§ 57. Өсімдіктердің ұрықтануы және зиготаның түзілуі. Гүлді өсімдіктердегі қосарлы ұрықтану
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 250–253-беттер.
Нені үйренесің
- Ұрықтану дегеніміз не екенін түсіндіруді және гүлді өсімдіктердің жыныс жасушаларын атауды.
- Тозаң дәнінің аналық аузынан ұрық қалтасына дейінгі жолын сипаттауды.
- Қосарлы ұрықтанудың қалай өтетінін және одан не шығатынын айтып беруді.
- Қосарлы ұрықтанудың биологиялық мәнін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Өсімдіктердегі қосарлы ұрықтанудың көбеюдің басқа түрлерінен қандай айырмашылығы бар? Мұнда екі спермий бар, екеуі де бірдеңені ұрықтандырады: бірі жұмыртқа жасушаны, екіншісі орталық жасушаны. Мұндай жағдай жануарларда да, басқа өсімдіктерде де жоқ.
- Гүлдің қай бөлігінде аталық, қай бөлігінде аналық орналасады? Аталық бөлігі — аталық (тозаңдықта тозаң пісіп-жетіледі). Аналық бөлігі — аналық (түйінде тұқымбүршіктер жасырынған).
💡 Тозаңдану — «хат жеткізу» (тозаң аналық аузына түседі). Ұрықтану — «хат» адресатқа жеткенде болатын нәрсе: жыныс жасушалардың қосылуы.
Тақырыпты талдаймыз
Кім кім: екі жыныс жасуша
Ұрықтану — екі жыныс жасуша — гаметалардың қосылу процесі. Гүлді өсімдіктерде:
- аталық гаметалар — спермийлер: өте майда, жгутиктері жоқ, өздері қозғала алмайды;
- аналық гамета — жұмыртқа жасуша: әлдеқайда ірі.
Олар қайда жасырынған?
- Аталықтың тозаңдығында тозаң пісіп-жетіледі. Әр тозаң дәні (түйіршігі) уақыт өте келе екі спермий береді.
- Аналықтың түйінінде (жатын) тұқымбүршіктер жатыр. Әр тұқымбүршікте ұрық қалтасы бар, оның ішінде жұмыртқа жасуша мен ірі орталық жасуша орналасқан.
Тозаң дәні: кішкентай, бірақ тікенек
Тозаң түйіршіктері әртүрлі өсімдікте көлемі мен пішіні жағынан әртүрлі: күнбағыста тікенекті шар, қайыңда тегіс, емен ағашында қыртысты. Тозаң дәнінің қабығында шошақтар, томпақтар, тіктер бар. Олар тозаңның жәндіктің түкті денесіне ілініп, кейін аналық аузында ұсталып қалуына көмектеседі.
Аталық жасушалардың өздері қозғала алмайды, сондықтан бүкіл жолды олардың орнына жел мен жәндіктер жүріп өтеді. Аналық аузына түскен тозаң дәні оның жабысқақ бетіне жабысады.
🌟 Тозаңның өрнегі әр өсімдікте өзінше. Ғалымдар соған қарап мың жыл бұрын қандай өсімдіктер өскенін біледі: тозаң дәндері көлдің тұнбасында және шымтезекте сақталады.
Тұқымбүршікке апаратын жол
Піскен тозаң дәні екі жасушадан тұрады: вегетативті және генеративті. Әрі қарай оқиғалар былай дамиды.
Тозаң түтікшесінің өсуі көптеген өсімдікте бірнеше сағатқа созылады, бірақ кейде ұзақ болады. Қайыңда түтіктің өсуі шамамен бір ай, қандағаш пен орманжаңғақта бір айдан екі айға дейін.
⚠️ Жиі кететін қате. Спермийлер өздері «жүзеді» деп ойлайды. Шын мәнінде оларды тозаң түтігі туннельмен жеткізгендей жеткізеді. Сонымен қатар «тозаң» мен «спермий» бір нәрсе емес: тозаң дәнінде спермийлер генеративті жасуша бөлінген соң ғана болады.
