Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Бөліп шығару
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 7 бөлім: Бөліп шығару. 166–168-беттер.
Нені қайталаймыз
«Бөліп шығару» тарауы бір сұраққа жауап береді: ағза өзіне енді қажет емес немесе зиянды заттардан қалай арылады. Өсімдіктерде бұл — оттек, су буы, шайыр, сүтті шырын және су тамшылары. Жануарларда — зәр, тер, өт, көмірқышқыл газы.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Бөліп шығару | зат алмасудың соңғы өнімдері мен зиянды заттарды ағзадан шығару |
| Жануарлардың бөліп шығару мүшелері | жиырылғыш вакуольдер, протонефридийлер (зәр шығару түтікшелері), метанефридийлер, жасыл бездер, мальпигий түтікшелері, бүйрек |
| Гуттация | жапырақтардың су устьицелері арқылы су тамшыларын бөліп шығаруы |
| Өсімдіктердің «жылауы» | жарақаттан шырынның ағуы, көбіне көктемде |
| Тамыр бөліндісі | тамырдың топыраққа бөліп шығаратын заттары |
| Фотосинтез өнімдері | оттек (жарықта бөлінеді) |
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тірі организмдер үшін бөліп шығарудың маңызын атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Зат алмасудың «қалдықтарын» шығармаса, не болатынын ойлап көр.
Жауап үлгісі. Жасушаларда зат алмасу кезінде қажетсіз және зиянды заттар түзіледі. Оларды шығармаса, ағза уланып қалады. Бөліп шығару ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын сақтайды: артық су мен тұзды, улы заттарды шығарады, дене температурасын реттеуге көмектеседі (терлеу).
Жауабы: бөліп шығару ағзаны зат алмасудың зиянды өнімдерінен тазартады және ішкі ортаның тұрақтылығын сақтайды.
№ 2
Бөліп шығару мүшелері арқылы организмнен не шығарылады?
Жауап үлгісі. Артық су, еріген зиянды заттар (несепнәр, несеп қышқылы), тұздар, көмірқышқыл газы (тыныс алу мүшелері арқылы). Өсімдіктерде тағы оттек, су буы, шайыр.
Жауабы: су, тұздар, несепнәр және зат алмасудың басқа зиянды заттары.
№ 3
Бөліп шығару қызметін қандай мүшелер атқарады?
Қалай ойлаймыз. Өсімдіктер мен жануарларға арналған параграфтарды еске түсір.
Жауап үлгісі. Адамда және омыртқалыларда: бүйрек, тері (тер бездері), өкпе, бауыр (өт). Бүйрегі жоқ жануарларда: жиырылғыш вакуольдер, протонефридийлер, метанефридийлер, жасыл бездер, мальпигий түтікшелері. Өсімдіктерде: устьицелер, жапырақтар, тамырлар, бездер.
Жауабы: бүйрек, тері, өкпе, бауыр; омыртқасыздарда өз мүшелері (вакуольдер, түтікшелер, мальпигий түтікшелері); өсімдіктерде устьицелер, жапырақтар, тамырлар, бездер.
№ 4
Адамда зәр шығару қызметін қандай мүше атқарады?
Жауабы: бүйрек. Ол қанды сүзеді және зәр түзеді; зәр несепағар арқылы қуыққа барады да, несеп шығару өзегі арқылы сыртқа шығарылады.
№ 5
Кестедегі оң және сол жақ бағандардың арасындағы сәйкестікті анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Эволюциялық баспалдақпен жүр: қарапайымдылар, құрттар, буынаяқтылар, омыртқалылар.
