§ 4. Адам — экожүйенің бір бөлігі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 22–25-беттер.

Нені үйренесің

• Адамның экожүйеге неге кіретінін және антропогендік фактор деген не екенін түсіндіруді.
• Адамның табиғатқа тура әсерін жанама әсерінен ажыратуды.
• Адамның жағымды және жағымсыз әсеріне мысал келтіруді.
• Экологиялық тепе-теңдік деген не екенін және оның қалай бұзылатынын сипаттауды.

Ой қозғау

• Адам экожүйенің бөлігі ме? Иә. Адам да өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер сияқты табиғатта өмір сүреді, оның өнімдерімен қоректенеді, оның ауасымен тыныс алады.
• Адамның экожүйедегі орнын қалай сипаттауға болады? Ол екі жақты: адам табиғатқа зиян да келтіре алады, оны қалпына да келтіре алады.
• Адам экожүйеге мүлде әсер етпеуі мүмкін бе? Іс жүзінде жоқ: кез келген әрекет (тамақ, үй, жол, киім) із қалдырады. Бұл ізді тек кішірейтуге болады.
• Табиғатқа зиянды қалай азайтуға болады? Ресурстарды үнемдеу, қоқыс тастамау, қалдықты сұрыптау, сирек түрлерді қорғау, ағаш отырғызу.

💡 «Антропогендік» сөзі грек тілінің «антропос» сөзінен шыққан: адам. Антропогендік фактор — «адам істейтін барлық нәрсе» деген сөз.

Тақырыпты талдаймыз

Экожүйе тепе-теңдікті сақтай алады

Экожүйе — тұрақты күйге ұмтылатын, өзін-өзі реттейтін жүйе. Егер далада саршұнақ көбейіп кетсе, жыртқыштар мен бүркіттердің саны артады, ал саршұнақ қайтадан азаяды. Табиғат тәртіпті осылай өзі орнатады.

Мұндай күйді экологиялық тепе-теңдік дейді: бұл — тірі организмдер түрлер құрамының тұрақтылығының салыстырмалы тепе-теңдігі.

📌 Антропогендік фактор — адамның табиғатқа әсер ететін әртүрлі іс-әрекетінің бәрі. Бұл әсер жағымды да, жағымсыз да болады.

Әсіресе соңғы уақытта адамның экожүйеге әсері күшейе түсті: кәсіпорындардың, ауылшаруашылығының қарқынды дамуына, қалалардың өсуіне байланысты.

Тура және жанама

• Тура әсер: адам организмдерді өзі жояды. Мысалы, өсімдіктерді соңғы гүліне дейін жинайды немесе қаскерлікпен айналысады.
• Жанама әсер: адам тіршілік ортасын өзгертеді немесе жояды. Жол немесе бөгет салды, аңдар үйсіз қалды, бірақ оларды ешкім аңдыған жоқ.

Адам нені өзгертеді

Экожүйелерді қайта құратын шаруашылық әрекетіне мысалдар: ормандарды кесу, тың жерлерді жырту, батпақтарды құрғату, өзендерді бөгеу, жолдар салу.

Бөгетті алайық. Өзен тоқтап қалды, бүкіл аңғар су астында қалды. Құстар мен аңдар үйсіз қалды.

🌟 Балқаш көлі — әлемдегі ең ерекше көлдердің бірі: батыс бөлігі тұщы, шығыс бөлігі тұзды. Суармалы егістік ауданының артуына байланысты Қапшағай суқоймасын салу ну тоғай мен қамыстың, сонымен қатар құстар мен жануарлардың жойылуына алып келді. Химиялық тыңайтқыштар қолданылған егістіктен келген судың ластануынан балықтар қырылуда.

Саны тым көп мал

Егер жайылым тым қарқынды пайдаланылса, жануарлар дәмді шөптерді жеп қояды. Жеуге жарамсыз және жиі улы өсімдіктер қалады. Көптеген шөп гүлдеп, тұқым беріп үлгермейді.

Көпжылдық шөптердің орнын тамыр жүйесі әлсіз біржылдық өсімдіктер басады. Топырақты су мен жел шайып, ұшыра бастайды, ол кедейленеді, ал бай әралуан шөпті шалғын қаңсыған бос жерге айналады. Өсімдіктерден кейін жануарлар әлемі де өзгереді.

Адамның басқа іздері

• Өндіріс қалдықтары. Оларды тазартпастан су қоймаларына ағызса немесе ауаға шығарса, кәсіпорынның айналасында «өлі аймақ» пайда болады.
• Орман. Саңырауқұлақ пен жидек теруші адамдар топырақты таптап тығыздайды, өсімдіктердің жерүсті мүшелерін зақымдайды. Тапталу ағаштар мен бұталардың өсуін тежейді, олар құрғап, сынғыш келеді, саңырауқұлақтармен және зиянды жәндіктермен оңай зақымдалады. Ең соңында орман мүлдем жойылуы мүмкін.
• Ауа. Кәсіпорын мекемелері мен жылу электрстансылары құбырларынан және автомобильдерден шыққан түтін ауаны улы заттармен ластайды. Көмірқышқыл газының ауадағы шекті мөлшері қалыптан асып кетсе, бұл жылу эффектісіне — климаттың жылынуы мен мұздықтардың еруіне алып келеді.

