§ 46. Адам организмі үшін ұйқының маңызы. Биологиялық ритмдер

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 209–213-беттер.

Нені үйренесің

• Адамға ұйқы не үшін керектігін және әр жаста қанша ұйықтау қажеттігін түсіндіруді.
• Ұйқының екі кезеңін, баяу және жылдам ұйқыны және олардың белгілерін атауды.
• Түс көру дегеннің не екенін түсіндіруді.
• Ұйқы гигиенасының ережелерін атауды.

Ой қозғау

• Адам үшін ұйқының маңызы қандай? Ұйқыда ми жасушалары мен организмнің күші қалпына келеді, ал таңертең сергектік пайда болады.
• Адам неше сағат ұйықтауы керек? Параграфтың мәтіні бойынша 12–16 жастағы оқушыға тәулігіне шамамен 9 сағат қажет.
• Сендер неше сағат ұйықтайсыңдар? Өз сағаттарыңды адал санап шық: егер 9-дан аз болса, кешкі уақытыңды қайта қарауға себеп бар.
• Ұйқылары қанбай қалғанда өздеріңді қалай сезінесіңдер? Әлсіздік, материал нашар есте қалады, ашуланшақтық, тез шаршайсың.

💡 Ұйқы — «босқа кеткен уақыт» емес, организмнің өз-өзімен жұмысы: жөндеу мен қуаттандыру.

Тақырыпты талдаймыз

Бізге ұйқы не үшін керек

Адам өмірінің шамамен үштен бірін ұйқымен өткізеді. Ұйқыдан толық айырылуды адамдар мен жануарлар аштыққа қарағанда ауыр көтереді де, тез арада өледі.

Ұйықтап жатқан адамды оңай танисың: дене қозғалыссыз, көздер жұмулы, сыртқы әлеммен байланыс жоқ. Ұйқы кезінде зат алмасу баяулайды, жүрек сирек соғады, тыныс алу сирек әрі үстірт болады, дене температурасы сәл төмендейді. Белсенді процестер баяулайды, организм «ресурстарын үнемдейді».

Есесіне ми жасушалары қалпына келеді, қоректік заттарды сіңіреді және қуат жинайды. Таңертең жұмыс қабілеті мен сергектік қайта оралады.

🌟 Ұйқыға деген қажеттілік жасқа байланысты: туғаннан бастап 2–4 жасқа дейінгі бөбектер шамамен 16 сағат, 12–16 жастағы оқушылар шамамен 9, ересектер шамамен 8 сағат ұйықтайды.

Ұйқының екі кезеңі: баяу және жылдам

Бұрын ми ұйқыда жай «өшеді» деп ойлайтын. Бірақ мидың электр толқындарын жазу (ЭЭГ) ұйқы бірін-бірі алмастыратын екі кезеңнен тұратынын көрсетті.

• Баяу ұйқы. Қыртыста баяу және ірі толқындар пайда болады. Бұл — терең ұйқы, демалыс.
• Жылдам ұйқы. Толқындар өте ұсақ және жылдам. Көздер қозғалады, қан қысымы жоғарылайды, тамыр соғуы мен тыныс алу жиілейді, зат алмасу күшейеді. Ми дерлік сергек адамдікіндей: парадокс шығады, адам ұйықтайды, ал оның миы сергектей.

Жылдам ұйқы ұйқының шамамен төрттен бір бөлігін, түнде 1,5–2 сағатты алады.

🌟 Тәжірибелерде адамдарды жылдам ұйқы басталғанда-ақ оятып отырған. Бірнеше тәуліктен кейін оларда ашушаңдық, есте сақтаудың және психиканың бұзылуы пайда болған. Баяу ұйқыда оятылғандарда мұндай болмаған. Демек, жылдам ұйқыдан айырылу жүйке жүйесінің күрделі бұзылуына әкеледі.

Түс көру

Түс көру — жылдам ұйқы фазасындағы мидың қалыпты жұмысы. Егер адамды осы кезеңнің соңында оятса, ол түсінде не көргенін айтып береді.

Түстер сен бұрын бастан өткізгеннен құралады, бірақ бейнелер арасындағы байланыстар кейде мағынасыз және фантастикалық болады. Сондықтан туғаннан соқыр адамдарда түс көргенде көру бейнелері болмайды: оларда құрастыратын материал жоқ.

⚠️ Жиі кететін қате. Түстер болашақты алдын ала көрсетеді деп сену. Бұл — ескі ырым, өткен ғасырларда түс жору кең тараған. Шындығында, түс — мидың өткен әсерлермен жұмысы.

