§ 35. Өсімдіктердегі фотопериодизм
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 бөлім: Қозғалыс. 171–174-беттер.
Нені үйренесің
- Фотопериодизм дегеніміз не және ол өсімдікке не үшін керек екенін түсіндіруді.
- Ұзақ күндік, қысқа күндік және бейтарап өсімдіктерді ажыратып, мысал келтіруді.
- Адам күн жарықтығының ұзақтығын өзгертіп, гүлдеуді қалай басқаратынын түсіндіруді.
- Қыста жылыжайда өсімдік өсірудің маңызын сипаттауды.
Ой қозғау
- Өсімдіктер тіршілігінде жарықтың рөлі қандай? Жарық фотосинтез үшін керек: жарықта өсімдік органикалық заттар мен оттек түзеді. Сонымен қатар жарық жылдың қай мезгілі екенін де «айтып» тұрады.
- Өсімдіктердің жарыққа сұранысы бірдей ме? Жоқ. Біреулеріне күн көп керек (күнбағыс, бидай), басқалары көлеңкеде өседі (папоротник, ормандағы қымыздық).
- Қыстығүні жарық түсу ұзақтығы қысқа кезеңде қияр мен қызанақты қалай өсіруге болады? Жылыжайда: күн жарығының ұзақтығы артуы үшін шамдармен қосымша жарық беріп, жылу қамтамасыз етіледі.
💡 «Фотопериодизм» сөзі екі бөліктен тұрады: «фото» — «жарық», ал «период» — «уақыт аралығы». Яғни бұл тәуліктің жарық және қараңғы уақытының ауысуына реакция.
Тақырыпты талдаймыз
«Сағатқа қарайтын» өсімдіктер
Фотопериодизм — жарықтың тәуліктік ырғағына ағзаның реакциясы. Демек, жарық (күн ұзақтығы) пен қараңғының (түн ұзақтығы) тәулік бойынша арақатынасының өсу мен дамуға әсері. Фотопериодизм өсімдіктер мен жануарларға тән.
Бұл — жыл мезгілдерінің ауысуына бейімделу. Көктемде күн ұзарады, күзде қысқарады. Осы белгілер бойынша өсімдік қазір қай мезгіл екенін «түсініп», тұқымы суық түспей тұрып піспеуі үшін дәл уақытында гүлдейді. Өсімдіктер фотопериодизмінің жүйелі және жан-жақты зерттелуі 1920 жылы басталды. Фотопериодизм — өсімдіктердің сыртқы ортаның маусымдық өзгерісіне бейімделу реакциясы. Фотопериодизм көріністерінің бірі — гүлдеудің фотопериодтық реакциясы. Бұл ерекшелік өсімдіктердің тіршілік ету ортасына бейімделуінің көрінісі болып табылады және оларға жылдың қолайлы уақытында гүлдеуге, жеміс беруге мүмкіндік береді.
🌟 Алматыда жылдың ең ұзақ күні шамамен 15 сағаттан асады, ал ең қысқасы шамамен 9 сағат. Осы айырмашылық — өсімдіктер оқитын белгі.
Жарықты кім сезеді: жапырақтар мен фотогормондар
Күн ұзақтығын қабылдайтын мүше — жапырақ. Фотопериодизмнің негізгі нәтижесі — өсімдіктің әртүрлі мүшелерінде фотогормондардың түзілуі. Олар гүлдеуге, түйнектеуге, жуашық пен тамыржемістің түзілуіне, сондай-ақ тыныштық күйге өтуге және құрғақшылыққа төзімділікке әсер етеді.
