§ 36. Жануарлардың қозғалыс мүшелері

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 бөлім: Қозғалыс. 174–180-беттер.

Нені үйренесің

• Қарапайымдылардың, құрттардың, буынаяқтылардың және омыртқалылардың қозғалыс мүшелерін атауды.
• Мекен ету ортасының (су, құрлық, ауа) қозғалыс мүшелерінің құрылысына әсерін түсіндіруді.
• Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың қозғалысын салыстыруды.
• Жануардың қозғалыс тәсілін сипаттамасы немесе силуэті бойынша анықтауды.

Ой қозғау

• Аяғы да, жүзбеқанаты да жоқ амеба қалай қозғалады деп ойлайсың? Ол құйылып жылжиды: денесінің бір бөлігін созып, жасушаның ішіндегі затты соған «құяды».
• Бақаның, көртышқанның және жарқанаттың «аяқтары» бірдей ме? Жоқ. Сүйектер жиынтығы бір, бірақ олар секіруге, қазуға және ұшуға бейімделген.
• Аяқ-қолдың құрылысы жануардың қай жерде тұратынына байланысты ма? Иә. Суда жүзбеқанаттар мен ескекаяқтар, құрлықта аяқтар, ауада қанаттар пайда болған.

💡 Жануарға қозғалыс азық табу, жауынан қашу, жұп табу және таралу үшін керек. Қозғалыстың тірі ағзаның қасиеттерінің бірі саналуы тегін емес.

Тақырыпты талдаймыз

Қарапайымдылар: аяқсыз қозғалыс

Қарапайымдылар бір ғана жасушадан тұрады, бірақ олар өте әртүрлі қозғалады. Олардың қозғалуы алуантүрлілігімен ерекшеленеді (167-сурет).

• Амеба цитоплазманың денесінің әр бөлігіне құйылуы кезінде пайда болған жалғанаяқтардың көмегімен қозғалады.
• Жасыл эвглена және биченосец талшықтарымен (жіпшелерімен) жұмыс істейді, олар кішкентай бұранда сияқты. Дене спираль бойымен, ілгерімелі қозғалады.
• Кірпікшелі инфузория көптеген қысқа кірпікшелермен қапталған. Олар ырғақты қозғалады да, жасуша алға сырғиды.

Құрттар: қылтанақтар мен бұлшықеттермен жорғалау

Шұбалшаң — екі қабат бұлшықеті бар икемді түтікке ұқсайды: сақиналы және ұзына салалы бұлшықеттер. Әр сақинаның құрсақ жағында қылтанақтар орналасқан (168-сурет).

🌟 Шұбалшаңдар топырақты ішегі арқылы өткізіп, оны үнемі араластырып, борпылдатып отырады. Осы «жер қазушылардың» арқасында бақтар мен егістіктердің жері құнарлы.

Буынаяқтылар: буынды аяқтар

Денесі қатты қабықпен қапталған, ал буыншықтардан тұратын аяқтары жылжымалы буындармен жалғасады.

• Шаяндардың бас көкірегінде бес жұп бунақты жүру аяқтары болады (169-сурет). Олардың бірінші жұбы — қысқыш: шаян онымен олжасын ұстайды. Қауіп төнгенде ол құйрық жүзбеқанатымен күрт соғып, артқа секіреді. Шаяндар құйрық жүзбеқанаттары арқылы жүзеді. Бунақты құрсағында құрсақ аяқтары болады, оларға аналығы уылдырығын салып жетілдіреді.
• Алаөрмекшіде үш-үштен тырнақтары бар, төрт жұп жүру аяқтары болады. Ерекше таракты тырнақтары өрмекті өру үшін, ал қалған тырнақтары оның бетімен қозғалу үшін қажет (170-сурет).
• Жәндіктерге әртүрлі қозғалыстар тән: жүру, жүзу, секіру, қазу, ұшу. Олардың үш жұп бунақталған аяқтары және екі жұп қанаттары болады (171-сурет). Мамыр қоңызының алдыңғы қанаттары қатты қанатүстіге айналған, ал ол екінші жұп қанатымен ұшады.

🌟 Қазақстан даласындағы шегіртке күшті артқы аяқтарымен секіреді, ал тоғандағы жүзгіш қоңыз аяқтарымен ескек сияқты еседі.