Шешуі.
| Өкіл | Бөліп шығару жүйесі |
|---|---|
| Қарапайымдылар | б) жиырылғыш вакуольдер (қалдықтың бір бөлігі бүкіл дене жабыны арқылы да шығады, ғ) |
| Құрттар | а) зәр шығару түтікшелері |
| Паразит құрттар | а) зәр шығару түтікшелері |
| Шаяндар | в) жасыл бездер |
| Өрмекшілер | г) мальпигий түтікшелері |
| Жәндіктер | г) мальпигий түтікшелері |
| Балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер | ә) бүйрек |
«д» (демтүтіктері, кеңірдек) және «е» (өкпе қапшықтары) нұсқалары бөліп шығаруға емес, тыныс алуға қатысты: олар — «артық» жауаптар.
Жауабы: қарапайымдылар — б; құрттар — а; паразит құрттар — а; шаяндар — в; өрмекшілер — г; жәндіктер — г; барлық омыртқалылар — ә.
№ 6
Өсімдік жапырақтары не бөліп шығарады?
Жауап үлгісі. Оттек (фотосинтез кезінде), су буы (устьицелер арқылы булану), су тамшылары (гуттация), эфир майлары, нектар, шайыр, ал күзде жапырақтар жиналған тұздарымен бірге түседі.
Жауабы: оттек, су буы, су тамшылары, эфир майлары, шайыр.
№ 7
Өсімдіктер жарақаттануға жауап ретінде не бөліп шығарады?
Қалай ойлаймыз. Зақымданған қарағай, қайың, бақбақ бұтағынан не ағады?
Жауап үлгісі. Шайыр (қарағай, шырша), сағыз (шие), сүтті шырын (бақбақ), шырын (қайың, үйеңкінің «жылауы»). Бұл заттар жараны жауып, микробтардан қорғайды және зиянкестерді үркітеді.
Жауабы: шайыр, сағыз, сүтті шырын.
№ 8
Өсімдіктерде қандай өнімдер соңғы өнім болып табылады?
Жауап үлгісі. Оттек (фотосинтез), көмірқышқыл газы (тыныс алу), су және су буы, шайыр, илік заттар, органикалық қышқылдар, вакуольдердегі тұз кристалдары (олар жапырақ түскенде кетеді).
Жауабы: оттек, көмірқышқыл газы, су, шайыр, тұздар және вакуольдерде жиналған басқа қалдықтар.
№ 9
Өсімдіктерге бездер, бездеуіш түктер, қапшықтар, түтіктер не үшін қажет?
Қалай ойлаймыз. Бұлар — бөлінділердің «қоймасы» және «шығатын жолы».
Жауап үлгісі. Олардың ішінде заттар жиналады немесе олар арқылы шығарылады: эфир майлары (жалбыз, эвкалипт, арша), нектар (араны қызықтырады), у және күйдіретін заттар (қалақай), шайыр. Олар өсімдікті жеп қоюдан және бактериялардан қорғайды, тозаңдандырғыштарды шақырады.
Жауабы: қорғаныш және қызықтырғыш заттарды (май, нектар, шайыр, у) жинап, бөліп шығару үшін.
№ 10
Өсімдік бөліндісі не үшін қажет?
Жауап үлгісі. Шөпқоректілерден және микробтардан қорғайды (фитонцидтер, күйдіретін заттар). Тозаңдандырғыштар мен тұқым таратушыларды шақырады (нектар, иіс). Жараны жабады (шайыр). Топырақты өзгертеді және басқа өсімдіктермен «келіседі».
Жауабы: қорғану, тозаңдандырғыштарды шақыру, жараны жазу және басқа ағзалармен өзара әрекеттесу үшін.
№ 11
Тамыр бөліндісі неге септігін тигізеді?
Жауап үлгісі. Тамыр топыраққа қышқылдар мен басқа заттар бөледі. Олар минералды тұздарды ерітеді, сондықтан өсімдікке оларды сіңіру оңай болады. Сол заттармен пайдалы топырақ бактериялары мен саңырауқұлақтар қоректенеді, ал кейде көрші бәсекелестердің өсуі тежеледі.
