§ 45. Ішкі мүшелер жұмысының жүйкелік реттелуі
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 206–209-беттер.
Нені үйренесің
- Вегетативті жүйке жүйесін неге автономды деп атайтынын түсіндіруді.
- Вегетативті жүйке жүйесінің екі бөлімін және олардың орналасуын атауды.
- Симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдердің жүрекке, қантамырларына, ішекке, көз қарашығына және қуыққа қалай әсер ететінін сипаттауды.
Ой қозғау
- Вегетативті жүйке жүйесі қандай бөлімдерден тұрады? Екі бөлімнен: симпатикалық және парасимпатикалық.
- Вегетативті жүйке жүйесі қандай мүшелер мен мүшелер жүйесін реттейді? Ішкі мүшелерді: жүректі, қантамырларын, асқорыту және зәр шығару жүйесін, тер бездерін, көз қарашығын.
- Вегетативті жүйке жүйесі орталық жүйке жүйесімен байланыста ма? Иә. Оның «орталықтары» жұлында және бас миында орналасқан, ал одан әрі талшықтар мүшелерге барады.
💡 Дәл қазір жүрегіңді ерік күшімен баяулатып көр. Болмайды. Бұл — вегетативті жүйенің белгісі: ол өздігінен жұмыс істейді.
Тақырыпты талдаймыз
Организмнің «автопилоты»
Вегетативті (автономды) жүйке жүйесінің іс-әрекеті еріксіз, санадан тыс түрде жүзеге асырылады және адам оны еркімен басқармайды. Қалауың бойынша асқорытуды жылдамдата алмайсың, жүрек жұмысын баяулата алмайсың, тамырлар арнасын тарылта немесе кеңейте алмайсың, тер бөлуді тоқтата алмайсың. Ол ішкі мүшелердің және қантамырларының бірыңғай салалы бұлшықет ұлпасын, сондай-ақ жүрек пен бездерді басқарады.
📌 «Автономды» деген «өзіндік» деген сөз: ол еріксіз, санадан тыс жұмыс істейді және адамның еркіне бағынбайды.
Екі бөлім, екі қарама-қарсы «көңіл күй»
Вегетативті жүйеде екі бөлім бар: симпатикалық және парасимпатикалық. Олар мүшелерге қарама-қарсы бағытта әсер етеді. Егер симпатикалық бөлім жүректі қоздырса, парасимпатикалық бөлім оны баяулатады.
Былай ойлау ыңғайлы: симпатикалық бөлім «қаш немесе төс» режимін қосады (қорқыныш, спорт, қауіп), ал парасимпатикалық бөлім «демал және қорыт» режимін (тыныштық, ұйқы, тойған түскі ас).
🌟 Сахнаға шығып сөйлеуге жүгіріп шықтың, жүрегің дүрсілдейді, алақаның терлейді, қарашығың кең, тәбетің мүлде жоқ. Бұл — симпатикалық бөлім. Кешке диванда шай ішіп отырғанда бәрі керісінше.
Орталықтар мен түйіндер қайда орналасқан
Әр бөлімнің орталық бөлігі (мида) және шеткі (перифериялық) бөлігі (мидан тыс жүйкелер мен түйіндер) бар.
| Симпатикалық | Парасимпатикалық | |
|---|---|---|
| Алғашқы нейрондардың денесі қайда | жұлында (вегетативті ядролар) | ортаңғы ми мен сопақша ми бөлімдерінде және жұлынның сегізкөз бөлімінде |
| Жүйке түйіндері қайда | омыртқа жотасы бойында, орталық жүйке жүйесінен тыс | мүшелерге жақын жерде немесе мүшелердің өзінде |
| Мүшеге баратын жол | түйіннен ұзын талшықтар арқылы | қысқа талшықтар арқылы; талшықтардың бір бөлігі кезбе жүйкенің құрамында жүреді |
📕 Оқулықта парасимпатикалық «ядролар» орталық жүйке жүйесінен тыс мүшелерге жақын жерде түзіледі деп айтылған. Дұрысы: мидан тыс ядролар емес, жүйке түйіндері (ганглийлер) жатады; ядролар тек ми мен жұлынның ішінде болады.
Бөлімдер мүшелерге қалай әсер етеді
| Мүше | Симпатикалық бөлім | Парасимпатикалық бөлім |
|---|---|---|
| Жүрек | жиырылуды жиілетеді және күшейтеді | баяулатады, жиілігін азайтады |
| Қантамырлары | тарылтады (қан қысымы көтеріледі) | кеңейтеді |
| Асқазан мен ішек | жұмысын тежейді | жұмысын қоздырады |
| Қуық | бірыңғай салалы бұлшықетті босаңсытады | бұлшықет тонусын жоғарылатады |
| Көз қарашығы | ұлғайтады | кішірейтеді |
| Жылу беру | жоғарылатады | төмендетеді |
⚠️ Жиі кететін қате. «Симпатикалық деген — сүйкімді, мейірімді деген». Олай емес, атау мінезге қатысты емес. Симпатикалық бөлім организмді «жеделдетеді», парасимпатикалық бөлім «тежеп», қалпына келтіреді.
