Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Координация және реттелу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 220–222-беттер.
Нені қайталаймыз
Координация және реттелу тарауы: жүйке жүйесі, нейрон, жұлын және бас ми, рефлекстер, вегетативті жүйке жүйесі, ұйқы және денсаулық (§ 38–48).
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Нейрон | жүйке жасушасы: дене, дендриттер, аксон |
| Рефлекс | организмнің жүйке жүйесі арқылы тітіркенуге жауабы |
| Рефлекс доғасы | рецептор → сезімтал нейрон → жүйке орталығы → қозғалтқыш нейрон → жұмыс органы |
| Жұлын | іші сұр зат, сырты ақ зат; 31 жұп жүйке |
| Бас ми | ми діңі, мишық, үлкен ми сыңарлары |
| Вегетативті жүйке жүйесі | симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдер |
| Ұйқы | қыртыстың белсенді тежелуі, организмнің қалпына келуі |
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Кестедегі оң және сол бағаналардың арасындағы сәйкестікті анықтаңдар. Жануарлар: тұщы су полипі, ақсұлама, өзен шаяны, зауза қоңызы, шұбалшаң, кәдімгі қоян. Жүйке жүйесінің белгілері: а) жалғастырғыш арқылы қосылған екі жүйке өзегі; ә) жүйке жасушаларынан торлы байланыс түзілуі; б) жұтқыншақ маңы жүйке сақинасы және құрсақ жүйке тізбегі; в) ми, жұлын, жүйке және жүйке түйіндері.
Қалай ойлаймыз. Қарапайымнан күрделіге қарай: тор → өзектер → тізбек → бас ми және жұлын.
Жауабы:
| Жануар | Белгі |
|---|---|
| тұщы су полипі | ә |
| ақсұлама | а |
| өзен шаяны | б |
| зауза қоңызы | б |
| шұбалшаң | б |
| кәдімгі қоян | в |
№ 2
Жүйке жүйесі шартты түрде ... бөлінеді.
Жауабы: орталық (бас ми және жұлын) және шеткі (жүйкелер мен жүйке түйіндері) бөлімдерге; қызметі бойынша сондай-ақ соматикалық (қаңқа бұлшықеттерін басқарады) және вегетативті (ішкі мүшелерді басқарады) бөлімдерге.
№ 3
Жүйке жүйесі қандай қасиеттерге ие?
Жауабы: қозғыштық (тітіркенуге жауап беру қабілеті) және өткізгіштік (қозуды беру қабілеті), сондай-ақ мүшелердің жұмысын үйлестіру және үйрену қабілеті.
№ 4
Үлкен ми сыңарлары қыртысы қызметімен байланысты процестерді атаңдар.
Жауабы: ақпаратты қабылдау және талдау, есте сақтау, ойлау, сөйлеу, зейін, қиял, эмоциялар, сана, ырықты қозғалыстарды басқару.
№ 5
Жүйке ұлпасын қандай құрылымдар түзеді?
Жауабы: жүйке жасушалары (нейрондар) және жүйке жасушаларын қоректендіріп, қорғайтын көмекші жасушалар (нейроглия).
№ 6
Жүйке жасушасының құрылысы қандай? Оның құрылысы мен қызметінің арасында қандай байланыс бар?
Қалай ойлаймыз. Ойлан: сигналды не қабылдайды, не береді?
Жауабы: нейронның денесі (ядро, зат алмасу), қысқа тармақталған өсінділері — дендриттері және бір ұзын өсіндісі — аксоны болады. Дендриттер басқа жасушалардан сигнал қабылдап, денеге жеткізеді, аксон оны әрі қарай береді (кейде бір метрге дейін). Ұзын өсінділер сигналдың алыс мүшелерге тез жетуіне мүмкіндік береді.
№ 7
Қандай нейрондар сезімтал деп аталады? Сезімтал нейронның аксоны неден басталады?
Жауабы: сезімтал (афферентті) нейрондар импульстерді рецепторлардан орталық жүйке жүйесіне жеткізеді. Олардың өсіндісі рецептордан (теріде, сезім мүшесінде немесе ішкі мүшеде орналасқан сезімтал ұштан) басталады.
№ 8
ОЖЖ-дан мүшелерге импульстерді өткізетін нейрондар қалай аталады? Бұл нейрондардың аксондары немен аяқталады?
Жауабы: қозғалтқыш (эфферентті) нейрондар. Аксон жұмыс органында (бұлшықетте немесе бездерде) жүйке ұшымен аяқталады.
№ 9
Жұлын қандай заттардан құралады? Бұл заттар нені құрайды?
