Шартты рефлекстердің қалыптасуы үшін қандай жағдайлар қажет?

Шартсыз рефлекс болуы керек, оған жаңа сигнал (дыбыс, көрініс, иіс) қосылады. Олар бірнеше рет бірге қайталануы тиіс, сонда ми қыртысындағы орталықтар арасында уақытша байланыс орнайды.

Сендерге қандай бағдарлау рефлекстері белгілі?

«Бұл не?» рефлекстері: жаңа дыбысқа немесе жарыққа басты бұру, бейтаныс сыбдырда сақтану.

§ 44. Мінез-құлықтың рефлекторлық табиғаты

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 203–206-беттер.

Нені үйренесің

Шартсыз және шартты рефлекстерді ажыратуды, әрқайсысына мысал келтіруді.
Шартсыз рефлекстердің топтарын атауды: тағамдық, қорғаныштық, бағдарлау.
Шартты рефлекстің қалай түзілетінін және неге тежелетінін түсіндіруді.
Адам мен жануарлардың мінез-құлқын неге рефлекторлық деп атайтынын түсіндіруді.

Ой қозғау

Түс көру қандай рефлекске жатады? Ұйқы туа біткен: кез келген нәрестеде алғашқы күннен-ақ ұйықтау қажеттілігі болады, оған үйрету керек емес. Бұл — шартсыз рефлекс (дегенмен ұйықтайтын әдеттегі уақыт пен орын шартты рефлекспен бекиді). Ұйқы туралы § 46-да толығырақ айтамыз.
Компьютермен жұмыс істеуді қандай рефлекс қамтамасыз етеді? Шартты рефлекстер: сен пернелерді басуды, тінтуірді жылжытуды, экрандағы белгішелерді танып алуды үйрендің. Туғаннан бұл ешкімнің қолынан келмейді.
“Өмірлік тәжірибе” деп қандай рефлексті айтамыз? Шартты рефлексті. Өмір бойы үйренгеніңнің бәрі шартты рефлекстерден тұрады.

💡 Рефлекс саған алдыңғы сабақтардан таныс: бұл — организмнің тітіркендіргішке жүйке жүйесі арқылы беретін жауабы. Бүгін рефлекстерден мінез-құлықтың қалай «құралатынын» қарастырамыз.

Тақырыпты талдаймыз

Туғаннан не істей аласың

Орыс ғалымы И. М. Сеченов (1829–1905) батыл ой айтты: адамның барлық әрекеттері, саналы да, санасыз да, негізінде — рефлекс. Ең қарапайымдары туа біткен, оларды шартсыз рефлекстер дейді. Бала дүниеге келгенде олар бұрыннан бар, өйткені ол әлі ештеңе үйренуге үлгермеген.

Шартсыз рефлекс — организмнің қатаң белгілі тітіркендіргішке беретін тұрақты жауабы. Шаңнан түшкіріп жібердің, ашық жарықтан көзіңді жыпылықтаттың, ыстық шәйнектен қолыңды тартып алдың — мұның бәрі ойланбай болады.

📌 Шартсыз рефлекстер бір түрге жататын барлық жеке дарақта бірдей және тұқым қуалау арқылы беріледі. Сондықтан оларды мінез-құлықтың түрлік белгілері деп атайды.

Ал инстинкттер — шартсыз рефлекстердің тізбегі, мұнда әрбір келесісін алдыңғысы іске қосады. Аралар осылай ұя салады, өрмекші осылай тор тоқиды.

Шартсыз рефлекстердің үш тобы

Тағамдық. Жаңа туған сәбиде ең маңыздысы — емшек ему рефлексі: ол өмірінің алғашқы минуттарынан емшекті іздеп, еме бастайды.
Қорғаныштық (қорғаныс). Жарыққа көзді жыпылықтату және қарашықтың тарылуы, түшкіру, жөтелу, қолды тартып алу.
Бағдарлау («Бұл не?»). Жаңа немесе күтпеген тітіркендіргіш пайда болады, бала басын сол жаққа бұрады. Даладағы суыр да жаңа дыбысты естісе, осылай сақ тартады.

Өмір не үйретеді: шартты рефлекстер

Дүние үнемі өзгеріп тұрады, ал ата-бабалардың тәжірибесі (шартсыз рефлекстер) жетіспейді. Өз тәжірибең де қажет. Оны шартты рефлекстер береді, оларды алғаш рет орыс ғалымы И. П. Павлов сипаттап берді.

Шартты рефлекстерге адам өмір сүру барысында ие болады, олар әркімде өзінше. Жаңа тітіркендіргіштің (иіс, дыбыс, көрініс) орталығы мен шартсыз рефлекс орталығының арасында мида уақытша байланыс орнайды. Содан кейін жауап бұрын бейтарап болған сигналға-ақ іске қосылады.

Оқулықтағы мысал. Сәбиді бөтелкемен тамақтандыра бастайды. Алғашында емізікті бөтелке оны қызықтырмайды. Бірақ бір рет дәмді қоспаны татып көргеннен кейін, ол бөтелкені дәмін татпай тұрып-ақ көргенде қуанатын болады. Кейін бұл рефлекс те өшеді, өйткені сәби үстелге отырып қасықпен жеуге, яғни рефлекстің жаңа түріне ие болады.

🌟 Үйде мұны әркім біледі. Анаңның дастарханға шақырғанын естігенде немесе бешбармақтың иісін сезгенде, аузың сілекейге толып кетеді. Ал ақбөкен бір рет қасқырды көрсе, кейін жыртқыштың тек иісінен-ақ қашады.

