беріңдер. (Суретте 1—8 цифрларымен мүшелер белгіленген, әрқайсысын атау керек.)

Қалай ойлаймыз. Суретте бастың және дененің сұлбасы көрсетілген: жоғарыдан төмен қарай тыныс жолы өтеді, екі жағында екі өкпе, төменде диафрагма. Ауа жүретін бағытпен жүр, ауаның жолы сызбасындағыдай.

Жауап үлгісі.

Әңгіме: «Ауа мұрын арқылы (1) кіріп, анқадан (2), көмей мен кеңірдектен өтеді, содан кейін бронхылар арқылы оң жақ (4) және сол жақ (3) өкпеге барады. Альвеолаларда газ алмасу жүреді. Дем алғанда диафрагма (6) төмен түсіп, кеуде қуысы кеңейеді».

Жауабы: 1 — мұрын қуысы; 2 — анқа; 3 — сол жақ өкпе; 4 — оң жақ өкпе; 5 — сол жақ өкпенің төменгі бөлігі; 6 — диафрагма; 7 — оң жақ өкпенің төменгі бөлігі; 8 — оң жақ өкпенің ортаңғы бөлігі.

Жадынама

• Тыныс алу жүйесі: ауа тасымалдайтын жолдар + өкпе.
• Мұрында ауа жылиды, ылғалданады және тазарады.
• Дауыс дем шығарғанда дыбыс сіңірлерінің тербелуінен пайда болады.
• Оң жақ өкпе — 3 бөлік, сол жақ өкпе — 2 бөлік.
• Газ алмасу тек альвеолаларда жұқа қабырғалар арқылы жүреді.

💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Енді мен ауаның мұрында тазаратынын білемін. Бүгін мен сол жақ өкпенің оң жақтан кіші екенін білдім. Мені альвеолалардың көп екені таңғалдырды».

Шағын тест