§ 2. Табиғи қоректік тізбектер және қоректік торлар

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 13–19-беттер.

Нені үйренесің

• Қоректік тізбек дегеніміз не екенін түсіндіріп, оның буындарын атауды: өндірушілер, тұтынушылар, ыдыратушылар.
• Автотрофтарды гетеротрофтардан, жеу тізбегін ыдырау тізбегінен ажыратуды.
• Дала мен тұщы су қоймасына арналған қоректік тізбектер мен торлар құрастыруды.
• Қоректік тор экожүйені неге тұрақты ететінін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Қоректік тізбек дегеніміз не? Бұл — организмдер қатары, мұнда әрқайсысы келесісіне қорек болады. Мысалы: шөп, шегіртке, кесіртке, бүркіт.
• Қоректік тізбектер мен торлардың арасында айырмашылық бар ма? Тізбек — қоректенудің бір «жолы», ал тор — өзара шырмалған көптеген тізбек, өйткені бір организм әртүрлі нәрсені жейді және өзі де біреудің түскі асы болады.
• Қоректік тізбек қандай организмдерден басталады? Өсімдіктерден (және жарықтан өздері органикалық зат жасайтын басқа организмдерден). Олар ештеңемен қоректенбейді, олар басқаларды «тамақтандырады».

💡 «Тізбек» сөзі бекер айтылмаған. Бір буынды алып тастасаң, қалғандары бір-бірін ұстап тұра алмай қалады.

Тақырыпты талдаймыз

Экожүйеге энергия қайдан келеді

Кез келген экожүйе оған энергия келіп тұрғанда жұмыс істейді. Бұл әрдайым дерлік күн сәулесінің энергиясы. Оны өсімдіктер «ұстайды»: жасыл жапырақ жарықты, суды және көмірқышқыл газын органикалық заттарға айналдырады (бұл — фотосинтез).

🌟 Әдетте өсімдіктер өздеріне түсетін жарықтың 1%-ға жуығын ғана пайдаланады. Бірақ осы шамасы шегіртке мен бүркітті, сарышұнақ пен адамды қоса, бәрін тамақтандыруға жетеді.

Белгілі бір аумақты мекендейтін әртүрлі түрлерден тұратын организмдер тобы бірлестік немесе биоценоз түзеді. Биоценоз жарық, температура, ылғалдылық, топырақ, судың, ауаның химиялық құрамы секілді қоршаған орта факторларымен тығыз байланысты, олар зат және энергия алмасуы жүретін құрамбөліктермен бірлесіп тұрақты жүйе түзеді. Бұл — биогеоценоз немесе экожүйе. Экожүйеге қылқанжапырақты, жалпақжапырақты орман, көлдер, батпақтар т.б. мысал болады.

Автотрофтар мен гетеротрофтар: «өзі пісіреді» және «дайынды жейді»

Энергияны алу тәсіліне қарай организмдер екі үлкен топқа бөлінеді.

• Автотрофтар органикалық заттарды өздері түзеді. Оларға өсімдіктер жатады.
• Гетеротрофтар дайын органикалық заттарды энергия көзі ретінде пайдаланады. Бұлар: жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар.

Қоректік тізбек және оның үш «мамандығы»

Қоректік тізбек — бұл өзара байланысты организмдер қатары, онда алдыңғы организмдер кейінгі организмдердің қорегі ретінде пайдаланылады. Тізбектегі көрсеткі әрқашан кім кімді жейтінін, яғни энергияның қайда баратынын көрсетеді.

Тізбекте әрқайсысының өз «мамандығы» бар.

1. Өндірушілер (продуценттер). Өсімдіктер. Олар органикалық заттарды жарықтан түзеді. Бұл — бірінші қоректік деңгей. Фотосинтез барысында жиналған энергияның жартысы сол сәтте өсімдіктің тыныс алуына шығындалады, сондықтан әрі қарай оның бір бөлігі ғана жетеді.
2. Тұтынушылар (консументтер). Жануарлар. Шөпқоректілер (ақбөкен, сарышұнақ, қоян) — екінші қоректік деңгей. Шөпқоректілермен қоректенетін етқоректі жануарлар — жыртқыштар (қасқыр, дала бүркіті) үшінші деңгейді құрайды.
3. Ыдыратушылар (редуценттер). Бактериялар мен микроскопиялық саңырауқұлақтар. Олар өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын бейорганикалық (минералды) заттарға дейін ыдыратады. Бұл заттарды өсімдіктер қайтадан сіңіреді. Шеңбер тұйықталады.

📌 Энергия тізбек бойымен бір бағытта жүреді және жолда азаяды, ал заттар (азот, фосфор, көміртек) редуценттердің арқасында айналып жүреді.

⚠️ Жиі кететін қате. Көрсеткіні жыртқыштан жемтікке қарай сызу («бүркіт → сарышұнақ»). Дұрысы керісінше: көрсеткі энергияның қайда ауысатынын, яғни жеуге түскеннен жегенге қарай көрсетеді: сарышұнақ → бүркіт.

