№ 8 зертханалық жұмыс. Өсімдіктердің бөліп шығару ерекшеліктерін өскіндер мысалында зерттеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 7 бөлім: Бөліп шығару. 161–162-беттер.
Нені үйренесің
- Тұқымның тыныс алатынын, яғни оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын бөлетінін тәжірибемен дәлелдеуді.
- Шырпының жануына қарап, қай бөтелкеде ауа азайғанын түсіндіруді.
- Тұқым тыныс алғанда жылу бөлінетінін көрсетуді.
- Дәннің жақсы сақталатын жағдайларын атауды.
Ой қозғау
- Тірі организмге тыныс алу не үшін керек? Энергия алу үшін: оттек жасушалардағы қоректік заттарды «жағуға» көмектеседі.
- Өсімдіктер тыныс алады ма? Иә, тәулік бойы, күндіз де, түнде де. Күндіз оған фотосинтез қосылады, сондықтан тыныс алуды байқау қиынырақ.
- Құрғақ дән тыныс алады ма? Өте әлсіз. Ол «ұйықтап жатыр», бірақ өлі емес.
🌟 Қазақстанда астық элеваторларда сақталады: онда оны кептіріп, ауамен үрлеп тұрады. Бір үйінді дымқыл бидай ыстық күні ішінен ұрықтар қырылатындай қызуға дейін қызып кетуі мүмкін. Мұны «өздігінен қызу» дейді.
Жұмыс мақсаты және құрал-жабдықтар
Жұмыс мақсаты. Тұқым өнуі кезінде не бөліп шығаратынын айқындап, оны құрғақ тұқыммен салыстыру.
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| Түссіз шыныдан жасалған 2 бөтелке (тығыны бар) | құрғақ және өнген тұқымдарға арналған бөлек «бөлмелер» |
| 30 құрғақ тұқым (бидай, сұлы, асбұршақ) | тәжірибедегі «ұйықтап жатқан» үлгі |
| Сол өсімдіктің өне бастаған 30 тұқымы | «тіршілік етіп, өсіп жатқан» үлгі |
| Жіңішке ағаш таяқша | жанып тұрған шырпыны бекітуге |
| Шырпы | жағуға, оттек бар жерде жанады |
| Қосымша бөтелке, мақта, киіз, термометр (4-қадам) | жылуды өлшеу үшін |
| Дәптер, қалам | бақылауларды жазу |
⚠️ Қауіпсіздік. Отпен тәжірибені тек сыныпта мұғалімнің қарауымен немесе үйде үлкен адаммен бірге жаса. Шашыңды жина, жанып тұрған шырпыны таяқшадан ұста, ал үстелдегі бөтелкені ұстап тұр. Шыныны қыздырма. Шырпы мен ыстық балауызға қолыңмен тиме. Тәжірибеден кейін қолыңды жу, тұқымдарды татпа.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыс барысы
Не көресің
Жұмыс мәтініндегі «шырпы ...» деген бос орындарды былай толтырамыз.
- 2-қадам, құрғақ тұқымы бар бөтелке. Шырпы ауадағыдай бірқалыпты жануын жалғастырады. Демек, оттек жеткілікті: құрғақ тұқымдар тыныс алмайды десе де болады.
- 3-қадам, өнген тұқымы бар бөтелке. Шырпы сөнеді, кейде бірден, түбіне жетпей-ақ. Оттек жұмсалған, оның орнына көмірқышқыл газы жиналған, ал онда от жанбайды.
- 4-қадам, термометрі бар бөтелке. Ішіндегі температура көтеріледі. Мәтіндегі бос орын «көтерілуін» деген сөзбен толтырылады (температураның көтерілуін оңай байқауға болады).
| Үлгі | Ауаға не болады | Шырпы | Қорытынды |
|---|---|---|---|
| Құрғақ тұқымдар | оттек бұрынғыдай көп | жанады | өте әлсіз тыныс алады |
| Өнген тұқымдар | оттек азайған, CO₂ көп | сөнеді | белсенді тыныс алады |
💡 Қорытынды. Тұқымдар тыныс алады: оттекті сіңіреді, көмірқышқыл газын, су мен жылуды бөледі. Өнген тұқымдарда зат алмасу құрғақтарға қарағанда көп есе жылдам жүреді, сондықтан олардың тыныс алуы шырпы мен термометрден көрінеді.
