§ 56. Гүлдің құрылысы. Тозаңдану түрлері

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 245–250-беттер.

Нені үйренесің

• Гүл бөліктерін атауды және әрқайсысы не істейтінін түсіндіруді.
• Тозаңдану дегеніміз не екенін түсіндіруді, өздігінен және айқас тозаңдануды ажыратуды.
• Екі тәсілдің артықшылықтары мен кемшіліктерін сипаттауды.
• Жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктерді желмен тозаңданатындардан белгілері бойынша ажыратуды.

Ой қозғау

• Өсімдікке гүл не үшін керек? Гүл жынысты көбею үшін керек: онда жыныс жасушалар пісіп-жетіледі, содан кейін одан жеміс пен тұқым дамиды.
• Кейбір гүлдер неге соншалықты ашық түсті? Ашық түс пен иіс жәндіктерді шақырады. Жәндік шырын іздеп келеді де, сонымен бірге тозаңды тасиды.
• Гүлдер не үшін тозаңданады? Тозаңдану болмаса, ұрықтану болмайды, демек, тұқым да, жеміс те болмайды.
• Тозаң бір гүлден екіншісіне қалай барады? Оны жәндіктер, жел, кейде су мен құстар тасиды.

💡 Гүл — түрі өзгерген өркен. Оның «жапырақтары» күлте жапырақшаларына, аталықтар мен аналыққа айналған, ал бүкіл құрылым көбею үшін жұмыс істейді.

Тақырыпты талдаймыз

Гүлдің бөліктері

Шие немесе алма гүлін алып, абайлап бөлшектеп көр. Төменнен жоғары қарай ол былай көрінеді.

• Гүлсағақ гүлді ұстап тұрады. Оның кеңейген ұшы — гүлтабан.
• Гүлсерік қалғанының бәрін қоршап тұрады. Шиенің гүлсеріп қос: сыртында жасыл тостағанша жапырақшалар (олар бірігіп тостағанша құрайды), ішінде ашық түсті күлте жапырақшалар (олар күлте түзеді).
• Аталықтар аналықты қоршап тұрады. Әр аталық жіңішке аталық жіпшеден және тозаң пісіп-жетілетін тозаңдықтан тұрады.
• Аналық ортасында тұрады. Оның үш бөлігі бар: төменгі кеңейген түйін, жіңішке аналық мойны және жоғарыдағы жабысқақ аналық аузы.

Аталықтар мен аналықты гүлдің басты бөліктері деп атайды, себебі көбеюге дәл солар қатысады. Қалғанының бәрі оларды қорғайды және жәндіктерді тартады.

🌟 Шиеде бес күлте жапырақша мен бес тостағанша жапырақша бар, олар бір-бірімен бірікпейді. Ал қоңыраугүлде күлте жапырақшалары бірігіп «қоңырау» болған. Демек, «біріккен» және «бос» күлте жапырақшалары — өсімдікті анықтайтын тағы бір белгі.

Тозаңдану дегеніміз не

Тозаңдану — тозаңның тозаңдықтан аналық аузына түсуі. Тозаңдық алдымен жарылып, тозаң түйіршіктерін шығаруы керек. Тозаңдану болмаса, жеміс түзілмейді.

Тозаңданудың екі түрі бар: өздігінен тозаңдану және айқас тозаңдану.

Өздігінен тозаңдану: «өзіне өзі көмекші»

Өздігінен тозаңдану кезінде тозаң сол гүлдің аналық аузына түседі. Мұндай жолмен бидай, арпа, зығыр, бұршақ, үрмебұршақ, картоп тозаңданады. Бұл көбіне бүршікте-ақ болады: гүл енді ашылса, ол баяғыда тозаңданып қойған.

🌟 Еуропа ормандарында ерте көктемде тамаша шегіргүл ірі, әдемі, иісті гүл ашады. Бірақ бұл гүл тозаңданбайды, сондықтан тұқым бермейді. Кейінірек ол реңсіз, ашылмайтын, жабық тостағаншасы бар гүл түзеді. Аталықтары аналық аузына қарай иіліп, тозаң керек жеріне түседі де, тұқым пісіп-жетіледі.

Өздігінен тозаңданудың артықшылығы. Бұл сенімді тәсіл. Жәндіктер де, жақсы ауа райы да керек емес. Өсімдіктер сирек немесе бір-бірінен алыс өссе, көмектеседі.

