§ 55. Өсімдіктердің вегетативті жолмен көбеюі, оның түрлері және табиғаттағы биологиялық маңызы
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 240–244-беттер.
Нені үйренесің
- Вегетативті көбеюдің не екенін және ол көбеюдің қай түріне жататынын түсіндіруді.
- Оның тәсілдерін атауды: түрі өзгерген өркендер, қалемшелер, сұлатпа бұтақтар, атпалар, телу.
- Әр тәсілге өсімдік мысалдарын келтіруді.
- Вегетативті көбею бағбандар мен өсімдік шаруашылығына не үшін керек екенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Вегетативті көбею көбеюдің қай түріне жатады? Жыныссыз көбеюге: жаңа өсімдік бір ата-ана ағзадан, оның бөлігінен пайда болады.
- Бөлме өсімдіктерін көбейтіп көрдің бе? Қалай? Мысалы, қазтамақ немесе традесканцияның өркенін кесіп алып, суға салады, тамыры шыққан соң құмыраға отырғызады. Сенполияның жапырағы да суда тамыр жібереді.
Тақырыпты талдаймыз
Вегетативті көбею дегеніміз не
Вегетативті көбею — өсімдіктерде жапырақ, тамыр, сабақ арқылы жүзеге асатын жыныссыз көбеюдің бір түрі. Яғни өсімдікті вегетативті мүшелерінің көмегімен көбейтеміз: аналық өсімдіктен мүшесін немесе оның бөлігін бөліп алады, сол жаңа өсімдік болып өседі.
Артықшылықтары:
- өсімдіктер тез көбейеді;
- аналық өсімдіктің барлық қасиеті сақталады (мысалы, сорттың дәмі);
- жеміс беретін өсімдік тұқымнан өскеннен әлдеқайда тез өседі;
- өсімдікті жаңа жерлерге қоныстандыруға ыңғайлы.
📌 Сорттың құнды қасиеттерін сақтау керек болса, оны вегетативті жолмен көбейтеді. Тұқым мұндай дәлдік бермейді.
Түрі өзгерген өркендер
Көптеген өсімдік қыс түскенде қоректік заттар қорын жер астындағы өркендерде жинайды. Оларды көбейту үшін де пайдаланады.
- Тамырсабақ (қант қоры): қоянжем, інжугүл, жататан бидайық, жалбыз, қаражидек.
- Жуашық: сарымсақ, қызғалдақ, жуа, лалагүл. Қызғалдақтың бір жуашығы бірнеше кішкентай жуашық («бала») түзеді.
- Түйнек (крахмал қоры): картоп. Отырғызуға салмағы 75–80 г түйнектерді алады немесе үлкен түйнекті әр бөлігінде 2–3 көзше болатындай етіп бөліктерге кеседі.
- Мұртшалар (жер бетімен жорғалайтын өркендер): құлпынай, бүлдірген. Мұртшада тамыры бар жапырақ раушаны өседі, кейін мұртша кеуіп қалады.
🌟 Грейг қызғалдағы Қазақстанда Іле Алатауының тау бөктерінде және Қаратауда өседі. Ол тұқыммен де, жуашық-«балаларымен» де көбейеді. Далада қызғалдақ небәрі екі апта гүлдейді, ал қалған уақытта жер астында жуашығында «ұйықтайды».
Қалемшелеп көбейту
Қалемше — өсімдік мүшесінің кесіп алынған бөлігі. Қалемшелер сабақ, жапырақ және тамыр түрінде болады.
- Сабақ қалемшелер (өркен): традесканция, бегония, раушан, қазтамақ, бальзамин, қалампыр. 3–4 жапырағы бар өркенді кеседі, төменгі екеуін алып тастайды, ылғалды ірі құмға көлбей отырғызады, кеппеуі үшін банкамен жауып қояды. 2–3 аптадан кейін қосалқы тамырлар өсіп шығады.
- Жапырақ қалемшелер: сенполия (өзамбар шегіргүлі; 10-зертханалық жұмыс).
- Тамыр қалемшелер: таңқурай, итмұрын, алма. Ұзындығы 15–25 см тамыр кесінділерін алып, топыраққа отырғызады. Қосалқы бүршіктерден өркендер өседі, олардың түп жағынан тамырлар пайда болады.
Сұлатпа бұтақтар, атпалар, телу
Сұлатпа бұтақтар: қарақат, түшала, жүзім. Көктемде жас өркенді майыстырып, ортаңғы бөлігін жерге жанастырады: бүршіктің астынан қабығына тілік жасайды да, ылғал топырақпен көмеді, ал ұшын таяққа байлайды. Күзге қарай тілік жасалған жерден қосалқы тамырлар өседі, сонда өркенді бұтадан кесіп алады.
Тамыр атпалары (таңқурай): жер бетінен онша терең емес горизонтальды тамырларда қосалқы бүршіктер түзіледі, олардан жерүсті өркендер — атпалар өсіп шығады. Оларды тамырдың бір бөлігімен бірге бөліп алып, жаңа орынға отырғызады.
Телу — бір өсімдіктің қалемшесін немесе бүршікті бөлігін жерде өсіп тұрған өсімдіктің денесіне ұластыру. Телінетін өсімдікті телінуші деп атайды, ал өсіп тұрғанын телітуші дейді (бұл — тұқымнан өскен жабайы өсімдік). Телітуші күшті тамыр жүйесін, аязға және саңырауқұлақ ауруларына төзімділік береді. Телудің 100-ден аса тәсілі бар, солардың ең танымалының бірі — көзшелері арқылы телу (бүршікпен, «көзшемен» телу).
