§ 33. Жануарлардың бөліп шығару жүйелері
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 7 бөлім: Бөліп шығару. 162–166-беттер.
Нені үйренесің
- Қарапайымдылардың, құрттардың, шаяндардың, жәндіктердің және омыртқалылардың бөліп шығару мүшелерін атауды.
- Омыртқасыздар мен омыртқалылардың бөліп шығару жүйелерінің құрылысын салыстыруды.
- Жәндіктердің суды қалай үнемдейтінін түсіндіруді.
- Балықтардың, жыландардың, құстардың және сүтқоректілердің бүйрегінің құрылысындағы айырмашылықтарды сипаттауды.
Ой қозғау
- Өсімдіктер мен жануарларда бөліп шығару жүйесінің қызметі бірдей ме? Қызметі біреу: организмнен керексіз және зиянды зат алмасу өнімдерін шығару. Ал жүйесі әртүрлі құрылған: өсімдіктерде бүйрек жоқ, ал жануарларда бар.
- Бөлініп шығарылған өнім өсімдіктер мен жануарларда бірдей болуы мүмкін бе? Ішінара иә: екеуі де көмірқышқыл газы мен суды бөледі. Бірақ жануарларда тағы несепнәр мен несеп қышқылы бар, ал өсімдіктерде шайыр, сүт шырыны, эфир майлары болады.
💡 Бөліп шығару бәріне қажет, себебі жасушаларда зат алмасу кезінде «қалдық» үнемі түзіледі. Оны шығармаса, организм өз өнімдерімен уланады.
Тақырыпты талдаймыз
Бөліп шығару жүйесі нені шығарады
Тіршіліктің зиянды өнімдері организмнен бірнеше жолмен кетеді: термен, өтпен (оны бауыр жасайды) және бүйректе түзілетін зәрмен. Омыртқалыларда зәрдің негізгі «фабрикасы» — бүйрек.
Қарапайымдылар: жасушадағы «сорғы»
Кірпікшелі инфузорияда жиырылғыш вакуоль бар. Ол ерітілген керексіз заттары бар артық суды жинап, мезгіл-мезгіл сыртқа итеріп шығарады. Қалдықтың бір бөлігі жасушаның бүкіл беті арқылы да шығады.
Жалпақ құрттар: «жұлдызшалар» мен түтікшелер
Ақсуламада зәр шығару түтікшелері жұмыс істейді: жіңішке түтікшелер торы. Олар ірі жұлдызша жасушалардан басталады, ал сыртқа өзектер арқылы ашылады. Кірпікшелі жасушалар сұйықты түтікшелермен айдайды.
Буылтық құрттар: әр сегментте түтікше
Жауын құртында зәр шығару жүйесі ұзын, иілген жұп өзекшелерден тұрады. Әр өзекшенің бір ұшы кірпікшелі құйы түрінде алдыңғы сегменттің дене қуысына, екінші ұшы сыртқа ашылады. Кірпікшелер сұйықты қозғалтады, ал сұйық жүріп өткен сайын зәр түзіледі.
Шаяндар: жасыл бездер
Шаяндарда жасыл без жұбы болады (олар мұртшаларының түбінде, бастың жанында орналасқан). Зат алмасу өнімдері солар арқылы шығарылады.
Жәндіктер мен өрмекшілер: құрғақ үнемдеу
Құрлықта тіршілік ететін буынаяқтыларда мальпигий түтікшелері бар: артқы ішекке ашылатын жіңішке түтікшелер. Сұйық бөліністер олармен ішекке жүреді, ал онда су денеге қайта сіңіріледі. Сусызданған зат аналь тесігі арқылы сыртқа шығады.
🌟 Жәндіктер суды осылай үнемдейді: бұл судың алтындай қымбат ыстық, құрғақ далада маңызды. Қазақстанның шөлейт жерлерінде тіршілік ететін қара қоңыздар суды негізінен тамақпен алады және оны дерлік жоғалтпайды.
Омыртқалылар: бүйрек
Барлық омыртқалыларда бөліп шығару бүйрек арқылы жүреді, бірақ олардың пішіні әртүрлі.
| Топ | Бүйрек қандай болады |
|---|---|
| Балықтар | ұзын таспа тәрізді, дене қуысының арқа жағында, қабырға мен торсылдақ арасында орналасқан |
| Жыландар | ұзынынан жақсы созылған, бөліктерге бөлінген |
| Құстар | жамбас сүйектерінің ойысына тығыз жинақталған |
| Сүтқоректілер | бұршақ тәрізді немесе сопақша; оларға қан тек артериялардан жоғары қысыммен келеді |
📌 Сүтқоректілердің бүйрегі сүзгі сияқты жұмыс істейді, ал сүзгіге қысым керек. Сондықтан оған қан тікелей артериялардан келеді.