⚠️ Жиі кететін қате. Өрмекшілерді жәндіктерге жатқызады. Жәндіктерде үш жұп аяқ, ал өрмекшіде төрт жұп, қанаты жоқ. Өрмекші өрмекшітәрізділерге жатады.

Балықтар: торпеда тәрізді дене

Суда тез жүзу үшін сүйір пішін керек. Балықтардың басы сүйір, денесі шырышты қабыршақпен жабылған, ал күшті құйрық жүзбеқанаты — «қозғалтқыш». Балықтар суда еркін қозғалу үшін денесінің алдыңғы ұшы судың кедергісін жеңетіндей сүйір пішінді, ал құйрық бөлігі құйрық жүзбеқанатымен аяқталады (172-сурет).

Қалған жүзбеқанаттар тепе-теңдікті сақтауға және бұрылуға көмектеседі: жұп көкірек және құрсақ жүзбеқанаттары, сондай-ақ арқа және құйрықасты жүзбеқанаттары.

🌟 Каспийде және Жайықта ауланатын бекіре күшті құйрық қимылымен жүзеді. Ол екі метрден асып өседі, бұл торпеда тәрізді дене оған уылдырық шашуға ағысқа қарсы көтерілу үшін керек.

Қосмекенділер: судан құрлыққа

Қосмекенділер — алғаш рет құрлыққа шыққан омыртқалы жануарлар. Осыған байланысты оларда екі жұп аяқтары пайда болған. Артқы аяқтары алдыңғыларынан ұзын болғандықтан, жер бетімен секіріп қозғалады. Бақаның тіршілігі сумен де байланысты, сондықтан да артқы аяқтарындағы саусақтар арасында жүзу жарғақтары болады (173–174-суреттер). Тоғанда бақа ескекаяқпен есіп бара жатқандай жүзеді.

Жорғалаушылар: жорғалаймыз және жүреміз

Жорғалаушыларда аяқтары өте қысқа болғандықтан, қозғалуға құйрық қатысады, дене жиі жерді сүйрейді. Жыландардың аяқтары мүлдем болмайды, олар денесін бүгіп жорғалайды. Теңіз тасбақаларының аяқтары ескекаяқтарға айналған. Қолтырауындарда саусақтарының арасында жүзу жарғақтары болады (175-сурет).

🌟 Қазақстанда құмдардың ыстығында жылдам жүгіретін кесіртке — дала агамасы мекендейді, сондай-ақ улы жыландар бар. Жыландардың аяғы мүлде жоқ, бірақ олар өте епті қозғалады.

Құстар: қанаттар мен аяқтар

Құстардың алдыңғы жұп аяқтарының түрі өзгеріп, ұшу қанаттарына айналған. Қанаттарында ірі желпуіш қауырсындары болады, олар қанаттардың ұшу беткейін түзеді. Құйрықтың ірі, бағыттаушы қауырсындарының көмегімен құс ұшуын бағыттайды, қону кезіндегі жылдамдықты реттейді. Артқы аяқтары жүруге арналған және әртүрлі болады (176-сурет): үйректе жарғақ, бүркітте ілмек тырнақ.

Құстарда артқы кеуде, бел, сегізкөз және алдыңғы құйрық омыртқалары берік байланысып, күрделі сегізкөзді құрайды. Оған жамбас сүйектері қосылады. Олар бірігіп артқы аяқтарға тірек қызметін атқарады.

Сүтқоректілер: аяққа сүйену

Сүтқоректілерде аяқтары денені астынан тіреп тұрады, бұл олардың бір орында ұзақ тұруына әрі тез жүгіруіне мүмкіндік береді (177-сурет). Далада ақбөкен сағатына шамамен 80 км-ге дейін жылдамдық жинайды, ал ілбіс жартастар арасынан оңай секіреді.

Бірақ басқа да нұсқалар бар:

• теңіз сүтқоректілері ескекаяқтарымен жүзеді: каспий итбалығы керемет жүзеді;
• жарқанаттар алдыңғы аяқтарымен ұшады;
• көртышқандар алдыңғы аяқтарымен жер қазады: олардың алдыңғы аяқтары кең.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен серуендеп, кездескен жануарлар қалай қозғалатынын анықтауды ұсыныңыз: көгершін, торғай, құмырсқа, ит, мысық. Ол қозғалыс мүшесін және ол жұмыс істейтін ортаны атасын.