Қосарлы ұрықтану
Оны орыс биологі С.Г. Навашин 1898 жылы ашты. Мәні мынада: гүлді өсімдіктерде екі спермий де жұмыс істейді.
| Кім қосылады | Не түзіледі | Әрі қарай не дамиды |
|---|---|---|
| спермий № 1 + жұмыртқа жасуша | зигота | жаңа өсімдіктің көпжасушалы ұрығы |
| спермий № 2 + орталық жасуша | эндосперм өсетін жасуша | ұрыққа арналған қорек қоры |
Қалған бөліктер де пайдалы нәрсеге айналады: тұқымбүршіктің жабындары ұлғайып, тұқым қабығына айналады, ал түйін қабырғасы тұқымды қорғайтын жемісерік түзеді.
📌 Тұқым = ұрық + эндосперм (тұқым қабығында). Жеміс = тұқым(дар) + жемісерік.
Екі спермий не үшін керек
Қосарлы ұрықтанудың биологиялық мәні мынадай.
- Үнемдеу. Қорек қоры (эндосперм) тек ұрықтанудан кейін түзіледі. Ұрықтану болмаса, өсімдік жоқ ұрыққа азық жасауға күш жұмсамайды.
- Екі ата-ананың тұқым қуалауы. Ұрық жасушаларында аналық та, аталық та өсімдіктің гендері мен хромосомалары болады. Бұл әртүрлілік береді.
Осындай ерекшеліктердің арқасында гүлді өсімдіктер Жердің барлық дерлік бұрышына таралды: арктикалық тундрадан Маңғыстау шөлдері мен Қазақстан даласына дейін.
🌟 Нан, бауырсақ және ет қосылған бешбармақтың қамыры ұннан дайындалады, ал бидай ұны дерлік түгел дәннің эндоспермінен тұрады.
👨👩👧 Ата-анаға. Суға батырылған үрмебұршақ немесе бұршақ дәнін бірге кесіп, ұрықты (кішкентай өскін) және қорек қорын табыңыздар. Сұраңыз: «Мұнда ұрықтанғанға дейін не болды, одан кейін не пайда болды?» Осылай бала оқулықтағы сызбаны нақты тұқыммен байланыстырады.
📕 Оқулықта қосарлы ұрықтану «тек гүлді өсімдіктерге тән» делінген. Бұл мектеп бағдарламасындағы барлық өсімдікке қатысты дұрыс. Ғалымдар кейбір жалаңаш тұқымдыларда (эфедра) ұқсас құбылыс тапқан, бірақ эндосперм түзетін нағыз қосарлы ұрықтану тек гүлді өсімдіктерде бар.
Өзіңді тексер
- Тозаңдану кезінде қандай процесс жүзеге асады? Тозаң тозаңдықтан аналықтың аузына тасымалданады.
- Тозаңның аналық аузында ұсталып қалуына не көмектеседі? Тозаң дәнінің қабығындағы шошақтар, томпақтар мен тіктер, сондай-ақ аналық аузының жабысқақ бөліністері.
- Аналық аузына түскен тозаңда не пайда болады? Ол жабысып, тозаң түтігіне айналып өседі, ал генеративті жасуша бөлініп, екі спермий түзеді.
- Спермийлер қай жерде болады? Тозаң дәнінде, кейін түйінге қарай өсетін тозаң түтігінде.
- Тұқымбүршік қай жерде болады? Аналықтың түйінінде.
- Тұқымбүршігінде не бар? Ұрық қалтасы, онда жұмыртқа жасуша мен орталық жасуша. Алдыңғы жағында тозаң жолы деген канал бар.
- Ұрықтанудың мәні неде? Аталық және аналық жыныс жасушалардың қосылуында. Гүлді өсімдіктерде бұл — қосарлы ұрықтану: бір спермий жұмыртқа жасушамен, екіншісі орталық жасушамен қосылады.
