§ 58. Организмдердің жеке дамуы түсінігі. Өсімдіктер мен жануарлардағы онтогенез кезеңдері
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 253–257-беттер.
Нені үйренесің
- Онтогенездің не екенін түсіндіруді және оның басты кезеңдерін атауды.
- Өсімдік өмірінің төрт кезеңін сипаттауды: ұрық, жас кезең, пісіп-жетілу, қартаю.
- Жануар ұрығының сатыларын атауды: бөлшектену, бластула, гаструла, органогенез.
- Эктодермадан, энтодермадан және мезодермадан қандай мүшелер түзілетінін айтуды.
- Өсімдіктер мен жануарлар онтогенезін салыстыруды.
Ой қозғау
- «Онтогенез» сөзі нені білдіреді? Бұл — жеке бір организмнің дамуы: бірінші жасушадан (зиготадан) өмірінің соңына дейін. Сөз грекше «онтос» (тіршілік иесі) және «генезис» (шығу тегі) деген сөздерден жасалған.
- Өсімдіктер мен жануарларда онтогенез бірдей жүре ме? Жоқ. Өсімдік бүкіл өмірінде өседі және қоршаған ортаға ашық болады, ал жануар ересек мөлшеріне жеткенше өсіп, одан әрі өсуін дерлік тоқтатады.
- Онтогенез немен аяқталады? Қартаюмен және өлімімен: өсімдіктер де, жануарлар да қартаяды. Мәңгі жас организм болмайды.
💡 Зигота аналық жасуша мен аталық жасуша қосылғанда пайда болады (тұқымды өсімдіктерде — жұмыртқа жасуша мен спермий). Бір жасушаның бөлінуінен миллиардтаған жасушадан тұратын дене түзіледі.
Тақырыпты талдаймыз
Онтогенез: сенің жеке «өмір тарихың»
Онтогенез үш басты процесті қамтиды: өсу (организм үлкейеді), даму (ол күрделене түседі және жаңа қасиеттерге ие болады) және қартаю.
📌 Онтогенез — зигота түзілген сәттен бастап организмнің тіршілігінің соңына дейінгі жеке даму процесі.
Өсімдік: тұқымнан кәрі ағашқа дейін
Өсімдіктің өмірі тұқымның ішінде басталады. Онда ұрық тіршілік етеді: ол — бүршікшеден, сабақшадан және тамыршадан тұратын кішкентай өсімдік. Бүршікшеден жапырақтар мен өркен, сабақшадан сабақ, тамыршадан тамыр жүйесі пайда болады.
Ұрыққа арналған қор азық әртүрлі жерде жиналады:
- қосжарнақтыларда (үрмебұршақ, асбұршақ) азық екі үлкен тұқымжарнақта сақталады;
- даражарнақтыларда (бидай, жүгері, күріш) қор эндоспермде жатады, ал жалғыз тұқымжарнақты қалқанша дейді: ұрық эндоспермнен азықты сол арқылы алады.
🌟 Қабығымен қорғалған тұқым өзіне қолайлы сәтті жылдар бойы күте алады. Қазақстан даласындағы қызғалдақтар мен селеу құрғақ жазды пияз және тұқым күйінде өткізіп, көктемде тез тіріледі.
Өсімдік өмірінің төрт кезеңі.
Тұқым оянуы үшін жылу, су және ауа қажет. Үшеуінің біреуі жетпесе, ол «ұйқыда» қала береді.
Өсімдіктердің өмір сүру ұзақтығы әртүрлі:
- біржылдықтар (қияр, қызанақ, асқабақ, баклажан) бір маусымда өсіп, гүлдеп, жеміс беріп, жойылады;
- екіжылдықтар бірінші жылы өседі, ал екінші жылы гүлдеп, жеміс береді;
- көпжылдықтар (Сиверс алмасы, қайың, терек, сексеуіл) баяу өседі және көп жыл өмір сүреді.
🌟 Сиверс алмасы Алматы маңындағы тауларда өседі. Барлық мәдени алма сорттары осыдан тараған деп есептеледі, Алматының «алма қаласы» атануының бір себебі де осы.
Жануар: ұрық өзін қабат-қабатымен құрады
Көпжасушалы жануардың онтогенезі ұрықтанудан өлімге дейін жүреді және екі кезеңге бөлінеді: ұрықтық (эмбриондық) және ұрықтан кейінгі (постэмбриондық).