Өзіңді тексер

• Шұбалшаң қалай қозғалады? Ол жорғалайды: дененің алдыңғы ұшын созады, қылтанақтарымен жерге жабысады да, артқы бөлігін бұлшықеттерімен тартады.
• Шаяндардың қозғалыс мүшелері ... болып табылады. Бес жұп жүру аяғы (бірінші жұбы қысқышқа айналған), құрсақ аяқтары және құйрық жүзбеқанаты.
• Өрмекшілердің қозғалу тәсілдері туралы не білесіңдер? Өрмекші тырнақтары бар төрт жұп аяқпен жүреді және өзі өрген өрмекпен қозғалады.
• Жәндіктер қозғалу үшін ... пайдаланады. Үш жұп аяқты және (әдетте) екі жұп қанатты: жүру, жүгіру, жүзу, секіру, қазу, ұшу.
• Балықтардың қозғалу ерекшеліктері қандай? Денесі сүйір, қабыршақпен жабылған, күшті құйрық жүзбеқанаты бар, ал жұп және жұпсыз жүзбеқанаттар қозғалысты басқаруға көмектеседі.
• Бақалардың қозғалу ерекшеліктері туралы айтыңдар. Екі жұп аяқ, артқылары ұзын, сондықтан секіреді. Артқы аяқтардың саусақтары арасында жүзуге арналған жарғақтар бар.
• Жорғалаушылар ... қозғалады. Жорғалап немесе қысқа аяқтарымен жүріп, құйрығымен көмектесіп. Жыландардың аяғы жоқ, теңіз тасбақаларында ескекаяқтар бар.
• Құстардың қозғалу ерекшеліктері туралы айтыңдар. Алдыңғы аяқтары желпуіш қауырсындары бар қанатқа айналған, құйрық қауырсындары ұшуды бағыттайды, артқы аяқтары жүруге қызмет етеді.
• Сүтқоректілердің қозғалысы немен ерекшеленеді? Аяқтары денені астынан тіреп тұрады, сондықтан аң тез жүгіре алады және ұзақ тұра алады. Кейбір түрлерде ескекаяқтар, қанаттар және қазғыш аяқтар бар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сабақ тақырыбына презентация дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. 7–8 слайд жаса: әр жануарлар тобына бір слайд және қорытындыға бір слайд.

Жауап үлгісі. Презентация жоспары:

1. Жануарларға қозғалыс не үшін керек (азық, қашу, таралу).
2. Қарапайымдылар: жалғанаяқтар, талшықтар, кірпікшелер.
3. Шұбалшаң: қылтанақтар мен бұлшықеттер.
4. Буынаяқтылар: шаян, өрмекші, жәндіктер.
5. Балықтар: сүйір дене және жүзбеқанаттар.
6. Қосмекенділер мен жорғалаушылар: аяқтар, жарғақтар, құйрық, ескекаяқтар.
7. Құстар мен сүтқоректілер: қанаттар, жүгіру, ескекаяқтар, қазу.
8. Қорытынды: мекен ету ортасы қозғалыс мүшелерінің құрылысын анықтайды.

Тірек деректер: шаян 5 жұп аяқпен жүреді, өрмекшіде 4 жұп, жәндіктерде 3 жұп; бақа ұзын артқы аяқтарының арқасында секіреді; құстарда қанат, итбалығында ескекаяқ. Ақбөкеннің, каспий итбалығының және сұлу тырнаның суретін қос.

Жауабы: презентация жоғарыдағы жоспар бойынша.

№ 2

Әртүрлі жануарлардың қозғалыстарын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Дененің пішініне және аяқ-қолдардың не істеп жатқанына қара.

Шешуі.

Жауабы: 1 жүзу; 2 ұшу; 3 жүгіру; 4 секіру; 5 жүзу; 6 жорғалау; 7 ұшу (қалқу).

№ 3

Проблемалық сұрақтар: 1) Неге қозғалыс тіршілік қасиеттерінің бірі болып табылады? 2) Организмдердің тіршілік әрекеті үшін оның маңызы қандай? 3) Омыртқасыздардың және омыртқалылардың қозғалыс ерекшеліктері.

Қалай ойлаймыз. Мысалдарға сүйен: қозғалмаған азық таба алмайды және жыртқыштан қаша алмайды.

Жауап үлгісі.

