§ 30. Тыныс алу мүшелері ауруларының себептері және алдын алу жолдары

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 147–151-беттер.

Нені үйренесің

• Тыныс алу мүшелері ауруларының басты себептерін атауды: микроорганизмдер, шаң-тозаң, күйе, аллергия тудырушылар, темекі шегу.
• Тыныс алу мүшелерінің ауруларын санап, жұғудың қалай жүретінін түсіндіруді.
• Тыныс алу гигиенасын сақтауды: желдету, дымқыл жинау, серуендеу, шынығу.
• Темекі шегудің (пассивті түрінің де) неге қауіпті екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Тыныс алу мүшелерінің қандай ауруларын білесің? Тұмау, жедел респираторлық вирустық инфекция (ЖРВИ), баспа, бронхит, пневмония (өкпе қабыну), туберкулез, демікпе.
• Солардың қайсысымен ауырдың және қалай емделдің? Әдетте бұл — тұмау, баспа немесе бронхит: төсек режимі, жылы сусын, дәрігер тағайындаған дәрі. Антибиотикті тек дәрігер жазады.
• Тұмау мен туберкулездің алдын алу шараларын қандай деп білесің? Екпе (оның ішінде туберкулезге қарсы БЦЖ және маусымдық тұмауға қарсы екпе), желдету, қол жуу, суық тигенде бетперде тағу, шынығу.

💡 «Алдын алу» сөзі ауруды алдын ала болдырмау дегенді білдіреді. Ауырмау емделуден оңай әрі арзан.

Тақырыпты талдаймыз

Басты жау кім: ауру тудыратын микроорганизмдер

Тыныс алу мүшелері көбіне микроорганизмдерден ауырады: вирустардан, бактериялардан, саңырауқұлақтардан және паразиттерден. Әдетте себеп біреу болады, бірақ кейде бірнеше қоздырғыш бірге әсер етеді.

Әр аурудың өз қоздырғышы бар. Тұмау мен ЖРВИ-ді вирустар, туберкулезді және көптеген баспаны бактериялар қоздырады.

Қалай жұғады? Жұқтыру көзі — ауру адам немесе инфекция тасымалдаушы. Микробтар сөйлегенде, жөтелгенде, түшкіргенде, ортақ ыдыс, сүлгі және киім арқылы тарайды. Инфекцияның кіреберіс қақпасы — жоғарғы тыныс жолдарының сілемейлі қабығы.

🌟 Сілемейлі қабық — нағыз «кеден». Микробтардың көпшілігін ол ұстап қалып, залалсыздандырады да, сыртқа шығарады. Ауру тек «шекарашылар» үлгермей қалғанда басталады.

Шаң-тозаң, күйе және аллергия тудырушылар

Микробтардан басқа, тыныс алуға шаң-тозаң мен күйе кедергі жасайды. Олар — атмосфераны басты ластаушылар: киімге және үйге қонып, денсаулыққа зиян келтіреді. Күйенің құрамында өкпе обырын және басқа аурулар тудыратын заттар бар. Сондықтан зауыттар мен электр стансаларына арнайы сүзгіштер орнатады.

Тағы бір себеп — аллергия тудырушылар: үй шаңы және ондағы кенелер, зең мен ашытқы споралары, жануарлар жүні, өсімдік тозаңы. Олар көбіне бронх демікпесін тудырады.

🌟 Алматыда қыста желсіз күндері суық ауа таулардың арасындағы «тостағанда» тұрып қалады. Түтін мен көлік газы тарамай, смог пайда болады. Мұндай күндері дәрігерлер жол жанында аз серуендеп, бөлмені қысқа уақыт желдетуді кеңес етеді.

Аурулар және олар қалай білінеді

Тыныс алу мүшелерінің ауруларына тұмау, баспа, бронхит, пневмония, туберкулез, тыныс алу мүшелерінің обыры, демікпе және басқалар жатады. Олар қоздырғыштың қай жерге қоныстанғанымен ерекшеленеді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Антибиотиктер тұмауды емдейді». Олай емес: антибиотиктер бактерияларға әсер етеді, ал тұмауды вирус қоздырады. Дәрігер тағайындамай оларды ішуге болмайды.

📕 Оқулықта «вирустар — ауру тудыратын бактериялар» деп жазылған. Бұл дәл емес: вирустар бактерия емес. Олар бактериядан әлдеқайда ұсақ, жасушасыз бөлшектер, сондықтан оларға антибиотик әсер етпейді.

Сыныптағы ауа: таңғалдыратын сандар

Ауада шаң-тозаңмен бірге бактериялар да болады. Мектепте сабақ басталғанға дейін шамамен 1 м³-де 2600 микроб болса, бірінші ауысым сабағы аяқталғанда 13 500 микроб болатыны есептелген.

