§ 3. Экологиялық сукцессиялар. Экожүйелердің алмасуы

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 19–22-беттер.

Нені үйренесің

• Экологиялық сукцессия деген не екенін және оны не тудыратынын түсіндіруді.
• Бірінші және екінші реттік сукцессияны ажыратып, мысал келтіруді.
• Көлдің батпаққа айналу және құмды төбенің мекендену қадамдарын сипаттауды.
• Өсімдіктер бірлестігінің алмасу себептерін атауды.

Ой қозғау

• Биогеоценоздардың өзгеруі қалай аталады? Экологиялық сукцессия: бір аумақта бір бірлестік екіншісімен біртіндеп ауысады.
• Бірінші және екінші реттік сукцессия дегеніміз не? Бірінші реттік сукцессия бұған дейін тіршілік мүлдем болмаған жерден басталады (жалаңаш жартас, құм, арал). Екінші реттік сукцессия экожүйе бұрын болып, бірақ бұзылған жерде жүреді (өрт, орманның кесілуі, иесіз қалған егістік).
• Екінші реттік экологиялық сукцессия өзгеруі мүмкін бе? Иә. Бірде-бір бірлестік мәңгі тұрмайды: орта өзгерсе (өрт, құрғақшылық, адамның араласуы), оның орнында келесі өзгеріс басталады.

💡 Уақыт та экологиялық фактор. 200 жылдан кейін иесіз қалған егістіктің немесе құм төбенің түрі мүлде басқаша болады: орта жағдайлары, түрлер және олардың саны өзгереді.

Тақырыпты талдаймыз

Сукцессия деген не

Экологиялық сукцессия — белгілі бір аймақтағы биоценоздардың табиғат факторларының немесе адам әрекетінің әсерінен бірізді ретпен ауысуы. Латынның succesio сөзі «сабақтастық, біртіндеп ауысу» дегенді білдіреді.

Иесіз қалған көкөніс бағын елестетші: бірінші жылы онда жабайы арамшөп өседі, содан кейін биік шөптер, одан кейін бұталар, ал он шақты жылдан соң алғашқы ағаштар пайда болады. Жер сол қалпында, ал онда тіршілік басқаша.

📌 Сукцессия қарапайым бірлестіктен күрделірек бірлестікке қарай жүреді, соңында қоршаған ортамен тепе-теңдікке жеткен, оның жағдайларына бейімделген толысқан бірлестік қалыптасады. Бірлестіктің өзі де айналасындағы ортаны өзгертіп отырады.

Бірінші және екінші реттік: нөлден немесе бұзылғаннан кейін

• Бірінші реттік сукцессия бұған дейін тіршілік болмаған, өнім бермейтін ортадан басталады. Бұл опырылудан немесе көшкіннен кейінгі тау беткейлері, құм қайраңдары, жанартаулық аралдар болуы мүмкін. Ол ұзақ, жүздеген жылға созылады.
• Екінші реттік сукцессия табиғи құрылымы бұзылған экожүйе орнын баяу қалпына келтіру процесінен басталады. Оған суқойма, иесіз қалған егістік (дала), өртенген немесе кесілген орман орнында, батпақта өсетін өсімдіктер мысал бола алады. Ол тезірек жүреді: он шақты жыл.

Екінші реттік неге тез жүреді? Өйткені топырақ, тұқым және тамыр дайын тұр. Топырақты нөлден жасаудың қажеті жоқ.

Бірінші реттік сукцессия: жалаңаш жер қалай жанданады

Алдымен қыналар мен мүктер қоныстанады. Олар тас пен құмды бірінші болып мекендеп, ең алғашқы топырақты түзеді. Сол топырақта шөптесін өсімдіктер өседі. Өсімдіктер көбейеді, жарыққа, суға, қоректік заттарға бәсекелестік күшейеді. Содан кейін бұталар келеді, олардың тамыры жаңа топырақты бекітеді. Одан кейін алғашқы ағаштар өседі. Осымен қатар аумақты жануарлар да мекендей бастайды.

Көл қалай шөпке басылады

Көлдің мысалындағы екінші реттік сукцессия. Оның қадамдары мынадай.

1. Су айдыны таяздайды. Көл жиектерінде қияқтардан, мүктерден және басқа өсімдіктерден тұратын, қалқып жүретін кілемдер — қалқымалар пайда болады.
2. Өсімдік қалдықтары су түбіне шөгеді. Суда оттектің мөлшері азаяды, ол балықтар мен су омыртқасыздарының жойылуына алып келеді.
3. Жағалау өсімдіктері су қоймасының ортасына қарай жылжиды, шымтезек шөгіндісін түзеді.
4. Уақыт өте келе көл батпаққа айналады.

🌟 Қазақстанда мұндай үдерістер қамысты таяз көлдерде байқалады: жағалау бойында қамыс суға қарай барған сайын ілгерілейді, ал ашық су азая түседі.

Құмдар: аристидадан сексеуілге дейін

Сусымалы шағылды (барқанды) құмда алғашқы уақытта өсімдіктер мен тұрақты мекендейтін жануарлар болмайды. Мына қадамдармен тіршілік осындай құмды біртіндеп игереді.