Екі түрлі тізбек: жеу және ыдырау

Өндірушілер буынынан бастап, энергия екі жолмен жүреді.

• Жеу тізбегі (жайылымдық). Тірі өсімдікті шөпқоректі жейді, шөпқоректіні жыртқыш жейді. Мысалы: емен → жүнді құрт → жәндік → шымшық → жыртқыш құс.
• Ыдырау тізбегі (детриттік). Мұнда өліні жейді. Детрит — микроорганизмдердің әрекеті нәтижесінде жартылай ыдыраған органикалық заттардың қалдық массасы. Мысалы: түскен жапырақ → жауын құрттары мен дернәсілдер → қоңыздар мен кенелер → көртышқан.

🌟 Тізбектер жиі шырмалады. Ыдырау тізбегіндегі құртты қараторғай шоқып алуы мүмкін, ал қараторғайды қаршыға ұстайды, сонда ыдырау тізбегі жеу тізбегімен тұтасып кетеді.

Тізбекте неше буын бар

Құрлықта қоректік тізбек 3—5 және одан да көп буындардан тұруы мүмкін. Мысалы, өсімдік — сарышұнақ — жылан — жыртқыш құс. Теңіздер мен мұхиттарда қоректік тізбек былай көрсетіледі: балдырлар — шаяндар, қарапайымдылар — балықтар, кальмарлар — жыртқыш балықтар — теңіз сүтқоректілері. Тізбек неғұрлым ұзын болса, соңғы буынға соғұрлым аз энергия жетеді, сондықтан ірі жыртқыштар әрқашан аз болады. Қазақстан тауларында ілбіс сияқтылар санаулы ғана.

Тізбектерден торларға

Табиғатта бәрі күрделірек. Бір өсімдікті әртүрлі шөпқоректілер жейді. Бір жыртқыш әртүрлі жемтікті ұстайды. Өсімдіктекті және жануартекті қорекпен қоректенетін, яғни қорек талғамайтын жануарлар (аю, адам, түлкі) да кездеседі. Осылайша тізбектер шырмалып, қоректік торды түзеді.

💡 Тор экожүйені мықты етеді. Бір өсімдік түрі кенет жоғалып кетсе, шөпқоректілер басқа қорекке көшеді, олардың саны өте аз ғана кемиді. Жыртқыштар мұны мүлде байқамауы да мүмкін: олардың қорегі дерлік өзгермеді. Ал жалғыз тізбекте бір буын жоғалса, бәрі құлайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен серуенде (саябақта, ауланызда, көл жағасында) кез келген тізбекті атауын сұраңыз: «кім кімді жейді». Содан кейін: «Мынаны алып тастасақ не болады?» деп сұраңыз. Осылайша терминдерді жаттау емес, тордың мәні түсінілгені тексеріледі.

Өзіңді тексер

• Қандай байланыстар қоректік деп аталады? Бір организм екіншісіне қорек болатын организмдер арасындағы байланыстар. Олар арқылы зат пен энергия беріледі.
• Қоректік байланыстар қандай организмдер тобынан түзіледі? Үш топтан: өндірушілер (өсімдіктер), тұтынушылар (шөпқоректі және жыртқыш жануарлар) және ыдыратушылар, яғни редуценттер (бактериялар мен микроскопиялық саңырауқұлақтар).
• Жайылымдық және детриттік тізбектердің айырмашылығы қандай? Жайылымдық тізбек тірі өсімдіктен басталады, оларды шөпқоректілер, ал олардың өздерін жыртқыштар жейді. Детриттік тізбек өлі қалдықтардан (детриттен) басталады, оны құрттар, қоңыздар, бактериялар мен саңырауқұлақтар өңдейді.
• Қоректік торлар дегеніміз не? Бұл — өзара шырмалған көптеген қоректік тізбек. Бір организм бірнеше тізбекке кіріп, оларда әртүрлі орын алады. Тор экожүйенің тұрақтылығын арттырады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жаратылыстанудан алған білімдеріңе сүйене отырып, дала экожүйесіне арналған қарапайым қоректік тізбек құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Өсімдіктен баста, содан кейін шөпқоректі, одан кейін жыртқыш, соңында редуценттер. Көрсеткілерді жеуге түскеннен жегенге қарай бағытта.

Жауап үлгісі.

Қауырсын → шегіртке → кесіртке (жүйрік кесіртке) → дала бүркіті → бактериялар мен саңырауқұлақтар.

Екінші нұсқа: қауырсын → сарышұнақ → дала күзені → бүркіт.

🌟 Ақбөкен дала шөптерін жейді: қауырсын, жусан, дәнді өсімдіктер. Қасқыр үшін ол — басты олжа. Сондықтан ақбөкендер санының бүкіл дала үшін маңызы зор.

Жауабы: қауырсын → шегіртке → кесіртке → дала бүркіті → бактериялар мен саңырауқұлақтар (басқа дұрыс тізбектер де болады).

