№ 9 зертханалық жұмыс. Тізе рефлексін зерттеу және тәжірибе жүзінде тізе рефлексін бақылау
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 202–203-беттер.
Нені үйренесің
- Тізе рефлексін қауіпсіз және дұрыс шақыруды.
- Суреттен тізе рефлексі доғасының бөліктерін көрсетуді.
- Рефлекстің неге қалауға байланысты болмайтынын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Рефлекс дегеніміз не? Жүйке жүйесі іске асыратын организмнің тітіркенуге жауап реакциясы.
- Рефлекс доғасы неден тұрады? Рецептордан, сезімтал талшықтан, жүйке орталығынан, қозғалтқыш талшықтан және жұмыс мүшесінен.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты
Тәжірибе жүзінде тізе рефлексін бақылау.
Құрал-жабдықтар
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| Резеңке балға | сіңірді жеңіл ұру үшін |
| Алақанның қыры (балға болмаса) | балғаның орнына, сол үшін |
| Орындық | сыналушы отырады |
| Түрлі түсті бояу немесе түрлі түсті қағаз | рефлекс доғасының суреті немесе аппликациясы үшін |
| Дәптер | қорытындыны жазу үшін |
⚠️ Қауіпсіздік. Жайлап ұр: біз күшті тексермейміз, рефлекс шақырамыз. Тізені қатты ұрсаң, ауырады және көгеріп қалады. Сыныптасыңмен немесе ата-анаңмен жұмыс істеп, «Болады ма?» деп сұрап тұр.
Жұмыс барысы
📕 Оқулықта аяқ тізе буынынан «бүгіліп, алға жоғары қарай тебіледі» деп жазылған. Шын мәнінде, аяқ жазылады: санның алдыңғы бұлшықеті жиырылып, аяқты тізе буынынан түзетеді. Бұл 195-суретте де көрінеді.
💡 Сыналушы аяғын әдейі тырыстырса немесе қатты алаңдаса, рефлекс әлсіз болуы мүмкін. Аяқтың босаң болуы — басты шарт.
Нені көресің
Аяқ еріксіз алға-жоғары қарай серпіледі, ал сыналушыға оны өзі көтергендей көрінбейді. Нәтиже секундтың үлесінде болады.
Не болды:
- Сіңірге соққы тигенде ол және сан бұлшықеті созылады. Рецепторлар созылуды тіркейді.
- Сезімтал нейрон бойымен импульс жұлынға барады.
- Жүйке орталығында ол бірден қозғалтқыш нейронға ауысады.
- Қозғалтқыш талшық бойымен команда санның алдыңғы жағындағы бұлшықетке келеді.
- Бұлшықет жиырылады да, аяқ тізеден жазылады.
| Доғаның бөлігі | Тізе рефлексінде бұл не |
|---|---|
| Рецептор | сіңір мен сан бұлшықетіндегі жүйке ұштары |
| Сезімтал талшық | жұлынға баратын сезімтал нейронның талшығы |
| Жүйке орталығы | қозғалтқыш нейроны бар жұлын бөлігі |
| Қозғалтқыш талшық | бұлшықетке баратын қозғалтқыш нейронның аксоны |
| Жұмыс мүшесі | санның алдыңғы қабырғасының бұлшықеті |
🌟 Тізе рефлексін невропатологтар тексереді: ол жоғалса немесе тым күшейіп кетсе, сигнал жолында бұзылыс бар деген сөз.
Қорытынды (үлгі)
Тізе рефлексі тізе қақпағының астындағы сіңірге жеңіл соққы тигенде шақырылады. Қозу сезімтал және қозғалтқыш нейрондардан тұратын рефлекс доғасы бойымен жүріп, сан бұлшықеті жиырылады: аяқ жазылады. Рефлекс ерік-жігердің қатысуынсыз өтеді және жұлында тұйықталады.
👨👩👧 Ата-анаға. Бала рефлексті сізде немесе өзінде шақырады. Рефлекстің «шығуына» не көмектесетінін және оны неге ерік күшімен «тыйып» тастай алмайтынымызды сұраңыз.
Өзіңді тексер
- Рефлекс шығу үшін қандай шарт қажет? Аяқ босаң болуы және еркін салбырап тұруы керек, соққы жеңіл және дәл сіңірге берілуі керек.
- Рефлекс адамның қалауына байланысты ма? Жоқ, ол еріксіз өтеді, доғасы жұлында тұйықталады.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл жұмыста нөмірленген сұрақтар жоқ: тапсырмалар жұмыс барысында берілген (тәжірибе, сурет, қорытынды).
Жадынама
- Тізе рефлексі — ең қарапайымы, доғасы екі нейроннан тұрады.
- Ол еріксіз және жұлында тұйықталады.
- Жеңіл ұру керек, әрі білгірлікпен.