1. Қозғалыс барлық тірі организмдерде бар: жасушалар заттарды тасымалдайды, өсімдіктер жапырақтары мен гүлдерін бұрады, жануарлар түгел орын ауыстырады. Қозғалыссыз тіршілік болмайды, сондықтан ол тірінің қасиеттерінің бірі.
2. Қозғалыс азық табуға, жаудан құтылуға, көбею үшін жұп іздеуге, таралуға, қолайлы орта табуға көмектеседі.
3. Омыртқасыздарда қозғалыс мүшелері өте әртүрлі: жалғанаяқтар, талшықтар, кірпікшелер, қылтанақтар мен бұлшықетті түтік, буынды аяқтар. Олардың қаңқасы сыртқы немесе мүлде жоқ. Омыртқалыларда ішкі қаңқа және әдетте екі жұп аяқ-қол бар, олар ортаға қарай өзгерген: жүзбеқанаттар, аяқтар, ескекаяқтар, қанаттар.

Жауабы: қозғалыс қоректену, қорғану, көбею және таралу үшін қажет; омыртқасыздарда мүшелері әртүрлі және қаңқасы сыртқы, омыртқалыларда ішкі қаңқа және аяқ-қолдар бар.

№ 4

Тырналар тобының қозғалысы.

Қалай ойлаймыз. Тырналар күзде және көктемде қайда және қашан ұшатынын ойла.

Жауап үлгісі. Бұл — қоныс аудару (көшіп-қону), маусымдық миграция. Күзде құстар оңтүстікке ұшады, көктемде қайтып оралады. Тырналар үшкір сына немесе қиғаш тізбек болып ұшады, солай ұшу жеңіл. Қазақстан арқылы жыл сайын сұлу тырналар мен ақ тырналар ұшып өтеді.

Жауабы: қоныс аудару (миграция), топтасып сына болып ұшу.

№ 5

Балықтар үйірінің қозғалысы.

Қалай ойлаймыз. Балықтар бірге болып, бір жаққа қарай қозғалады.

Жауап үлгісі. Балықтар үйір болып жүзеді. Солай оларға азық іздеу оңай, ал жыртқышқа ұстау қиын. Мұндай қозғалысты үйірлеп жүзу деп атайды, ал балықтың уылдырық шашуға немесе қыстауға жүруін миграция дейді.

Жауабы: үйірлеп жүзу.

№ 6

Жәндіктердің қозғалысы қалай аталады?

Қалай ойлаймыз. Олардың немен қозғалатынын сипатта және айырмашылығын тап (қара дақты қызыл қоңыз және көбелек суреттері).

Жауап үлгісі. Жәндіктердің қозғалысы — жүру, жүгіру және ұшу. Үш жұп жүру аяғы және екі жұп қанаты бар. Қара дақты қызыл қоңыздың алдыңғы қанаттары қатты қызыл қанатүстіге айналған, олар нәзік артқы қанаттарын жауып тұрады, ал ұшқанда қанатүстілері жайылады. Көбелектің екі жұп қанаты да үлкен, қабыршақтармен жабылған. Ол қанатын қағып ұшады, ал гүлге қонып, аяқтарымен жүреді.

Жауабы: жүру және ұшу; үш жұп аяқ және қанаттар (қоңызда қанатүсті және жарғақ қанат, көбелекте ірі қабыршақты қанаттар).

№ 7

«Омыртқалы жануарлардың қозғалысы» тақырыбындағы кестені дәптерге сызып толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр класс үшін оның аяқ-қолдары қандай және қай ортада тұратынын еске түсір.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте толтырылды (жоғарыны қара).

Жадынама

• Мекен ету ортасы қозғалыс мүшелерін анықтайды: су жүзбеқанаттар мен ескекаяқтар, құрлық аяқтар, ауа қанаттар береді.
• Омыртқасыздарда қозғалыс мүшелері өте әртүрлі, омыртқалыларда негізінен екі жұп аяқ-қол бар.
• Қарапайымдылар аяқсыз қозғалады: жалғанаяқтармен, талшықтармен, кірпікшелермен.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен білдім...» (мысалы, шаянның бес жұп аяғы бар екенін), «Мен меңгердім...» (өрмекшінің жәндік емес екенін), «Енді білетін болдым...» (құстарды бақылап көргім келеді).

Шағын тест