1. Бірінші болып мұнда көпжылдық, жабайы астық тұқымдас аристида өсімдігі өседі. Ол құмның үнемі жел арқылы жылжуы жағдайында тіршілік етуге жақсы бейімделген. Бұл өсімдіктің тамыры жіп тәрізді, оның әрқайсысы құмды «цементтелген қапшыққа» оралған, ол тамырды кеуіп кетуден және механикалық закымданудан қорғайды. Егер құм өсімдікті басып қалса, өсімдіктің өркендері тік жоғары қарай өсіп, аналық (негізгі) өркеннен биік қосымша түптену түйіндерін түзеді.
2. Аристиданың арқасында енді кейбір жәндіктер тіршілік ете алатын болады. Сондықтан барқандарға кесірткелер келіп, әлсіз бекінген құмда ұзын тамырлы құм қияқтары өседі.
3. Олардың артынша жүзгін, ақсексеуіл, шөптесін өсімдіктер, негізінен эфемерлер (қысқа көктемде гүлдеп үлгеретін жылдам шөптер) өседі.
4. Жануарлар әлемі де толыға түседі — жәндіктердің алуантүрлілігі артады, сүтқоректілердің ішінде жіңішке аяқты сарышұнақ, қосаяқ, құмтышқан, құстардан сексеуіл жорғаторғайы, дуадақ, одан кейін жыландар мен жыртқыш сүтқоректілер келе бастайды.

🌟 Ақсексеуіл құмдардың «қашып кетуіне» жол бермейді: тамыры барқанды бекітеді. Сондықтан шөлдің жылжуын тоқтату үшін оны егеді.

Сукцессияның екі түрін салыстырамыз

⚠️ Жиі кететін қате. «Екінші реттік» дегенді «маңызы аз» немесе «екінші кезекте келетін» деп ойлайды. Олай емес: бұл бұрыннан болған экожүйе орнындағы сукцессия, ал «бірінші реттік» — тіршілік ешқашан болмаған жердегі сукцессия.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйдің қасынан бос алаңды, асфальттағы жарықты немесе иесіз қалған егіс алқабын табыңыздар. Балаға айына бір рет суретке түсіруді ұсыныңыздар: бір маусымда ол сукцессияны өз көзімен көреді. Сұраңыз: «Мұнда келесі болып кім пайда болады?»

Өзіңді тексер

• «Экологиялық сукцессия» түсінігіне анықтама бер. Сукцессия — белгілі бір аумақтағы биоценоздардың табиғат факторларының немесе адам әрекетінің әсерінен бірізді ретпен ауысуы.
• Экологиялық сукцессиялар алмасуының себебі не? Климат пен ауа райының өзгеруі (құрғақшылық, жылыну), өрт, су тасқыны, көшкін мен опырылу, ағзалардың өз тіршілігі (олар топырақты, жарықты, ылғалдылықты өзгертеді), сондай-ақ адам әрекеті (орманды кесу, жер жырту, батпақты құрғату, мал жаю).
• Бірінші реттік және екінші реттік сукцессияның өзара айырмашылығы неде? Бірінші реттік сукцессия тіршілік болмаған ортадан (жартас, құм, арал) басталады және ғасырларға созылады. Екінші реттік сукцессия бұзылған экожүйе орнында (егістік, кесілген орман, көл) жүреді, топырақ дайын тұрады, процесс он шақты жылға созылады.
• Үшінші реттік және т.б. сукцессиялар пайда болуы мүмкін бе? Ғылымда нақты бірінші және екінші реттік сукцессияны бөледі, бірақ алмасулар тоқтамайды: толысқан бірлестіктен кейін жаңа бұзылу (өрт, жер жырту) екінші реттік сукцессияны қайта бастайды, бұл көп рет қайталануы мүмкін.
• Адам экологиялық сукцессияны тудыруы мүмкін бе? Қалай ойлайсыңдар? Мысал келтіріңдер. Сипаттаңдар. Иә. Адам орманды кеседі, далаға соқа салады, батпақты құрғатады, бөгеттер салады, мал жаяды. Мысал: Қазақстан даласындағы жыртылып, тасталып кеткен тың жер біртіндеп арамшөппен, содан кейін дала астық тұқымдастарымен көктейді. Бұл адам тудырған екінші реттік сукцессия.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сызбанұсқаны дәптерге сызып, өсімдіктер бірлестігінің алмасу себептерін жазыңдар (төрт төртбұрыштан «Өсімдіктер бірлестігіне» қарай бағытталған көрсеткілер).

Қалай ойлаймыз. Телімдегі жағдайды қатты өзгерте алатын нәрсені еске түсір: климат, тірі ағзалар, табиғи құбылыс және адам. Әр төртбұрышқа өз себебіңді жаз.

Жауап үлгісі.

Сызбанұсқа: төрт көрсеткінің бәрі ортадағы «Өсімдіктер бірлестігі» сопақшасына апарады.

Жауабы: климаттың өзгеруі, табиғи апаттар (өрт, су тасқыны, көшкін), өсімдіктер мен жануарлардың өз тіршілігі, адам әрекеті.

Жадынама

• Уақыт та экологиялық фактор: бірлестіктер мәңгі тұрмайды.
• Сукцессия себептері: климат, табиғи апаттар, ағзалардың өзі, адам.
• Сукцессия қарапайымнан күрделіге қарай жүреді, толысқан бірлестік қалыптасқанша.
• Екінші реттік сукцессия тезірек жүреді, өйткені топырақ дайын тұр.

💡 Өзіндік талдау. Мысалы: «Мен бірінші реттік сукцессияны екінші реттіктен ажыратуды үйрендім. Бүгін көлдің батпаққа айналуы мүмкін екенін білдім. Үйіміздің жанындағы иесіз телімнің қалай шөппен басылатынын бақылағым келді».

Шағын тест