- Гүлде ұрықтанудан кейін не пайда болады? Зиготадан ұрық, орталық жасушадан эндосперм дамиды, тұқымбүршік жабындары тұқым қабығына, түйін қабырғалары жемісеріке айналады. Осылай тұқым мен жеміс түзіледі.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Сөйлемдерді мағынасына сәйкес толықтырып дәптерге жазыңдар. Бірінші спермий … … қосылады, … түзіледі. Екінші … … … қосылады, нәтижесінде … алынады. Ол бірнеше рет бөлінеді және … дамиды. Осы процестердің барлығы … … деп аталады. Тұқым жабынынан түйін дамиды, … . Ұрық эндоспермнен … .
📕 Оқулықтағы «Тұқым жабынынан түйін дамиды» деген сөйлем дұрыс емес: тұқымбүршіктің жабынынан тұқым қабығы дамиды, ал түйіннен жеміс түзіледі (§ 57 мәтіні бойынша).
Қалай ойлаймыз. Оқиғалар тізбегімен жүр: спермий № 1 — жұмыртқа жасуша — зигота — ұрық; спермий № 2 — орталық жасуша — эндосперм.
Жауап үлгісі. Бірінші спермий жұмыртқа жасушамен қосылады, зигота түзіледі. Екінші спермий орталық жасушамен қосылады, нәтижесінде эндосперм алынады. Зигота бірнеше рет бөлінеді және ұрық дамиды. Осы процестердің барлығы қосарлы ұрықтану деп аталады. Тұқымбүршіктің жабынынан тұқым қабығы дамиды, ал түйіннен жеміс түзіледі. Ұрық эндоспермнен бірге тұқымды құрайды.
Жауабы: жұмыртқа жасушамен; зигота; спермий орталық жасушамен; эндосперм; ұрық; қосарлы ұрықтану; тұқым қабығы (түйіннен — жеміс); тұқым.
№ 2
Суретте спермий, тозаң түтігі, ұрық қалта, аналық жасуша, орталық жасуша, тұқым бүршігі, тозаң түйіршігі қандай сандармен көрсетілген?
Қалай ойлаймыз. Суретте гүлдің қимасы. Жоғарыдан, аналық аузынан баста: онда тозаң дәні. Одан төмен тозаң түтігі өтеді, оның ішінде спермийлер. Төменде, түйінде, тұқымбүршік, оның ішінде ұрық қалтасы, жұмыртқа жасуша мен орталық жасуша.
Шешуі.
| № | Бұл не |
|---|---|
| 1 | тозаң түйіршігі (тозаң дәні) аналық аузында |
| 2 | тозаң түтігі |
| 3 | спермийлер |
| 4 | аналық жасуша (жұмыртқа жасуша) |
| 5 | орталық жасуша |
| 6 | ұрық қалта |
| 7 | тұқым бүршігі |
Жауабы: спермий — 3; тозаң түтігі — 2; ұрық қалта — 6; аналық жасуша — 4; орталық жасуша — 5; тұқым бүршігі — 7; тозаң түйіршігі — 1.
Жадынама
- Аталық жасушалар — спермийлер, аналық жасуша — жұмыртқа жасуша. Спермийлер өздері қозғала алмайды.
- Жолы: тозаң дәні, аналық аузы, тозаң түтігі, тозаң жолы, ұрық қалтасы.
- Бір спермий зигота береді, екіншісі эндосперм береді.
- Зиготадан ұрық, тұқымбүршік жабындарынан тұқым қабығы, түйін қабырғасынан жемісерік түзіледі.
- Қосарлы ұрықтанудың мәні: қорек тек ұрықтанудан кейін пайда болады, ал ұрық екі өсімдіктің генін алады.
💡 Өзіндік талдау. Жалғастыр: «Бүгін гүлді өсімдіктерде екі спермий болатынын білдім. Тозаң дәнінің жолын айтып бере алатын болдым. Бұршақты кесіп, ұрықты табқым келді».