Тыныс алу гигиенасы

Тыныс алу гигиенасы — мұрын арқылы дұрыс тыныс алу және өкпенің сау болуына жағдай жасау.

• Таза ауада дене жаттығуларымен үнемі айналысу: сонда кеуде қуысы дұрыс дамиды.
• Таңертең және кешке дымқыл жинау жасап, бөлмені желдету.
• Терезе немесе желкөзді (форточка) ашып ұйықтау: нашар желдетілетін бөлмедегі ауа құрамында 0,1%-дан артық көмірқышқыл газы болады, бұл зиянды.
• Жеке бас гигиенасын сақтау және үйде, мектепте, қоғамдық орындарда ауаның қалыпты құрамын сақтау.
• Ағаш егіп, аулаңды көгалдандыру: өсімдіктер көмірқышқыл газын сіңіріп, оттек бөледі.

🌟 Наурызым қорығы, Бурабай, Алматы тауларындағы қарағай орманында ауа дерлік таза және микробтарды жоятын заттарға бай. Бұл жерге сауығуға бекер баспайды.

Алдын алу: жұмыс істейтін қарапайым ережелер

• Таза ауада көбірек болу.
• Жеке бас гигиенасын сақтау және шынығу.
• Екпені уақытында салдыру.
• Тыныс алу жаттығуларын жасау; эфир майы бар емдік шөптермен ингаляция жасауға болады (аллергия болмаса, дәрігердің кеңесімен жақсы).
• Үйде бөлме өсімдіктерін ұстау, егер оларға аллергия болмаса.

📕 Оқулықта бөлме өсімдіктері тыныс алу ауруларына бейім адамдарға көмектеседі, өйткені олар «оттек бөледі» делінген. Әсері өте аз: ауаның құрамын байқалатындай өзгерту үшін өсімдік өте көп керек, ал желдету әлдеқайда жақсы жұмыс істейді.

Темекі шегу: ең зиянды таңдау

Ішімдік ішу мен темекі шегу тыныс алуға зиян. Темекі түтініндегі зиянды заттар өкпеге еніп, сілемейлі қабықты зақымдайды. Темекі шегетіндерде өкпе обыры, эмфизема және созылмалы бронхит әлдеқайда жиі кездеседі. Сау адамның өкпесі қызғылт, ал темекі шегетін адамның өкпесі шайыр мен күйеден қарайып кетеді.

Пассивті шегу да қауіпті: біреудің түтінін жұту. Жаныңда темекі шексе, сенің дем алуың да зиянды.

🌟 Қызық дерек: 1347—1351 жылдары Еуропада «Қара ауру» эпидемиясы өршіді. Оның ең жұқпалы түрі — оба ауруының өкпе түрі, ол кезде одан өлім-жітім шамамен жүз пайызға жетті. Бүгінде оба антибиотиктермен емделеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жасөспіріммен сөйлесудің ең жақсы тәсілі — жеке үлгі және қорқытпай, ашық әңгіме: өкпеге нақты не болады, бір қорап темекі қанша тұрады, спортқа қалай әсер етеді. Ұйықтар алдында бөлмені желдетуге және үйде темекі шекпеуге келісіңіздер.

Өзіңді тексер

• Вирустар қандай аурулардың себепкері болуы мүмкін? Тұмаудың, ЖРВИ-дің және тыныс жолдарының басқа вирустық инфекцияларының (мысалы, бронхит пен пневмонияның бір бөлігінің).
• Бактериялар адам денсаулығына қандай зиян келтіреді? Олар баспа, пневмония, туберкулез және басқа аурулар тудырады. Бактериялар организмде көбейіп, зиянды заттар бөледі.
• Күйе мен шаң-тозаң тудыратын аурулар — … тыныс алу мүшелерінің аурулары: бронхит, демікпе, өкпе обыры.
• Тыныс алу мүшелерінің қандай ауруларын білесіңдер? Тұмау, баспа, бронхит, пневмония, туберкулез, тыныс алу мүшелерінің обыры, демікпе.
• Адам денсаулығы үшін туберкулез қаншалықты зиян? Оның кейбір түрлері ауыр және өмірге қауіпті (пневмония, туберкулез, өкпе обыры, оба ауруының өкпе түрі). Көпшілігінің алдын алуға болады, ал дер кезінде дәрігерге барса, емдеуге де болады.
• Осы аурулардың себебі неде? Вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, паразиттер, шаң-тозаң, күйе, аллергия тудырушылар, темекі шегу және ішімдік.
• Тыныс мүшелерін әртүрлі аурулардан сақтау үшін адам қандай сақтық шараларын жасауы қажет? Таза ауада серуендеу, желдету және дымқыл жинау, шынығу, екпені уақытында салдыру, темекі шекпеу, қолды жуу, тыныс алу жаттығуларын жасау.
• Аурулардың алдын алу — бұл … ауру пайда болмай тұрып оның алдын алатын шаралар жиынтығы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Шынықтыру жаттығуларымен айналысуды бастаңдар!