⚠️ Жиі кететін қате. Телінуші мен телітушіні шатастырады. Телітуші — тамыры бар өсімдік, телу жасалатын «үй иесі». Телінуші — телінетін нәрсе (құнды сорттың қалемшесі немесе бүршігі).
🌟 Алма отаны Алматыда сорттарды көбіне телу арқылы өсіреді: алма тұқымынан майда, қышқыл жемісті жабайы алма өседі, ал сорттың телінген бүршігі керегінше жеміс береді.
👨👩👧 Ата-анаға. Бұл үйде қалемшені тамырлатудың қауіпсіз тәжірибесін жасауға жақсы себеп: қазтамақ немесе традесканцияның өркенін су құйылған стақанға салыңыз. Бала бақылау күнделігін жүргізіп, тамыры неше күнде шыққанын жазсын.
Өзіңді тексер
- Қандай көбеюді вегетативті көбею деп атайды? Өсімдіктің вегетативті мүшелерімен (өркенімен, тамырымен, жапырағымен) немесе аналық өсімдіктен бөліп алынған бөліктерімен көбеюін.
- Неліктен бау-бақшада вегетативті көбеюді жиі пайдаланады? Ол сорттың барлық құнды қасиетін сақтайды, өсімдіктер санын тез көбейтуге көмектеседі және жеміс беретін өсімдікті тұқымнан гөрі тезірек алуға болады.
- Телу деген не? Оны бақшалықта қандай мақсатпен пайдаланады? Телу — қалемшені немесе бүршікті (телінушіні) жерде өсіп тұрған өсімдікке (телітушіге) ұластыру. Оны телінген өсімдік күшті тамыр жүйесін, аязға және саңырауқұлақ ауруларына төзімділік алуы үшін қолданады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
«+» белгісін қолданып, кестені дәптерге сызып толтыр: қандай өсімдіктерді (таңқурай, раушан, жүзім, қалампыр, қарақат, картоп, қызғалдақ, сарымсақ) түрі өзгерген өркендермен, сабақ қалемшелермен, сұлатпа бұтақтармен көбейтеді.
Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі мысалдарды еске түсір: түйнек пен жуашық — түрі өзгерген өркендер, раушан мен қалампырды қалемшелейді, қарақат пен жүзімді сұлатпа бұтақпен көбейтеді.
Шешуі.
| № | Өсімдік | Түрі өзгерген өркендермен | Сабақ қалемшелермен | Сұлатпа бұтақтармен |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Таңқурай | + | ||
| 2 | Раушан | + | ||
| 3 | Жүзім | + | + | |
| 4 | Қалампыр | + | ||
| 5 | Қарақат | + | + | |
| 6 | Картоп | + | ||
| 7 | Қызғалдақ | + | ||
| 8 | Сарымсақ | + |
Жауабы: түрі өзгерген өркендермен: картоп (түйнек), қызғалдақ, сарымсақ (жуашық); сабақ қалемшелермен: раушан, қалампыр (сонымен бірге жүзім, қарақат, таңқурай); сұлатпа бұтақтармен: жүзім, қарақат.
№ 2
Кестені дәптерге көшіріп сызып толтыр: вегетативті көбеюдің түрлері, тәсілдері, мысал келтір.
Қалай ойлаймыз. Үш баған: жалпы түрі, нақты тәсілі, мысал өсімдіктер.
Жауап үлгісі.
| Вегетативті көбеюдің түрлері | Вегетативті көбеюдің тәсілдері | Мысал келтіріңдер |
|---|---|---|
| Түрі өзгерген өркендермен | тамырсабақпен | қоянжем, інжугүл, жататан бидайық, жалбыз, қаражидек |
| жуашықпен | қызғалдақ, жуа, сарымсақ, лалагүл | |
| түйнекпен | картоп | |
| мұртшамен | құлпынай, бүлдірген | |
| Қалемшелеп көбейту | сабақ қалемшелермен | традесканция, бегония, раушан, қазтамақ, бальзамин, қалампыр |
| жапырақ қалемшелермен | сенполия (өзамбар шегіргүлі) | |
| тамыр қалемшелермен | таңқурай, итмұрын, алма | |
| Сұлатпа бұтақтармен | иілген сұлатпа бұтақтармен | қарақат, түшала, жүзім |
| Тамыр атпаларымен | атпаларды тамырдан бөліп алу | таңқурай |
| Телу | көзшелері арқылы телу, қалемшемен телу | жеміс ағаштары: алма, шие |
Жауабы: кесте толтырылды (тамырсабақ, жуашық, түйнек; сабақ, жапырақ, тамыр қалемшелері; сұлатпа бұтақтар; атпалар; телу).
Жадынама
- Вегетативті көбею — жыныссыз көбеюдің бір түрі.
- Ұрпақ аналық өсімдікті дәл қайталайды.
- Картоп: түйнек. Қызғалдақ пен сарымсақ: жуашық. Раушан мен қазтамақ: сабақ қалемшелер. Қарақат пен жүзім: сұлатпа бұтақтар.
- Телу күшті тамыр мен аязға төзімділік береді.
💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Картопты бөліктерге бөліп, әрқайсысынан өсімдік алуға болатыны қызық болды. Алма ағаштарының негізінен телінген болатынына таңғалдым. Енді вегетативті көбею сортты сақтайтынын білемін».