Жауабы: сұр және ақ заттан. Сұр зат (ортасында, кесіндіде көбелек тәрізді) нейрондардың денесінен, ақ зат (сыртында) қабықпен қапталған олардың ұзын өсінділерінен түзіледі.
№ 10
Жұлынды қандай қабықтар қорғап тұрады?
Жауабы: қатты, өрмекші тәрізді және жұмсақ (тамырлы) қабықтар, сондай-ақ омыртқа өзегі.
№ 11
Жұлыннан қанша жұп аралас жұлын жүйкелері таралады?
Жауабы: 31 жұп.
№ 12
Жұлын қандай қызметтер атқарады?
Жауабы: екі қызмет: рефлекторлық (қарапайым рефлекстердің орталықтары, мысалы, тізе рефлексі) және өткізгіштік (импульстерді бас миға және кері жеткізу).
№ 13
Ми адам денесінің жалпы салмағының қанша пайызын құрайды?
Жауабы: шамамен 2% (ересек адамда шамамен 1,3–1,5 кг).
№ 14
Суретке қарап, ми бөлімдерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Кесіндіде төменнен жоғары қарай: ми діңі, мишық, үлкен ми сыңарлары.
Шешуі.
- 1 — сопақша ми (төменде, жұлынға ауысады);
- 2 — көпір (артқы ми);
- 3 — ортаңғы ми;
- 4 — аралық ми;
- 5 — үлкен ми сыңарлары (қыртыс);
- 6 — мишық.
Жауабы: 1 сопақша ми, 2 көпір, 3 ортаңғы ми, 4 аралық ми, 5 үлкен ми сыңарлары, 6 мишық.
№ 15
Ми діні бөлімдері мен мишықтың қызметтері. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
| Ми бөлімдері | Қызметі |
|---|---|
| Сопақша ми | тыныс алу, жүрек соғуы, қантамырлар тонусының орталықтары; қорғаныс рефлекстері (жөтелу, түшкіру, құсу, жұту, жас ағу) |
| Ортаңғы ми | жарық пен дыбысқа бағдарлау рефлекстері; бұлшықет тонусын, қарашық мөлшерін реттеу |
| Аралық ми | таламус: сезім мүшелерінің сигналдарын «саралайды»; гипоталамус: температураны, аштықты, шөлді, ұйқыны, ішкі секреция бездерінің жұмысын реттейді |
| Мишық | қозғалыстарды үйлестіру, тепе-теңдік, дене қалпы |
Жауабы: кестені қара.
№ 16
Үлкен ми сыңарлары қыртысының бөліктерін және онда қандай сезімтал (сенсорлық) аймақтар орналасқандығын атаңдар.
Жауабы: төрт бөлік: маңдай, төбе, самай және желке.
| Бөлік | Аймақтар |
|---|---|
| желке | көру |
| самай | есту, иіс сезу |
| төбе | тері-бұлшықет сезімталдығы (сезіну, ауырсыну, жылу), дәм сезу |
| маңдай | қозғалыс және сөйлеу аймақтары (сезімтал емес) |
№ 17
Қабілет — бұл ... .
Жауабы: белгілі бір қызметті табысты орындауға көмектесетін тұлғаның жеке ерекшеліктері (музыкалық, математикалық, спорттық және т.б.).
№ 18
Рефлекс дегеніміз не?
Жауабы: организмнің орталық жүйке жүйесінің қатысуымен жүзеге асатын, тітіркенуге жауап беру реакциясы.
№ 19
Рефлекс доғасы неден құралады?
Жауабы: рецептор, сезімтал нейрон, жүйке орталығы, қозғалтқыш нейрон, жұмыс органы.
№ 20
Тізе рефлексіне сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Суретті қара: балғашық тізенің астындағы сіңірге түседі, жіліншік көтеріліп кетеді.
Шешуі. Бұл — қарапайым шартсыз рефлекс. Доға: сіңірдегі рецепторлар (1) → сезімтал нейрон (2) → жұлындағы орталық (сұр зат, аралық нейрон (6)) → қозғалтқыш нейрон (5) → жамбастың төртбас бұлшықеті (3) жиырылады да, жіліншік жазылады. Дәрігерлер осымен жүйке жүйесінің жағдайын тексереді.
Жауабы: қарапайым шартсыз жұлындық рефлекс: сіңірге соққы → жіліншіктің жазылуы.
№ 21
Қарапайым және күрделі рефлекске мысал келтіріңдер.
Жауабы: қарапайым — аз нейрондардан тұратын қысқа доғалы рефлекс (тізе рефлексі, қолды ыстықтан тартып алу). Күрделі — мидың көптеген бөлімдері мен әрекеттер тізбегі қатысатын рефлекс (тамақтану, жүру, сөйлеу, домбыра тарту).