Айқас тозаңдану: «тосын сыйлармен алмасу»

Айқас тозаңдану кезінде тозаң бір гүлден екіншісіне тасымалданады, яғни екі және одан да көп гүл қатысады. Бұл — өсімдіктер әлеміндегі басты тәсіл.

Басты артықшылығы. Ұрпақ әртүрлі жағдайда өскен аталық және аналық өсімдіктің қасиеттерін алады. Ол әртүрлірек және өмірге жақсырақ бейімделеді.

Жәндіктер тозаңдандырады

Гүлді өсімдіктердің көпшілігін балара, шыбын, түкті ара, жабайы ара, көбелек тозаңдандырады. Жәндіктерді мыналар тартады:

• шірне, шірнелік бездерінен бөлінетін тәтті шырын;
• ашық түсті күлте;
• иіс (оны эфир майлары береді);
• тозаңның өзі: оның көп болғаны сонша, бір бөлігін тозаңдануға зиян келтірмей жеуге болады.

🌟 Қазақстанда Алматының бүкіл «алма» даңқы тозаңдандырушыларға байланысты. Үй алмасының арғы тегі Сиверс алмасы Іле Алатауының тауларында өседі, ал жабайы аралар мен түкті аралар тозаңды бір ағаштан екіншісіне тасиды.

📕 Оқулықта жәндіктер гүлге «тәтті шырын үшін» қонады, ал күлтенің ашық реңі жәндікке тек «бағыт-бағдар береді» деп жазылған. Бәрі дұрыс, бірақ желмен тозаңданатын өсімдіктерде шірне әдетте мүлде болмайтынын қосу керек.

Жел тозаңдандырады

Желмен көптеген ағаштар мен бұталар (қайың, көктерек, емен, орманжаңғақ) және шөптесіндерден астық тұқымдастар тозаңданады. Олардың бәрі басқаша құрылған.

• Тозаңқаптары ірі, ұзын төмен иілген жіпшелерде тұрады.
• Гүлсерігі әлсіз немесе мүлде болмайды: ашық күлте жапырақшалар желге тек кедергі болар еді.
• Тозаңы өте көп, ол майда, құрғақ, ұнтаққа ұқсас. Өйткені әр тозаң түйіршігінің аналық аузын табу ықтималдығы өте аз.
• Аналық аузы үлкен, түкті немесе қауырсын тәрізді: ауадағы тозаңды ұстау үшін.
• Өсімдіктер топтасып, тоғайланып өседі, сондықтан тозаңдану мүмкіндігі артады.
• Көптеген ағаштар (терек, қандағаш, орманжаңғақ) жапырақтарын жаймай тұрып гүлдейді, сонда жапырақ желге кедергі болмайды.

🌟 Құрғақ дала, жусан, қияқ, бидайық — Қазақстанның желмен тозаңданатын өсімдіктері. Көктемде дала қалаларында теректің «ұшқындап» тұруы және аллергиялық науқастардың маусымы басталуы тегін емес.

Табиғат көңілімізді қалдырған кезде

Табиғатта тозаңдануға әрқашан қолайлы жағдай бола бермейді. Мысалы, ыстық, құрғақ жылдары жүгерінің аталық гүлдері аналық гүлдерінен ертерек гүлдейді. Тозаң баяғыда ұшып кетеді, ал аналық аузы әлі дайын емес. Көптеген аналық гүл тозаңданбай қалады, собықта бос орындар (дәнсіз бөліктер) пайда болады. Сонда жасанды тозаңдандыру көмектеседі: аталық гүлшоғырынан (сыпыртқыдан) тозаң жинайды, аналық аузына жұмсақ щеткамен жағады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан серуен кезінде бір гүл тауып, оның бөліктерін «құрастырушы» сияқты атауын сұраңыз. Сосын: «Оны кім тозаңдандырады? Неге олай ойладың?» — деп сұраңыз. Иісті ашық гүл жәндіктерді білдіреді, реңсіз сырға тәрізді гүлдер желді білдіреді.

⚠️ Жиі кететін қате. Тозаңдану мен ұрықтануды шатастырады. Тозаңдану — тозаңның аналық аузына түсуі. Ұрықтану — гүлдің ішіндегі жыныс жасушалардың қосылуы, ол кейінірек болады (§ 57).

🌟 Бұл қызықты. Жаңа Зеландия және Аустралия ашылған соң онда Еуропадан алғашқы келімсектер келді. Олар егістіктерді өңдеп, ол жерде бұрын болмаған бедені екті. Беде құнарлы жерде тез ұлғайып өсті, бірақ тұқым бермеді, демек, көбеймеді. Әрдайым Англиядан жаңа тұқым әкелу керек болды. Бедеңнің жемісіз болуына себеп — бұл өсімдікті тозаңдандыратын аралардың болмауы. Аустралия және Жаңа Зеландияға Англиядан аралар әкелінген соң ғана беде мол тұқым бере бастады.

