§ 43. Рефлекс доғасы

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 200–202-беттер.

Нені үйренесің

• Рефлекс және рефлекс доғасы дегеніміз не екенін түсіндіруді.
• Рефлекс доғасының бес бөлігін және олардың жұмысын атауды.
• Қарапайым (тізе) және күрделі (бұгу) рефлекстерді ажыратуды.
• Жүйке орталығы дегеніміз не екенін және аралық нейронның рөлін түсіндіруді.

Ой қозғау

• И.М. Сеченов «Шығу тегі бойынша адамның саналы және санасыз іс-әрекеттерінің барлық актілері рефлекстің негізгі мәні болып табылады» деп жазғанда нені меңзеді? Ол біздің кез келген әрекетіміз, «автоматты» болсын, ойластырылған болсын, тітіркенуден басталып, жүйке жүйесі арқылы өтеді, яғни рефлекстік қағида бойынша құралған деп есептеді. Ой мен шешім де бұрынғы әсерлерден өсіп шығады.

💡 Рефлекс — жүйке жүйесі ұйымдастыратын организмнің тітіркенуге жауабы. Жүйке жүйесінсіз жауап та, «басқару» да болмас еді.

Тақырыпты талдаймыз

Рефлекс: ойланбай берілетін жауап

Организм әртүрлі тітіркендіргіштерге үнемі, сыртқыларына да, ішкілеріне де жауап қайтарады. Орталық жүйке жүйесі іске асыратын және бақылайтын жауап реакциясын рефлекс деп атайды.

Рефлекс кезінде жүйке импульсі өтетін жолды рефлекс доғасы деп атайды.

📕 Оқулықта «рефлекс» сөзі лат. reflection — «жауап қайтару» деген сөзден шыққан деп жазылған. Шын мәнінде, ол лат. reflexus («кері бұрылған», «шағылған») сөзінен шыққан: тітіркену жауап арқылы «шағылысады».

Рефлекс доғасының бес «бекеті»

Жолды бекеттер арқылы елестет:

1. Рецептор — тітіркенуді қабылдайтын жүйке ұшы (теріде, бұлшықетте, ішкі мүшелерде).
2. Сезімтал жүйке талшығы — импульсті орталық жүйке жүйесіне жеткізетін «сым».
3. Жүйке орталығы — ақпарат талданатын жұлынның немесе бас мидың бөлігі.
4. Қозғалтқыш жүйке талшығы — орталықтан жұмыс мүшесіне баратын «сым».
5. Жұмыс мүшесі (мысалы, бұлшықет), оған сигнал синапс арқылы келеді. Бұл — қозуды жұмыс мүшесіне беретін қозғалтқыш нейронның тармақталған бөлігі.

Тізе рефлексі: ең қарапайым доға

Дәрігер балғашамен тізе қақпағының астындағы сіңірді жеңіл соқса, аяқ «қарғып» кетеді. Мұндағы доға ең қарапайым: сезімтал нейрон импульсті тікелей жұлындағы қозғалтқыш нейронға береді, ал ол сан бұлшықетіне команда жібереді.

🌟 Мұндай доғада сигнал өз жолынан сен көз ашып-жұмғанша өтіп үлгереді. Сондықтан тізе рефлексін дәрігерде тексереді: ол доғаның бүтін-бүтін еместігін көрсетеді.

Күрделі рефлекс: арасында аралық нейрон бар

Көптеген доғаның құрылысы күрделірек. Тізбекте сезімтал, бір немесе бірнеше аралық және атқарушы (қозғалтқыш) нейрондар болады.

Мысалы: ыстық затқа жанастың. Ауыру сигналдары жұлынға барады, аралық нейрондар қозуды атқарушы нейрондарға береді, олар қол бұлшықеттеріне команда жібереді, бұлшықет жиырылып, қол бүгіледі. Бұл — бұгу рефлексі.

Жүйке орталығы

Доғаның орталық жүйке жүйесінде жатқан бөлігі (аралық және атқарушы нейрондар) — рефлекстің жүйке орталығы. Жүйке орталығы — белгілі бір рефлекс әрекетін орындауға және қандай да бір мүшенің немесе мүшелер жүйесінің іс-әрекетін басқаруға арналған нейрондардың бірігуі.