Өсімдіктердің үш тобы
Өсімдіктер күн ұзақтығының гүлдеуге әсеріне қарай бөлінеді. Гүлдеуді тездететін күн жарықтығының ұзақтығына өсімдіктердің реакциясына қарай ұзақ және қысқа күндік өсімдіктер және бейтарап өсімдіктер деп бөлінеді (163–165-суреттер).
| Топ | Қашан гүлдейді | Мысалдар | Қай жерде таралған |
|---|---|---|---|
| Ұзақ күндік | Жаздың басында, күн ұзақ болғанда; күзге дейін жемісі мен тұқымы пісіп жетіледі | қарабидай, бидай, сұлы | қоңыржай және полярлы ендіктер |
| Қысқа күндік | Жаздың соңында және күзде, күн қысқара бастағанда | астралар, бақытгүл | субтропикке жақын жерлер |
| Бейтарап | Гүлдеуі күн ұзақтығына байланысты емес | қызанақ, тәтті бұрыш, бақбақ | барлық жерде |
🌟 Қазақстан — астық елі. Ақмола және Қостанай облыстарындағы бидай жаздың басында, солтүстіктің ұзақ күндерінде гүлдейді.
⚠️ Жиі кететін қате. Қысқа күндік өсімдік «күн қысқа кезде және қараңғыда» гүлдейді деп ойлайды. Олай емес: оған жеткілікті ұзақ қараңғы уақыт және күндіз қалыпты жарық керек. Гүлдеу үшін тәулік ішіндегі жарық пен қараңғының арақатынасы маңызды.
Адам гүлдеуді қалай басқарады
Фотопериодизмді пайдалануға болады. Жасанды жарық түсіру арқылы күн ұзақтығын арттырып, жыл бойы көгөніс және сәндік өсімдіктерден мол өнім алуға болады (166-сурет). Фотопериодизмді пайдаланып өсімдіктің өсуін және дамуын, әсіресе селекцияда қолданатын өсімдіктің гүлдеуін реттеуге болады.
Жылыжайда көгөніс пен сәндік өсімдіктерді жыл бойы өсірген кезде күнді ұзартып, көбірек өнім алады. Гүлшілерде кері тәсіл де бар: қысқа күндік өсімдіктердің гүлдеуін ысыру керек болса, өсімдіктерді қараңғы қалпақпен жауып, күндізгі жарықты қысқартады.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: қыста базарда жылыжайдан неге жаңа піскен қияр мен қызанақ бар және олар неге қымбатырақ. Бұл өсімдікке қанша жарық пен жылу керек екенін әңгімелеуге жақсы себеп.
Өзіңді тексер
- Фотопериодизм — бұл ... Жарықтың тәуліктік ырғағына (тәуліктің жарық және қараңғы уақытының арақатынасына) ағзаның реакциясы; ол өсу мен дамудың өзгеруінде көрінеді.
- Күн жарығының ұзақтығы өсімдіктің гүлдеуіне және жеміс беруіне қалай әсер етеді? Ол гүлдеуді жылдың ең қолайлы кезінде іске қосады: біреулері ұзақ күнде, басқалары қысқа күнде гүлдейді, ал тұқымдары суық түспей тұрып піседі.
- Қандай өсімдіктер қысқа күндік деп аталады? Мысал келтір. Жаздың соңында қысқа күнде гүлдейтіндер: астралар, бақытгүл.
- Қандай өсімдіктер ұзақ күндік деп аталады? Мысал келтір. Жаздың басында ұзақ күнде гүлдейтіндер: қарабидай, бидай, сұлы.
- Адам өсімдік фотопериодизмін қалай басқара алады? Жасанды жарықпен және қараңғылатумен күнді ұзартады немесе қысқартады: осылай гүлдеуді тездетіп, өнімді арттырады және қыста өсімдік өсіреді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Кестені дәптерге сызып толтырыңдар (бағандар: өсімдіктер, олардың сипаттамасы, мысалдар) — қысқа күндік және ұзақ күндік.
Қалай ойлаймыз. Үш сұраққа жауап бер: қашан гүлдейді, қандай күн керек, қандай мысалдар бар.