№ 22
Қай рефлекстер шартсыз рефлекске жатады? Мысал келтіріңдер.
Жауабы: туа біткен, тұқым қуалайтын, түрге ортақ: еміну, көз ашып-жұму, түшкіру, жөтелу, тамақты көргенде сілекей бөлінуі, қолды тартып алу.
№ 23
Шартты рефлекстер — ... .
Жауабы: өмір бойы шартты сигналға (қоңырау, иіс, уақыт) жүре пайда болған реакциялар; олар шартсыз рефлекстер негізінде түзіледі (И. П. Павловтың итпен жасаған тәжірибелері). Олар уақытша және сөніп қалуы мүмкін.
№ 24
Қандай бөлімдер вегетативті жүйке жүйесіне жатады?
Жауабы: симпатикалық және парасимпатикалық (кейде метасимпатикалық бөлімді де бөліп көрсетеді).
№ 25
Вегетативті жүйке жүйесі бөлімдерінің қызметтерін атаңдар.
| Бөлім | Әрекеті |
|---|---|
| симпатикалық | «күрес немесе қаш»: жүректі жиілетеді, қарашықты кеңейтеді, қантамырларын тарылтады, асқорытуды тежейді |
| парасимпатикалық | «тынық және қорыт»: жүректі баяулатады, қарашықты тарылтады, асқорытуды белсендіреді |
Жауабы: симпатикалық бөлім күшті жұмылдырады, парасимпатикалық оны қалпына келтіріп, үнемдейді.
№ 26
Ұйқының маңыздылығы қандай?
Жауабы: ұйқы жүйке жасушаларының күшін қалпына келтіреді, есте сақтауды бекітуге көмектеседі, иммунитетті, өсуді (өсу гормоны түнде бөлінеді) және жұмысқа қабілеттілікті қолдайды.
№ 27
Ұйқының физиологиялық табиғатын сипаттаңдар.
Жауабы: ұйқы — үлкен ми сыңарлары қыртысындағы белсенді тежелу процесі (И. П. Павлов бойынша), ол қыртыс асты бөлімдерін де қамтиды; онда баяу және жылдам фазалар алмасып отырады.
№ 28
Ұйқы гигиенасы дегеніміз не?
Жауабы: бір уақытта жату және тұру, 8–10 сағат ұйықтау, бөлмені желдету, ұйқы алдында гаджеттерді пайдаланбау, түнде тығыз тамақ жемеу және сергітетін сусындар ішпеу, ыңғайлы төсекте ұйықтау.
№ 29
«Денсаулық сақтау қағидалары» дегенді сендер қалай түсінесіңдер?
Жауабы: ережелер жиынтығы: күн тәртібі, толыққанды ұйқы, дұрыс тамақтану, дене белсенділігі және шынығу, гигиена, зиянды әдеттерден бас тарту, стресті жеңе білу.
№ 30
Психикалық денсаулықты қалай біркалыпты сақтауға болады?
Жауабы: еңбек пен демалысты кезектестіру, тәртіпті сақтау, ұйқыға қанып ұйықтау, қозғалу, қарым-қатынас жасау, ыңғайлы жұмыс орнын ұйымдастыру, демалысты тек экран алдында өткізбеу.
№ 31
Физикалық және психикалық денсаулықтың өзара байланысы бар ма? Сипаттама беріңдер.
Жауабы: иә. Нашар физикалық жағдай немқұрайдылыққа және өзіңе көңілің толмауға әкеледі, ал жүйке жүктемесі мен стрестер мүшелердің (жүрек, асқазан) жұмысын нашарлатады. Денеге қамқорлық психиканы да қолдайды.
№ 32
Шылым және ішімдік денсаулыққа қандай зақым келтіреді? Мысал келтіріңдер.
Жауабы: шылым шегу (никотин) қантамырларын тарылтады, қан қысымын арттырады, бронхит пен өкпе обырын тудырады, есте сақтауды нашарлатады. Ішімдік жүйке жасушаларын улайды, бауырға (цирроз), жүрекке, асқазанға зиян келтіреді, тәуелділік қалыптастырады. Мысалы: шылым шегетін адам жүгіргенде демігеді, ішімдікке салынған адам есте сақтау мен зейіннен айырылады.
Жадынама
- ОЖЖ: бас ми және жұлын; шеткі жүйке жүйесі: жүйкелер мен түйіндер.
- Бас ми: сопақша ми, көпір, ортаңғы ми, аралық ми, мишық, үлкен ми сыңарлары.
- Ұйқы: белсенді тежелу, 8–10 сағат қажет.
- Шылым шегу, ішімдік және есірткі жүйке жүйесін бұзады.