Ұрықтық кезең туғанға дейін немесе төлдің жұмыртқадан шығуына дейін созылады. Ол басқыштармен өтеді:
💡 Гаструла қабаттарын пиязға ұқсатуға болады: сыртында — эктодерма, ішінде — энтодерма, ал екеуінің арасында — мезодерма. Әр қабат өз мүшелерін «салады».
Әр ұрық жапырақшасынан не түзіледі (көптеген жануарларда бірдей):
| Ұрық жапырақшасы | Одан дамитындар |
|---|---|
| Эктодерма (сыртқы) | жүйке жүйесі, сезім мүшелері, терінің эпителийі (үстіңгі қабат), тіс эмальдары |
| Энтодерма (ішкі) | ішектің, желбезек пен өкпенің эпителийі; бауыр және ұйқы безі |
| Мезодерма (ортаңғы) | қан және қанайналым жүйесі, бұлшықет, қаңқа, бүйрек, жыныс бездері |
⚠️ Жиі кететін қате. «Бөлшектену» мен «өсуді» шатастырады. Бөлшектенгенде жасушалар бөлінеді, бірақ ұрықтың жалпы мөлшері дерлік өзгермейді: жасушалар жай ғана ұсақтана береді.
Туғаннан кейін (немесе жұмыртқадан шыққаннан кейін) ұрықтан кейінгі (постэмбриондық) даму басталады. Ол тура (құстарда, сүтқоректілерде: төл ата-анасына ұқсайды) және түрленіп (көбелек сияқты метаморфозбен) дамуы мүмкін. Бұл туралы келесі параграфта толығырақ айтамыз.
📕 Оқулықта (254-бет) ұрықтық даму кезеңі «организм туылғанға немесе тұқым өнгенге дейін» деп жазылған. «Тұқым өнуі» жануарларға қатысты емес, оның орнына «жұмыртқадан шыққанға дейін» деп түсіну керек (кітаптың 255-бетіндегі сөйлем де солай).
Өсімдіктер мен жануарлардың айырмашылығы неде
👨👩👧 Ата-анаға. Баланы үрмебұршақ тұқымын дымқыл мақтаға салып өсіріп, күнделік жүргізуге шақырыңыз: не бұрын шықты — тамырша ма, әлде жапырақша ма? Сонда ол «ұрық → өскін» ауысуын өз көзімен көреді.
Өзіңді тексер
- Онтогенез дегеніміз не? Организмнің зигота түзілген сәттен өмірінің соңына дейінгі жеке дамуы: өсу, даму, қартаю.
- Өсімдіктерде онтогенез неден басталады? Ұрықтық кезеңнен: зигота түзілген сәттен тұқым қалыптасқанға дейін; тұқымның ішінде ұрық (бүршікше, сабақша, тамырша) жатады.
- Тұқым өнуі үшін қандай жағдайлар қажет? Жылу, су және ауа.
- Өсімдіктердің дамуында пісіп-жетілу кезеңінің ерекшеліктері қандай? Өсімдік гүлдеп, жеміс береді. Біржылдықтарда өсу, гүлдеу, жеміс беру бір маусымда аяқталып, олар жойылады, ал көпжылдықтар баяу өсіп, көп жыл жеміс береді.
- Өсімдіктер мен жануарлар онтогенезінің айырмашылығы қандай? Өсімдіктерде төрт кезең бар (ұрық, жас кезең, пісіп-жетілу, қартаю), олар бүкіл өмірі бойы өседі және бір-, екі- және көпжылдық болады. Жануарларда екі кезең бар (ұрықтық және ұрықтан кейінгі), ал ұрығы бөлшектену, бластула, гаструла және органогенез сатыларынан өтеді.
- Жануарлардың ұрығы даму барысында қандай кезеңдерден өтеді? Бөлшектену, бластула, гаструла (эктодерма, энтодерма және мезодермамен), органогенез.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Үрмебұршақ дәнінің суретін қараңдар. 1—5 сандарымен қандай бөлімдері көрсетілген?
Қалай ойлаймыз. Үрмебұршақ тұқымы қосжарнақты: сыртында қабаты, ішінде екі үлкен тұқымжарнақ, ал олардың арасында тамырша, сабақша және бүршікшесі бар ұрық жатады.