⚠️ Жиі кететін қате. «Рефлекс әрқашан бас ми арқылы өтеді». Олай емес. Тізе және бұгу рефлекстері жұлында тұйықталады, сондықтан сен ауырғанды сезіп үлгермей-ақ қолыңды тартып аласың.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаға тізе рефлексін 9-зертханалық жұмыстағыдай қауіпсіз тексеріп көруді ұсыныңыз. Содан кейін сигналдың «бекеттер» бойынша қалай жүретінін түсіндіруін сұраңыз. Сонда оқулықтағы сызба түсінікті болады.

Өзіңді тексер

• Рефлекс — бұл ... Орталық жүйке жүйесі іске асыратын және бақылайтын, ішкі немесе сыртқы тітіркендіргіштерге организмнің жауап қайтару реакциясы.
• Қарапайым рефлексті атаңдар. Тізе рефлексі.
• Күрделі рефлексті атаңдар. Бұгу рефлексі: қолды ыстық заттан тартып алу.
• Рефлекс доғасы қандай болады? Жүйке импульсінің жолы: рецептор, сезімтал талшық, жүйке орталығы, қозғалтқыш талшық, жұмыс мүшесі.
• Қай нейрон атқарушы деп аталады? Команданы жүйке орталығынан жұмыс мүшесіне (бұлшықетке) синапс арқылы жеткізетін нейрон.
• Сезімтал нейрон — бұл ... Импульсті рецепторлардан орталық жүйке жүйесіне өткізетін нейрон.
• Аралық нейрон қай рефлекске қатысады? Күрделі рефлекстерге, мысалы, бұгу рефлексіне.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Рефлекс доғасы бөлімдері (1–5) мен олардың атқаратын қызметтерін (а–ғ) сәйкестендір.

Қалай ойлаймыз. Доғаның әр бөлігін жолдағы рөлімен байланыстыр: қабылдайды, жеткізеді, береді, орындайды.

Шешуі.

Жауабы: 1-ғ (б), 2-а, 3-в, 4-г, 5-ә.

№ 2

Суретті түсіндіріңдер, 1 және 2 номірлерімен не көрсетілгенін айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Суретте ауыртатын тітіркендіргіш (инемен түрту) әсер еткен қол және жұлынның кесіндісі көрсетілген. Көрсеткілер сигналдың қайда баратынын көрсетеді.

Шешуі.

• 1 саны: тітіркендіргіш (инемен түрту) әсер еткен саусақ. Оның жанында дәл сол саусақ тартылып қалған: бұл — рефлекстің нәтижесі.
• 2 саны: жұлынның көлденең кесіндісі. Ортасында сұр заттың «көбелегі», айналасында ақ зат. Мұнда жүйке орталығы орналасқан.
• Қызыл көрсеткі саусақтан жұлынға қарай барады: импульс сезімтал нейрон бойымен (теридегі рецептордан жүйке орталығына) жүгіреді.
• Қара көрсеткі жұлыннан бұлшықетке қарай барады: команда қозғалтқыш нейрон бойымен жүреді.
• Қолдың жанындағы көрсеткі қолдың қозғалысын көрсетеді: бүгілу, тартылып қалу.

Жауабы: 1 — инемен түртілген саусақ және оның тартылып қалуы; 2 — жұлын (жүйке орталығы); көрсеткілер импульстің жолын көрсетеді: сезімтал нейрон → жүйке орталығы → аралық және қозғалтқыш нейрондар → бұлшықет; қол тартылып қалады.

Жадынама

• Доғаның бес бөлігі бар: рецептор, сезімтал талшық, жүйке орталығы, қозғалтқыш талшық, жұмыс мүшесі.
• Сезімтал нейрон сигналды миға жеткізеді, қозғалтқыш нейрон — мидан.
• Аралық нейрондар рефлексті күрделі етеді.

💡 Өзіндік талдау. Мысалы: «Сигналдың нейрондар бойымен қалай жүгіретіні қызықты болды. Қолдың ми қатыспай-ақ тартылатыны таңғалдырды. Енді рефлекс доғасы дегеніміз не екенін білемін».

Шағын тест