Жауап үлгісі.
| Өсімдіктер | Олардың сипаттамасы | Мысалдар |
|---|---|---|
| Қысқа күндік | Жаздың соңында және күзде қысқа күнде гүлдейді; субтропикке жақын жерлерде таралған | астралар, бақытгүл |
| Ұзақ күндік | Жаздың басында ұзақ күнде гүлдейді, күзге дейін жемісі мен тұқымы пісіп жетіледі; қоңыржай және полярлы ендіктерде таралған | қарабидай, бидай, сұлы |
Жауабы: кесте толтырылды (қысқа күндік: астралар, бақытгүл; ұзақ күндік: қарабидай, бидай, сұлы).
№ 2
Күн жарықтығының ұзақтығын пайдалануға бола ма?
Қалай ойлаймыз. Қыстағы жылыжайларды және өсімдіктерді қараңғылатуды ойла.
Жауап үлгісі. Иә, болады. Күн жарықтығын жасанды жарықпен (жылыжайдағы шамдар) ұзартады, ал қараңғылатумен (қалпақтар, тығыз пленка) қысқартады. Осылай мәдени өсімдіктердің гүлдеуін және өсуін реттейді.
Жауабы: иә, жасанды жарықтандыру мен қараңғылату арқылы.
№ 3
Күн жарықтығының ұзақтығын пайдалана отырып адам өзіне не жасай алады?
Қалай ойлаймыз. 166-суретті еске түсір: қыстағы жылыжайдағы көгөністер мен гүлдер.
Жауап үлгісі.
- қыста жаңа піскен көгөністер (қызанақ, бұрыш, қияр);
- керек мерзімге гүлдер (раушан, 8 наурызға қызғалдақ);
- көшетті әдеттегі мерзімнен ертерек;
- өнімділіктің артуы және жыл бойы өндіріс;
- селекцияда жаңа сорттарды тезірек шығару мүмкіндігі.
Жауабы: жыл бойы көгөніс пен гүл, мол өнім, көбеюді және селекцияны жеделдету.
№ 4
Жасанды фотопериодизмді пайдаланып, қыс кезінде жылыжайда өсімдік өсірудің маңыздылығы туралы презентация өткізу немесе хабарлама дайындау.
Қалай ойлаймыз. 5–7 тармақтан тұратын жоспар және бірнеше тірек дерек керек.
Хабарлама жоспары.
- Жылыжай не үшін керек: Қазақстанда қыста суық және күн қысқа.
- Жылыжай қалай жұмыс істейді: суықтан қорғау және шамдармен қосымша жарық.
- Фотопериодизм: ұзартылған күн өсімдікке «жазды» алмастырады.
- Не өсіреді: қызанақ, бұрыш, қияр, көкөніс, раушан, қызғалдақ.
- Пайдасы: қыста жаңа дәрумендер, жұмыс орындары, алыстан тасымалдау аз.
- Кемшіліктері: электр қуаты мен жылудың шығыны, құны.
- Қорытынды: жылыжайлар жыл бойы жаңа піскен көгөністермен қоректенуге көмектеседі.
Тірек деректер: жарық күн ұзақтығын арттырады; нәтижесі — мол өнім; көктемге қарай гүлдеген қызғалдақтар.
Жауабы: тірек деректері бар 7 тармақты хабарлама жоспары құрылды.
Жадынама
- Фотопериодизм — жыл мезгілдерінің ауысуына бейімделу.
- Фотогормондар гүлдеуге, түйнектің, жуашықтың, тамыржемістің түзілуіне, тыныштық күйге өтуге әсер етеді.
- Адам күнді шамдармен ұзартады (жылыжайлар) және қараңғылатумен қысқартады.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен білдім...», «Мен меңгердім...», «Енді білетін болдым...». Мысалы: «Бүгін мен өсімдіктердің күн ұзақтығына жауап беретінін білдім. Мен ұзақ күндік өсімдіктерді қысқа күндіктерден ажыратуды меңгердім. Енді Қазақстандағы жылыжайлар қалай жұмыс істейтінін білетін болғым келеді».