👨👩👧 Ата-анаға. Шырпымен жасалатын тәжірибе үйде қауіпті көрінсе, бірге жасаңыз: бала бөтелкелерді дайындап, болжамын жазады, ал жанып тұрған шырпыны бөтелкеге сіз енгізесіз. Отсыз да болады: түнде дымқыл және құрғақ дән салынған екі құтының қалай қызғанын салыстырыңыз.
Өзіңді тексер
- Тыныс алғанда жасушалар ауадан қандай затты алады? Оттекті.
- Тұқымдар тыныс алғанда не бөледі? Көмірқышқыл газын, суды және жылуды.
- Жабық бөтелкедегі шырпымен жасалатын тәжірибені неге мұғалімсіз жасауға болмайды? Шыныға жақын от және күйіп қалу қаупі бар: сақтық керек.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тұқымның тыныс алатынын қалай дәлелдеуге болады?
Қалай ойлаймыз. Тыныс алу ауаны өзгертеді. Демек, тұқымның жанындағы ауаны тексеру керек.
Жауап үлгісі. Өнген тұқымдарды тығыз жабылған бөтелкеге бір тәулікке салып, содан кейін оған жанып тұрған шырпыны енгізу керек. Шырпы сөнеді: оттек жоқ, демек, тұқымдар оны сіңірген. Сондай-ақ бөтелкедегі ауаны әк суы арқылы өткізуге болады: ол көмірқышқыл газынан лайланады.
Жауабы: шырпымен жасалған тәжірибемен және тұқымдары бар жабық ыдыста көмірқышқыл газының жиналуымен.
№ 2
Тұқымның тыныс алуы кезінде ауаның құрамы қалай өзгереді?
Қалай ойлаймыз. Отқа қандай газ керек және қандайы оны сөндіретінін еске түсір.
Шешуі. Оттек азаяды (тұқымдар оны сіңіреді). Көмірқышқыл газы көбейеді (оны тұқымдар бөледі). Дәлелі: мұндай ауада шырпы сөнеді.
Жауабы: оттек азаяды, көмірқышқыл газы көбейеді.
№ 3
Тұқым тыныс алуы кезінде жылу бөліп шығаратынын дәлелдеуге бола ма?
Қалай ойлаймыз. Жылу тарамаса, оны термометрмен өлшеуге болады.
Шешуі. Иә. Өне бастаған тұқымдар салынған бөтелкені (құтыны) мақтамен және киізбен жақсылап орап (жылу кетпеу үшін), ішіне термометр салу керек. Ол бөлме температурасынан жоғары мәнді көрсетеді. Салыстыру үшін құрғақ тұқымы бар дәл сондай бөтелке қойылады: онда қызу жоқтың қасы.
Жауабы: иә, термометр температураның көтерілгенін көрсетеді.
№ 4
Дымқыл тұқымдар неге қызып кетеді?
Қалай ойлаймыз. Дымқыл тұқымдарда не болады: олар өніп, белсендірек тыныс алады.
Шешуі. Ылғал тұқымдарды оятады. Олар қарқынды тыныс алып, тыныс алғанда көп жылу бөлінеді. Тұқымдар қалың қабатпен жатса, жылу жиналып, температура көтеріледі, ұрықтар өліп, тұқымдар өнгіштігін жоғалтады.
Жауабы: дымқыл тұқымдарда тыныс алу күшейеді, жылу кетуінен гөрі тез бөлінеді.
№ 5
Тұқымдарды сақтау үшін қандай жағдайлар қажет?
Қалай ойлаймыз. Тұқымдарға нені көп беруге болмайтынын, ал нені аздап беру керектігін ойла.
Шешуі. 1) Тұқымдар құрғақ болуы керек. 2) Бөлме құрғақ және жақсы желдетілетін болуы тиіс. 3) Ауа үнемі жетіп тұруы керек (құрғақ тұқымдар да әлсіз болса да тыныс алады). Дәнді элеваторларда осылай сақтайды.
Жауабы: құрғақ тұқымдар, құрғақ желдетілетін бөлме, ауаның үнемі жетіп тұруы.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді үлгі бойынша жалғастыр: «Өскіндері бар бөтелкеде шырпының сөнуі қызық болды. Құрғақ дәннің дерлік тыныс алмайтыны таңғалдырды. Элеватордың қалай жұмыс істейтінін білгім келеді».
Жадынама
- Шырпы ауада оттек бар-жоғын көрсетеді.
- Өнген тұқымдар жылу бөледі, оны термометрден көруге болады.
- Құрғақ дәнді сақтайды: сонда ол өнгіштігін жоғалтпайды.