№ 2

Жергілікті жер тұщы суқоймасының экожүйесі үшін қарапайым қоректік тізбек құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Өзіңе таныс көлді немесе тоғанды ал (мысалы, Қапшағай, Балқаш немесе қаладағы тоған). Организмдерді деңгейлерге қой: өндірушілер, ұсақ тұтынушылар, балықтар, жыртқыштар. Содан «кім кімді жейді» көрсеткілерін жүргіз.

Жауап үлгісі.

Негізгі тізбек: балдырлар (фитопланктон) → дафниялар (ұсақ шаянтәрізділер) → шабақ → шортан.

Өзге тізбектер (жеуге түскеннен жегенге қарай көрсеткі):

• балдырлар → масаның дернәсілдері → бақа → құтан;
• қамыс және су өсімдіктері → ақ амур;
• су өсімдіктері → ұлулар → шабақ → алабұға → бірқазан;
• барлық организмдердің қалдығы → бактериялар мен саңырауқұлақтар (олар балдырлар мен қамысты минералды заттармен қоректендіреді).

Әр тізбекті қоса, толық тор шығады:

Жауабы: балдырлар → дафниялар → шабақ → шортан; сонымен қатар басқа тізбектер (дернәсіл → бақа → құтан), ыдыратушылар минералды заттарды қайтарады.

№ 3

Модельдеу. «Қоректік торды құру». Дөңгелекшелерге бірін-бірі қорек ететін организмдердің нөмірлерін жазыңдар. Қоректік тор сұлбасын дәптерге сызып толықтырыңдар. Дәл осы мысалмен 2 қоректік тізбек құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен сегіз суретте кім кім екенін анықта: 1 — бактериялар, 2 — қоян, 3 — шегіртке, 4 — кесіртке, 5 — шөп, 6 — кеміруші, 7 — жылан, 8 — жыртқыш құс (бүркіт). Сұлба төрт бағаннан тұрады: өндіруші, шөпқоректілер, жыртқыштар, басты жыртқыш; төменде ыдыратушыларға арналған бөлек дөңгелек бар.

Шешуі.

Цифрлармен екі қоректік тізбек:

1. 5 → 3 → 4 → 8 (шөп → шегіртке → кесіртке → жыртқыш құс).
2. 5 → 6 → 7 → 8 (шөп → кеміруші → жылан → жыртқыш құс).

Тор: 5 бірден 2-ге, 3-ке және 6-ға қорек береді; шегірткені 4 жейді, кемірушіні 7 жейді (және 8 құс); 8 құс 2-ні, 6-ны, 4-ті және 7-ні ұстайды. Барлық дөңгелектерден (2, 3, 4, 5, 6, 7, 8) 1-ге көрсеткілер барады: өлгеннен кейін қалдықтардың бәрін бактериялар ыдыратады.

Жауабы: 5 → 3 → 4 → 8 және 5 → 6 → 7 → 8 тізбектері; тор сегіз организмнен құралды, төмендегі бактериялар (1) бәрімен байланысты.

№ 4

Білімпаздар үшін! Сүт өнімдерін жақсы көретін ағылшындар Австралияға қоныс аударғанда оның фаунасын сиырлармен толықтырды. Бірақ күтпеген жағдай орын алды. Көп өсімдіктер дүниесін улап, топырақ эрозияға ұшырай бастады. Осы жағдайды қалай жөндеуге болады?

Қалай ойлаймыз. Ыдырау тізбегінде Австралияда қай буын жетіспегенін ойла. Сиыр көңі — детрит. Оны кім жоюы керек?

Жауап үлгісі. Австралияның жергілікті тезек қоңыздары кенгурудың құрғақ, ұсақ қиына үйренген, ал сиырдың ірі жұмсақ «қиын» өңдей алмады. Көң жиналып, шөпті жауып қалды, жайылымдар бұзылды. Шешімі: ірі шөпқоректілердің көңіне үйренген тезек қоңыздарын Африка мен Еуропадан әкелу. Қоңыздар көңді көміп, топыраққа тыңайтқыш болады және шөптің өсуіне көмектеседі.

Жауабы: ыдыратушылар буынын қалпына келтіру керек еді: сиыр көңін өңдейтін тезек қоңыздарын әкелу.

Жадынама

• Автотрофтар органикалық заттарды өздері түзеді (өсімдіктер), гетеротрофтар дайынын жейді (жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар).
• Тізбекте үш топ бар: өндірушілер, тұтынушылар, ыдыратушылар.
• Көрсеткі жеуге түскеннен жегенге қарай жүреді.
• Құрлықта әдетте 3–5 буын болады, табиғатта тізбектер торға шырмалады.
• Тор қосымша қорек көздерін береді, сондықтан бір түрдің жоғалуы экожүйені бұзбайды.

💡 Өзіңе есеп бер. Мысалы: «Мен жеу тізбегін ыдырау тізбегінен ажыратуды үйрендім. Бүгін мен бактериялар мен саңырауқұлақтарсыз заттар топыраққа қайтып оралмайтынын білдім. Мен өз ауламыз немесе саябақ үшін қоректік тор құрғым келеді».

Шағын тест