Жауап үлгісі.
| № | Тұқым бөлігі | Қалай танимыз |
|---|---|---|
| 1 | бастама сабақша | жіңішке иілген «аяқша», тамыршадан жоғары қарай кетеді |
| 2 | бүршікше | сабақшаның ұшындағы кішкентай жасыл жапырақша |
| 3 | бастама тамырша | ұрықтың төменгі ұшы, бекіну жерінде төмен қарайды |
| 4 | қабаты | шеті бойындағы жұқа қара қабықша, тұқымды қорғайды |
| 5 | тұқымжарнақ | қоректік заттар қоры бар екі ірі ақшыл «жартысы» |
Жауабы: 1 — бастама сабақша; 2 — бүршікше; 3 — бастама тамырша; 4 — қабаты; 5 — тұқымжарнақ.
№ 2
Тұқымның өнуі үшін қажет шарттарды көрсетіңдер. Дәптерге сұлбаны сызып толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Үш бос ұяшыққа тұқымның оянуы үшін не керек екенін жазасың.
Жауап үлгісі. Тамыры мен өскіні бар өніп шыққан тұқымды сыз да, үш рамкаға былай жаз: су (тұқым ісінеді), ауа (ұрық тыныс алуы үшін оттегі керек), жылу (суықта процестер тым баяу жүреді).
Жауабы: су, ауа, жылу.
№ 3
Өсімдіктердің тіршілік кезеңдерін атаңдар және оларға қысқаша сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Суреттер өмір реті бойынша тұр: тұқым, ұрығы бар тұқым, өскіндер, жемісі бар ересек өсімдік, құрғақ ағаш.
Жауап үлгісі.
| № | Суретте не бар | Кезең | Сипаттама |
|---|---|---|---|
| 1 | үрмебұршақтың тұтас тұқымы | ұрықтық (тұқымның тыныштық кезеңі) | ұрық тұқымның ішінде қор азықпен қоректеніп, жылу, су және ауаны күтеді |
| 2 | ұрығы бар тұқымның қиындысы | ұрықтық | бүршікше, сабақша, тамырша және тұқымжарнақтар көрінеді |
| 3 | әртүрлі жастағы өскіндер | жас кезең | тұқым өнді, тамыр өседі, жапырақтар пайда болады, өсімдік өз бетінше қоректене бастайды |
| 4 | жидегі бар өсімдік (құлпынай) | пісіп-жетілу | гүлдейді және жеміс береді, тұқым түзеді |
| 5 | жапырақсыз құрғақ ағаш | қартаю | өсу мен жеміс беру тоқтаған, бұтақтары құрғап жатыр |
Жауабы: 1–2 — ұрықтық кезең (тұқым); 3 — жас кезең; 4 — пісіп-жетілу; 5 — қартаю.
№ 4
Кестені дәптерге сызып, әрбір ұрық жапырақшасынан түзілетін мүшелерді жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. «Пиязды» еске түсір: сыртқы қабат, ішкі қабат, ортаңғы қабат.
Жауап үлгісі.
| Эктодерма | Энтодерма | Мезодерма |
|---|---|---|
| жүйке жүйесі, сезім мүшелері, терінің эпителийі, тіс эмальдары | ішектің, желбезек пен өкпенің эпителийі, бауыр, ұйқы безі | қан, қанайналым жүйесі, бұлшықет, қаңқа, бүйрек, жыныс бездері |
Жауабы: жоғарыдағы кестені қара.
Жадынама
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді өзіңше аяқта. Мысалы: «Бүгін мен ұрықта үш қабат жасуша болатынын білдім. Бауыр мен өкпе бір қабаттан дамитыны таңғалдырды. Мен өсімдік өмірінің кезеңдерін атауды үйрендім».
- Онтогенез өсу, даму және қартаюдан тұрады.
- Өсімдіктерде ұрық тұқымның ішінде жатады: бүршікше, сабақша, тамырша және қор азық.
- Біржылдық өсімдіктер бір маусымда бүкіл жолдан өтеді, көпжылдықтар ұзақ өмір сүреді.
- Бластула бір қабатты, гаструла қос қабатты, содан кейін мезодерма пайда болады.
- Эктодермадан жүйке жүйесі, энтодермадан асқорыту мүшелері, мезодермадан қан, бұлшықет, қаңқа түзіледі.