👨👩👧 Ата-анаға. Бақылау жұмысының алдында көпшілік аузының құрғағанын және «ішінде көбелектердің» ұшқанын сезінеді. Бұл — симпатикалық бөлім. Бала баяу тыныс алып көрсін: тыныш тыныс парасимпатикалық бөлімді қосуға көмектеседі.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Вегетативті жүйке жүйесінің бөлімдерін атаңдар. Симпатикалық және парасимпатикалық.
- Вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімінің алғашқы нейрондарының денелері қайда орналасқан? Жұлында, вегетативті ядролар түзеді.
- Олар жүйке түйіндерін қайда түзеді? Орталық жүйке жүйесінен тыс, омыртқа жотасы бойында.
- Вегетативті жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлімінің алғашқы нейрондарының денелері қайда орналасқан? Бас миының ортаңғы және сопақша ми бөлімдерінде және жұлынның сегізкөз бөлімінде.
- Олар жүйке түйіндерін қайда түзеді? Мүшелерге жақын жерде немесе мүшелердің өзінде, сондықтан түйіндерден мүшелерге дейінгі талшықтар қысқа.
- Қандай бағдарлау рефлекстерін білесіңдер? «Бұл не?» рефлекстері: жаңа дыбысқа немесе жарыққа басты бұру, сақтану. (Оқулықта бұл сұрақ § 44-тен қайталанған.)
- Неге вегетативті жүйке жүйесін автономды деп атайды? Оның жұмысы еріксіз және санадан тыс, адамның еркіне бағынбайды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Сыныпта талдаңдар және кестені дәптерге сызып толтырыңдар «Вегетативті жүйке жүйесі бөлімдерінің қызметі»: жүрек, қантамырлары, асқорыту жүйесі, зәр шығару жүйесі және көз қарашықтары үшін симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдердің іс-әрекетін көрсет.
Қалай ойлаймыз. Ережені есіңде ұста: бөлімдер қарама-қарсы әрекет етеді. Жалғыз «кері-кері» жағдай — ішек: оны симпатикалық бөлім тежейді.
Жауап үлгісі.
| Мүшелер мен мүшелер жүйесі | Симпатикалық бөлімнің іс-әрекеті | Парасимпатикалық бөлімнің іс-әрекеті |
|---|---|---|
| Жүрек | жиырылуды жиілетеді, қоздырады | баяулатады, жиілігін азайтады |
| Қантамырлары | тарылтады, қан қысымын көтереді | кеңейтеді |
| Асқорыту жүйесі | асқазан-ішек жолдарының жұмысын тежейді | іс-әрекетін қоздырады |
| Зәр шығару жүйесі | қуықтың бірыңғай салалы бұлшықетін босаңсытады | қуықтың бұлшықет тонусын жоғарылатады |
| Көз қарашықтары | ұлғайтады | кішірейтеді |
Жауабы: кесте толтырылды; симпатикалық бөлім жүректі қоздырады, қантамырларын тарылтады, көз қарашығын ұлғайтады және ішекті тежейді, парасимпатикалық бөлім қарама-қарсы әрекет етеді.
№ 2
Сурет бойынша: вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімі; вегетативті жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлімі қандай түспен бөлініп көрсетілгенін атаңдар. Вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдері қай жерде жүйке түйіндерін түзеді? Вегетативті жүйке жүйесінің қай бөлімі асқорыту жүйесінің қызметін қоздырады?
Қалай ойлаймыз. 200-суреттің жазуында шартты белгі бар: әр бөлімге өз түсі сәйкес. Түйін-нүктелердің қайда екеніне қара: омыртқа жотасының қасында ма, әлде мүшелердің қасында ма.
Шешуі.
- Симпатикалық бөлім қою күлгін-көк (күлгін) түспен, парасимпатикалық бөлім қызыл түспен көрсетілген.
- Симпатикалық түйіндер — омыртқа жотасы бойындағы күлгін нүктелер тізбегі, жұлынның қасында (орталық жүйке жүйесінен тыс), олардан мүшелерге ұзын күлгін сызықтар барады.
- Парасимпатикалық талшықтар суретте мүшелерге омыртқа жотасының қасындағы түйіндерсіз-ақ барады: олардың түйіндері мүшелердің қасында немесе ішінде жатады, ал жолдың соңғы бөлігі қысқа.
- Асқорыту жүйесінің қызметін парасимпатикалық бөлім (қызыл) қоздырады, ал симпатикалық бөлім тежейді.
Жауабы: симпатикалық — күлгін-көк, парасимпатикалық — қызыл; симпатикалық түйіндер омыртқа жотасы бойында, парасимпатикалық түйіндер мүшелерге жақын жерде; асқорытуды парасимпатикалық бөлім қоздырады.
Жадынама
- Вегетативті жүйе ішкі мүшелер мен қантамырларының бірыңғай салалы бұлшықеттерін басқарады.
- Симпатикалық бөлім жүректі қоздырады, парасимпатикалық бөлім баяулатады.
- Ішек — ерекше жағдай: оны симпатикалық бөлім тежейді, парасимпатикалық бөлім қоздырады.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен білдім... Мен меңгердім... Қолымнан келді...» Мысалы: «Бүгін мен сахнаға шығар алдында жүректің неге дүрсілдейтінін білдім: бұл — симпатикалық бөлім. Мен жүрек пен қантамырлары туралы кестені меңгердім. Қолымнан кестені толтыру келді».