Адам емдей де біледі

📌 Адамның жағымды әсері: рекультивация (бұзылған топырақ қабатын қалпына келтіру), орманды қалпына келтіру, ағынды суларды тазарту, қорықтар мен ұлттық саябақтар құру, экологиялық заңнамалар, халықаралық келісімдер (Киото протоколы бойынша елдерге атмосфераға есептелген нормадан артық CO₂ шығару тыйым салынды), жаңа синтетикалық материалдар мен балама энергетика.

🌟 Алматы төңірегінде Сиверс алмасы (Malus sieversii) өсетін жабайы алма ормандары бар. Ол — мәдени алмалардың көбінің арғы тегі. Ормандарды кесу мен құрылыс мұндай ормандарды қысқартады, сондықтан оларды қорғайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Адам табиғаттан «жоғары» тұр деп ойлайды. Шын мәнінде ол — табиғаттың бір бөлігі, табиғат зардап шексе, адамға да қиын: лас ауа, су және кедей топырақ өзімізге тиеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан бүгінгі күні қандай «із» қалдырғанын сұраңыз: тамақ, жол, қоқыс. Содан кейін әр ізді азайтудың бір тәсілін бірге табыңыз.

Өзіңді тексер

• Экожүйеге адам іс-әрекетінің кері әсері туралы не білесіңдер? Ормандарды кесу, жерді жырту, батпақтарды құрғату, өзендерге бөгеттер салу, улы химикаттар, зауыттардың шығарындылары, орманды таптау, қаскерлік.
• Жайылымдарды қарқынды пайдалану неге алып келуі мүмкін? Жануарлар белгілі бір шөптерді жеп қояды, улы және жеуге жарамсыздары қалады, көпжылдықтардың орнын біржылдықтар басады, топырақты су шайып, жел ұшырады, шалғын тақыр жерге айналады, жануарлар әлемі өзгереді.
• Ауа қалай ластанады? Себебі не? Өнеркәсіп кәсіпорындарының, жылу электрстансыларының және автомобиль көлігінің жұмысынан: олар улы заттар мен артық көмірқышқыл газын шығарады.
• Өздерің тұратын жердегі қоршаған ортадағы антропогендік факторды азайту бойынша ұсыныстар жасаңдар. Мысалы: қоқысты сұрыптау, құрғақ шөпті өртемеу, аулада және мектепте ағаш егу, суды үнемдеу, көгалды таптамау, жаяу немесе велосипедпен жүру, табиғатқа демалуға барғанда қоқыс қалдырмау.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Берілген мысалдарды пайдаланып, адамның экожүйеге жағымды және жағымсыз әсерін бөліп көрсет. Кестені дәптерге сызып толтыр. Мысалдар: 1) ормандарды жайылымға айналдыру; 2) жаппай аңшылық; 3) ормандарды кесу; 4) қаскерлік; 5) металлургия өндірісі; 6) өсімдіктерді өсіру; 7) егістіктерде тыңайтқыштарды пайдалану; 8) қорықтар ұйымдастыру.

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: бұл мысал экожүйені сақтауға немесе қалпына келтіруге көмектесе ме, әлде оны бұзады ма? Тыңайтқыштарды жаңбыр өзендерге шайып әкететінін ескер.

Жауап үлгісі.

Жауабы: жағымды: 6, 8; жағымсыз: 1, 2, 3, 4, 5, 7.

№ 2

Ауылшаруашылығы қалайша экожүйенің қауіпті ластау көзі болып табылатынына мысалдар келтіріңдер. Сызбаны дәптерге сызып толтырыңдар. (Сол жақта «Ауылшаруашылығы» сопақшасы, одан төрт сызық, оң жақта бос сопақша.)

Қалай ойлаймыз. Ауылшаруашылығы табиғатқа немен зиян келтіретінін және соңында не зардап шегетінін ойла. Оң жақтағы сопақша — нәтиже (не ластанады немесе бұзылады).

Жауап үлгісі.

Оң жақтағы сопақшаға жаз: экожүйенің ластануы және бұзылуы (құнарлылықтың кетуі, организмдердің қырылуы, тепе-теңдіктің бұзылуы).

Жауабы: тыңайтқыштар, улы химикаттар, шамадан тыс жаю, жерді жырту мен құрғату → экожүйенің ластануы және бұзылуы.

Жадынама

• Адам — экожүйенің бір бөлігі, бірақ оны өте қатты өзгертеді.
• Әсер жағымды да, жағымсыз да, тура да, жанама да болады.
• Жағымсыз: орманды кесу, жерді жырту, батпақты құрғату, бөгеттер, улы химикаттар, шығарындылар, шамадан тыс жаю.
• Жағымды: рекультивация, орманды қалпына келтіру, ағынды суды тазарту, қорықтар, заңдар.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта, мысалы: «Егістіктегі уытты жыртқыштарға дейін жететіні қызық болды. Бүгін мен тура және жанама әсер барын білдім. Үйімнің жанына ағаш отырғызғым келеді».

Шағын тест