Рефлекс қашан тежеледі

Шартты рефлекс сигнал шартсыз тітіркендіргішпен бекітіліп тұрғанша берік болады. Егер сигналды бірнеше рет бекітусіз берсе, жауап әлсіреп, тежеледі (өшеді).

Бірақ рефлекс өшіп кетпейді! Біраз уақыттан кейін тәжірибені қайталаса, ол тез қайта қалпына келеді. Шартты рефлекстердің догасы үлкен ми сыңарларының қыртысында қалыптасады.

Тежелу бейтаныс тітіркендіргіш әсер еткенде де болады: жаңа шу пайда болды, сен қозғалмай қатып қаласың, бұл не екенін түсінуге тырысасың. Бағдарлау рефлексі осылай қосылады: организм істі тоқтатып, жаңаны бағалайды: пайдалы ма, зиянды ма, әлде бейтарап па.

⚠️ Жиі кететін қате. «Шартты рефлекс өшті, демек, мүлде жоғалды». Олай емес, ол тек тежелген. Тәжірибені қайталады, байланыс тез қалпына келді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан «туғаннан не істей алдым» және «мені не үйретті» дегеннен үшеуден мысал келтіруін сұраңыз. Әдеттер туралы әңгімелесуге жақсы мүмкіндік: кез келген әдет, жақсысы да, зиянды да, қайта үйретуге болатын шартты рефлекс.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Қандай шартсыз рефлекстерді білесіңдер? Мысал келтіріңдер. Тағамдық (емшек ему, тағамға сілекей бөлінуі), қорғаныштық (көз жыпылықтату, түшкіру, жөтелу, қолды тартып алу), бағдарлау (күтпеген дыбысқа басты бұру).
Шартты рефлекстердің қалыптасуы үшін қандай жағдайлар қажет? Шартсыз рефлекс болуы керек, оған жаңа сигнал (дыбыс, көрініс, иіс) қосылады. Олар бірнеше рет бірге қайталануы тиіс, сонда ми қыртысындағы орталықтар арасында уақытша байланыс орнайды.
Тежелудің қалай жүретінін сипаттаңдар. Шартты сигналды бірнеше рет шартсызбен бекітпесе, жауап әлсіреп, тежеледі. Рефлекс жоғалмайды: үзілістен соң ол қалпына келеді. Тежелуді кез келген бейтаныс тітіркендіргіш те тудырады.
Қорғаныштық рефлекстерді атаңдар. Мысал келтіріңдер. Көз жыпылықтату, жарыққа қарашықтың тарылуы, түшкіру, жөтелу, қолды ыстықтан тартып алу.
Сендерге қандай бағдарлау рефлекстері белгілі? «Бұл не?» рефлекстері: жаңа дыбысқа немесе жарыққа басты бұру, бейтаныс сыбдырда сақтану.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ойланып жауап беріңдер! Егер сендер қабырғаның кірпіштен қалай қаланатындығын көрмесеңдер, оны өздерің жасай алар ма едіңдер? Ал жұмысшы аралар туыстарының балауыздан ұяны қалай жасайтындығын көрмейді, бірақ мұндай жұмысты тез жасай алады. Неге?

Қалай ойлаймыз. Не тұқым қуалап берілетінін, ал нені үйрену керектігін еске түсір.

Жауап үлгісі. Адам үйретілмей қабырғаны қала алмайды: құрылыс — шартты рефлекстер, жүре жинақталған тәжірибе. Ал ара ұяны туа біткен бағдарлама бойынша жасайды: шартсыз рефлекстер тізбегі (инстинкт) оның жүйке жүйесінде бұрыннан бар және түрдің барлық аралары үшін бірдей.

Жауабы: аралар үшін ұя салу туа біткен (инстинкт, шартсыз рефлекстер тізбегі), ал адам құрылысты үйренуі керек (шартты рефлекстер).

№ 2

Айырмашылықтарын сыныпта талдап, кестені дәптерге сызып толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Белгілері бойынша салыстыр: туа біткен бе, әлде жүре қалыптасқан ба, бәріде бірдей ме, әркімде өзінше ме, тұқым қуалайды ма, өшеді ме.

Жауап үлгісі.

Белгі	1. Шартсыз рефлекстер	2. Шартты рефлекстер
Шығу тегі	туа біткен	өмір бойы қалыптасады
Кімде	түрдің барлық дарақтарында бірдей (түрлік)	әркімде өзінше (жеке)
Тұқым қуалау	беріледі	берілмейді
Тітіркендіргіш	қатаң белгілі (тағам, жарық, ауырсыну)	шартсызбен байланыстырылған кез келген сигнал (дыбыс, көрініс, иіс)
Тұрақтылығы	тұрақты, өмір бойы сақталады	бекітусіз өшуі мүмкін, кейін қалпына келеді
Мысалдар	емшек ему, түшкіру, көз жыпылықтату, тағамға сілекей бөлінуі	палау иісіне сілекей бөлінуі, жазуды білу, велосипед тебу
Догалары қайда тұйықталады	қыртыстан төмен (жұлын, ми діңі)	үлкен ми сыңарларының қыртысында

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған: шартсыз рефлекстер туа біткен және тұрақты, шартты рефлекстер жүре қалыптасады, жеке болады және өшуі мүмкін.

№ 3

Суреттерде қандай рефлекстер көрсетілген? 1) емізік емген бала, 2) нәрестенің алақанына ересек адам саусағын салған.

Қалай ойлаймыз. Бұл — сәбилер, демек, ең ерте туа біткен рефлекстер туралы сөз. Оларды тағамдық және қорғаныштық рефлекстердің ішінен іздеу керегін есіңе түсір.