Ұйқы гигиенасы

Ұйқының бұзылуының жиі түрі — ұйқысыздық. Оның себептері: жүйке жүйесінің шектен тыс шаршауы, ұзақ уақытқа созылған ақыл-ой еңбегі, толқулар, шулы ойындар мен ұйқы алдында кітап оқу. Спирттік ішімдіктер ішу және шылым шегу де ұйқыны бұзады. Ұйықтататын дәрілер ұйқысыздықты емдемейді. Ең жақсы құрал — дұрыс режим, серуендеу және дене еңбегі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Төсектегі телефон — ұйқының жауы: жарық экран мен жаңалықтар миды қоздырады. Ұйқыға бір сағат қалғанда гаджеттерді қоюға, ал бөлмені салқын әрі қараңғы ұстауға келісіңіз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ұйқы қандай фазалардан тұрады? Баяу және жылдам ұйқыдан, олар жүйелі түрде бірін-бірі алмастырады.
• Баяу ұйқының физиологиялық белгілері қандай? Қыртыста ірі және баяу электр толқындары, терең ұйқы, зат алмасу, тамыр соғуы мен тыныс алу баяулайды.
• Жылдам ұйқының физиологиялық белгілері қандай? Ұсақ жылдам толқындар, көздердің қозғалысы, қысым жоғарылайды, тамыр соғуы мен тыныс алу жиілейді, зат алмасу күшейеді; ми сергек адамдікіндей. Түннің шамамен төрттен бірін (1,5–2 сағ) алады.
• Қалыпты, тыныш ұйқы үшін қандай гигиеналық талаптар қажет? Бір уақытта ұйқыға жату; түнге көп тамақ жемеу және көп сұйықтық ішпеу; бөлмені желдету; жеңіл жылы көрпе; бетті жаппау; кең түнгі киім; биік емес жастық; тыныш орта; күндіз серуендеу.
• Түс көру деген не? Жылдам ұйқы фазасындағы мидың қалыпты жұмысы: бастан өткен әсерлерден құралған бейнелер, көбіне мағынасыз үйлесімдерде.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сыныпта талдаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар «Баяу және жылдам ұйқының сипаттамасы»: жылдам және баяу ұйқы үшін физиологиялық сипаттамасын жаз.

Қалай ойлаймыз. Тармақтар бойынша салыстыр: мидың қисық сызығында қандай толқындар, көздерге, тамыр соғуына, қысымға және зат алмасуға не болады.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған: жылдам фазада ми белсенді, ұсақ жылдам толқындар мен көз қозғалысы, баяу фазада — терең демалыс және ірі баяу толқындар.

№ 2

“Ұйқы гигиенасы” ұғымы нені білдіретінін айтып бер.

Қалай ойлаймыз. Гигиена — денсаулықты сақтайтын ережелер. Режим, бөлме және киім туралы ережелерді еске түсір.

Жауап үлгісі. Ұйқы гигиенасы — тез ұйықтап кетуге, терең ұйықтауға және жақсы демалуға көмектесетін ережелер жиыны. Басты ережелері: бір уақытта ұйқыға жату; түнге тым көп тамақ жемеу және көп сұйықтық ішпеу; ұйқы алдында шулы ойындар ойнамау және басты артық жүктемеу; бөлмені желдету; жеңіл, бірақ жылы көрпе жамылу, басты жаппау; кең түнгі киім киіп ұйықтау; жастық биік болмауы; күндіз серуендеп, қозғалу. Ұйқысыздықта ұйықтататын дәрілер көмектеспейді, дұрыс режим жақсырақ.

Жауабы: ұйқы гигиенасы — сау, толыққанды ұйқыны қамтамасыз ететін ережелер: режим, желдетілген бөлме, ыңғайлы төсек, тыныш кеш.

Жадынама

• Ұйықтау керек: бөбектерге шамамен 16 сағ, 12–16 жастағы оқушыларға шамамен 9 сағ, ересектерге шамамен 8 сағ.
• Жылдам ұйқыдан айырылу жүйке жүйесінің бұзылуына әкеледі.
• Ұйқысыздыққа ең жақсы құрал — күн тәртібі мен серуен, ал ұйықтататын дәрі емес.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Мен меңгердім... Таңғаларлық... Білгім келеді...» Мысалы: «Мен ұйқының екі кезеңін меңгердім. Таңғаларлығы — ұйқыда мидың дерлік сергек адамдікіндей жұмыс істеуі. Ұйқының неге керегін тағы да білгім келеді».

Шағын тест