⚠️ Жиі кететін қате. Барлық жануарда бүйрек бар деп ойлайды. Олай емес: бүйрек тек омыртқалыларда. Құрттарда, шаяндарда және жәндіктерде бөліп шығару мүшелері басқаша.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан оқулық суреттерінен бақа мен құстың несепағарлары соңында қайда ашылатынын табуды сұраңыз. Бұл — ортақ шығу жолы, клоака. Құстардың сүтқоректілерден несімен ерекшеленетінін еске түсірудің жақсы себебі.
Өзіңді тексер
- Бір жасушалы организмдердің бөліп шығару мүшелерін атаңдар. Жиырылғыш вакуольдер (және жасуша беті).
- Қарапайымдылардың организмінен сыртқа не шығарылады? Артық су және онда ерітілген зат алмасудың зиянды заттары.
- Жалпақ құрттардың бөліп шығару жүйесі — … Зәр шығару түтікшелері (жұлдызша жасушалары бар).
- Жәндіктер мен өрмекшілердің зәр шығару жүйесі … болып табылады. Мальпигий түтікшелері.
- Бұл жүйенің маңызы неде? Судың жоғалуын азайтады: артқы ішекте су қайтадан сіңіріледі.
- Бүйрек арқылы зәр шығаратын организмдерді атаңдар. Балықтар (бекіре), қосмекенділер (бақа), жорғалаушылар (жыландар, кесірткелер), құстар (бүркіт), сүтқоректілер (сайғақ, ілбіс). Яғни барлық омыртқалылар.
- Әртүрлі класс өкілдерінің бүйрегінің құрылысында ерекшеліктер бола ма? Иә: балықтарда бүйрек таспа тәрізді, жыландарда ұзын әрі бөліктерге бөлінген, құстарда жамбас ойысына жинақталған, сүтқоректілерде бұршақ тәрізді немесе сопақша.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Оқулықта берілген 149, 151, 153-суреттерді пайдаланып, кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр топ үшін шеш: арнайы мүшелері бар ма, олар қалай орналасқан және қалдықты қайда шығарады.
Жауап үлгісі.
| № | Жануарлар тобы | Зәр шығару жүйесінің ерекшеліктері |
|---|---|---|
| 1 | Қарапайымдылар (амеба, эвглена) | Жасуша ішіндегі жиырылғыш вакуольдер артық суды және ерітілген заттарды жинап, сыртқа итереді; қалдықтың бір бөлігі жасуша беті арқылы шығады |
| 2 | Буылтық құрттар (шұбалшаңдар) | Дене сегменттеріндегі жұп, иілген өзекшелер; кірпікшелі құйы алдыңғы сегменттің қуысына ашылады, екінші ұшы сыртқа шығады |
| 3 | Жәндіктер | Мальпигий түтікшелері артқы ішекке ашылады; онда су қайта сіңіріледі, құрғақ қалдықтар аналь тесігі арқылы шығады |
Жауабы: кесте толтырылды (вакуольдер, зәр шығару өзекшелері, мальпигий түтікшелері).
№ 2
Тақырып мәтінін оқып, 154, 155, 156, 157-суреттерді қарап, жұптық тапсырманы орындаңдар. Дәптерге кесте сызып толтырыңдар: балықтар, қосмекенділер (бақа), құстар, сүтқоректілер.
Қалай ойлаймыз. Үш белгі бойынша салыстыр: бүйректің пішіні, қуықтың болуы, зәрдің шығатын жері.
Жауап үлгісі.
| № | Жануарлар тобы | Зәр шығару жүйесінің ерекшеліктері |
|---|---|---|
| 1 | Балықтар | Бүйрек таспа тәрізді, дене қуысының арқа жағында, қабырға мен торсылдақ арасында орналасқан; несепағарлар қуыққа барады, зәр аналь тесігі жағынан шығады |
| 2 | Қосмекенділер (бақа) | Бүйрегі балықтарға қарағанда шағын, жұп; несепағарлар клоакаға ашылады; қуығы бар |
| 3 | Құстар | Бүйрек жамбас сүйектерінің ойысына тығыз жинақталған; несепағарлар клоакаға ашылады; қуығы жоқ |
| 4 | Сүтқоректілер | Бүйрек бұршақ тәрізді немесе сопақша; оларда несепағар, қуық, зәр шығару өзегі бар; қан бүйрекке тек артериялардан келеді |
Жауабы: кесте толтырылды (бүйректің пішіні, қуықтың болуы, зәрдің шығуы).
Жадынама
- Бөліп шығару зат алмасудың зиянды заттарын шығарады: термен, өтпен және зәрмен.
- Жәндіктер мен өрмекшілерде су артқы ішекте қайта сіңіріледі, бұл суды үнемдейді.
- Балықтардың бүйрегі таспа тәрізді, жыландарда ұзын, құстарда жамбас ойысында, сүтқоректілерде бұршақ тәрізді.
💡 Өзіндік талдау. Үлгі: «Инфузорияның өз сорғысы бар екені қызық болды. Жәндіктерде бүйректің жоқтығы таңғалдырды. Өрмекші қалай бөліп шығаратынын білгім келеді».