Қалай ойлаймыз. Шынығу — организмді суықпен және таза ауамен жаттықтыру. Ең бастысы — біртіндеп және үнемі жасау.

Жауап үлгісі. 4 апталық қарапайым жоспар:

1. Таңертең бөлмені желдетіп, желкөз ашық тұрғанда жаттығу жаса.
2. Бөлме температурасындағы сумен дымқыл сүлгімен сүртін.
3. Әр аптада суды сәл салқындата түс (1—2 градусқа).
4. Көбірек серуендеу (маусымға сай киінсең, салқын ауа райында да).
5. Душтан кейін салқын сумен 10—20 секунд аяқта.

Ауырып тұрсаң, шынығуды бастама; дәрігермен және ата-анаңмен кеңесіп ал. Мұздай суды және дайындықсыз қарда жүруді немесе мұз тесігіне түсуді қолданба.

Жауабы: біртіндеп шынығу жоспары жасалды (ауа, сүрту, салқын душ); ережелері: аздап, үнемі, сау кезде.

№ 2

«Тыныс мүшелерінің аурулары» презентациясын даярлаңдар.

Қалай ойлаймыз. Презентация — 6—8 слайд: қысқа және суретті.

Жауап үлгісі.

1. 1-слайд. Атауы, өз атың.
2. 2-слайд. Тыныс алу мүшелері қалай құрылған (§ 29-дағы сызба).
3. 3-слайд. Аурулардың себептері: вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, шаң-тозаң, күйе, аллергия тудырушылар, темекі шегу.
4. 4-слайд. Кесте: тұмау, баспа, бронхит, пневмония, туберкулез, демікпе — кім қоздырады, нені зақымдайды.
5. 5-слайд. Қалай жұғады: ауа-тамшылы жолмен, ыдыс, сүлгі арқылы.
6. 6-слайд. Алдын алу: екпе, шынығу, гигиена, желдету, белсенді демалыс.
7. 7-слайд. Сандар: сыныптағы 2600 және 13 500 микроб; сау және темекі шегетін адамның өкпесі.
8. 8-слайд. Қорытынды және кеңестер.

Негізгі деректер: сілемейлі қабық микробтарды ұстап қалады; сыныпты желдетеді; темекі шегу (пассивті түрі де) өкпе обырын, эмфиземаны және созылмалы бронхитті тудырады.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 6—8 слайдтан тұратын презентация.

№ 3

Сендердің көзқарастарың бойынша, «Шылым шегудің зияны туралы» қандай плакат нанымдырақ болады? Сондай плакат дайындап көріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жасөспірімдерді қорқыныш емес, түсінікті деректер мен өздеріне жақын мақсаттар (спорт, ақша, сырт келбет, денсаулық) нанымдырақ етеді.

Жауап үлгісі. Плакаттың идеясы:

• Сурет. Сол жағында қызғылт сау өкпе, оң жағында темекі шегетін адамның қара өкпесі. Үстіне жазу: «Өзіңдікін таңда».
• Ұран. «Еркін тыныс ал. Сен темекіден күштісің».
• 2—3 жолдық деректер. Темекі шегетіндерде өкпе обыры, эмфизема, созылмалы бронхит әлдеқайда жиі; пассивті шегу айналадағыларға да зиян; күніне бір қорап темекіге бір жылда көп теңге кетеді.
• Түстер. Қарама-қарсы түстер (қызыл және сұр), алыстан оқылу үшін ірі қаріп.
• Үндеу. «Спорт, достар, денсаулық: таста». Мектеп дәрігерінің байланысы.

Жауабы: қарама-қарсы суреті, қысқа ұраны, 2—3 деректері және үндеуі бар плакат жасалды.

Жадынама

• Аурулар: тұмау, баспа, бронхит, пневмония, туберкулез, тыныс алу мүшелерінің обыры, демікпе.
• Сыныпта сабақ соңында микроб шамамен 5 есе көбейеді: желдетіп тұр.
• Темекі шегу, пассивті түрі де, қауіпті.
• Алдын алу — ауруды болдырмау.

💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Сынып ауасы туралы білу қызықты болды. Бүгін мен антибиотиктердің тұмауды емдемейтінін білдім. Мені бір оқу күнінде микроб санының тез өсетіні таңғалдырды».

Шағын тест