Жауабы: өсімдіктің жақсы қоректенуіне, топырақ микроорганизмдерінің дамуына, бәсекелестермен күресуге.
№ 12
Гуттация дегеніміз не?
Қалай ойлаймыз. Таңертең қойбасар немесе құлпынай жапырақтарындағы тамшыларды есіңе түсір.
Жауабы: өсімдіктің жапырақ жиектеріндегі арнайы су устьицелері арқылы су тамшыларын бөліп шығаруы (ауа ылғалдылығы жоғары және топырақта су артық болғанда).
№ 13
Өсімдіктер неге жылайды?
Жауап үлгісі. Ерте көктемде, жапырақ шықпай тұрғанда, тамырлар суды қысыммен айдайды. Қайыңның, үйеңкінің немесе жүзімнің діңін не бұтағын тілсең, жарадан шырын тамшылап ағады. Міне, осы — «жылау». Ол тамыр қысымының әсерінен болады.
Жауабы: көктемде діңі немесе бұтағы жарақаттанғанда жарадан шырын ағады.
№ 14
Өсімдіктер фотосинтез процесі барысында не бөліп шығарады? Сендер мұны қалай дәлелдей аласыңдар?
Қалай ойлаймыз. Бет соңындағы сурет: 1 — сынауық, 2 — воронка астындағы су өсімдігі (элодея), 3 — жанып тұрған шыбық (шоқ), 4 — лап ете жанған шыбық.
Жауабы: оттек. Дәлелі: көпіршіктердегі газды сынауыққа жинайды, ондағы жанып тұрған шыбық лап етіп жанады.
№ 15
Жануарларда бөліп шығару жүйесі не бөліп шығарады?
Жауабы: зат алмасудың зиянды және қажетсіз өнімдерін: артық суды, тұздарды, несепнәрді, несеп қышқылын және т.б.
№ 16
Омыртқалы жануарлардың бүйректері қандай пішінге ие? Сәйкестендіріңдер.
Жауабы: балықтар — ә (таспа тәрізді); жыландар — в (ұзынынан созылған және бөлшектерге бөлінген); құстар — б (жамбас сүйектерінің ойысында); сүтқоректілер — а (бұршақ пішінді).
№ 17
Бақаның, құстар мен сүтқоректілердің аталық және аналықтарының бөліп шығару жүйелері құрылысындағы айырмашылықтарына сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы суреттерге қара: аталықтар мен аналықтарда бүйректер бірдей, ал жанында көбею мүшелері өтеді.
Жауап үлгісі.
| Жануар | Аталығы | Аналығы |
|---|---|---|
| Бақа | бүйректің қасында ұрық бездері; несепағар ұрықты шығаруға да қызмет етеді; бәрі клоакаға ашылады | бүйректің қасында аналық бездер мен жұмыртқа жолдары; несепағарлар тек зәр үшін; клоакаға ортақ шығу жолы |
| Құстар | бүйректер жамбаста, несепағарлар мен ұрық жолдары клоакаға барады; қуығы жоқ | бүйректер жамбаста, несепағарлар мен жұмыртқа жолы (көбіне сол жақтағы) клоакаға барады |
| Сүтқоректілер | несеп шығару өзегі ұрық жолымен ортақ (зәр-жыныс өзегі), қуық бар | несеп шығару өзегі бөлек, қуық бар, жыныс жолдарына кіреберіс бөлек |
Жауабы: бүйректердің өзі аталықтар мен аналықтарда ұқсас; айырмашылық көбею мүшелерінің олардың жанында қалай орналасқанында және зәрдің қалай шығатынында.
Жадынама
- Өсімдіктерде жапырақтар, тамырлар, бездер бөліп шығарады.
- Омыртқасыздарда өз мүшелері бар: түтікшелер, жасыл бездер, мальпигий түтікшелері.
- Омыртқалылардың бүйрегі әртүрлі пішінді, ал қызметі біреу.