Өзіңді тексер

• Гүлдің құрылысы қандай? Гүлтабаны бар гүлсағақ, гүлсерік (тостағанша жапырақшаларынан тұратын тостағанша және күлте жапырақшаларынан тұратын күлте), аталықтар (жіпше және тозаңдық) және аналық (аналық аузы, аналық мойны, түйін).
• Тозаңдану деген не, оған гүлдің қандай мүшелері қатысады? Бұл — тозаңның аталықтың тозаңдығынан аналықтың аузына тасымалдануы. Аталықтар мен аналық қатысады.
• Тозаңданудың қандай түрлері бар? Өздігінен тозаңдану (сол гүлге) және айқас тозаңдану (басқа гүлге, жел, жәндіктер, су, құстар арқылы).
• Өздігінен тозаңданудың артықшылығы неде? Ол сенімдірек және жәндіктер мен ауа райына тәуелді емес. Бұл өсімдіктер сирек немесе бір-бірінен алыс өскенде маңызды.
• Жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктердің белгілері қандай? Ашық түсті күлте, иіс (эфир майлары), шірнеліктер, біршама ірі жабысқақ тозаң.
• Желмен тозаңданатын өсімдіктердің белгілерін атаңдар. Гүлсерігі әлсіз немесе жоқ, ұзын төмен иілген аталық жіпшелер, майда құрғақ тозаң көп, түкті немесе қауырсын тәрізді аналық аузы, топтасып өседі.
• Неліктен табиғатта айқас тозаңдану басымдау? Ұрпақ екі өсімдіктің қасиетін біріктіреді, ол әртүрлірек және әртүрлі жағдайға жақсырақ бейімделеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тізімдегі өсімдіктерді тозаңдану тәсіліне қарай бөліңдер: шие; қайың; қияр; гүлсерік; терек; үйеңкі; жөке; өрік; итмұрын; жүгері. Жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктер: … . Желмен тозаңданатын өсімдіктер: … . Түсіндіріңдер. Алма гүлдеген кезде ауа райы жаңбырлы болды. Бұл неге бағбанды қынжылтты?

📕 Оқулықтағы тізімде 4-орында «гүлсерік» тұр. Бұл — гүл бөлігінің атауы, өсімдік емес. Мұнда ол сирень деген мағынада түсіндірілді (өсімдіктер тізімі).

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: гүлінің ашық күлтесі, иісі, шірнесі бар ма — әлде ол реңсіз, ал тозаңы көп пе? Ашық және иісті гүлдер — жәндіктерге арналған.

Шешуі. Қайың, терек және жүгерінің гүлдері майда, реңсіз, шірнесіз, бірақ жеңіл тозаңы өте көп: бұлар — желмен тозаңданатын өсімдіктер. Шие, қияр, сирень, үйеңкі, жөке, өрік және итмұрында шірнесі бар ашық немесе хош иісті гүлдер бар: оларды жәндіктер тозаңдандырады.

Жаңбыр екі есе кедергі жасайды. Аралар мен түкті аралар жаңбырда ұшпайды, сондықтан тозаң тасымалданбайды. Сонымен бірге ылғал тозаңды суландырады, ол жабысып қалады да, өну қабілетін жоғалтады. Тозаңдану жоқ болса, жеміс те жоқ, алманың өнімі аз болады.

Жауабы: жәндіктермен: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9; желмен: 2, 5, 10. Жаңбырда жәндіктер ұшпайды және тозаң бүлінеді, сондықтан алма ағаштары жеміс бермейді.

№ 2

Кестені дәптерге сызып, желмен тозаңданатын және жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктер белгілерінің номірлерін бөліп жазыңдар: 1 — ұсақ, құрғақ тозаң; 2 — гүлде шірнеліктер бөлінген; 3 — ашық түсті күлте; 4 — гүлсерігі әлсіз дамыған; 5 — өсімдіктердің толық өсіп-жетілуі; 6 — аталықтары ұзын, иіліп тұрады; 7 — аналық аузы қауырсынды тәрізді, түкті; 8 — гүлдері иіссіз; 9 — гүлдері хош иісті; 10 — гүлдерінің құрамында эфир майлары болады.

📕 Оқулықтағы 5-белгі «өсімдіктердің толық өсіп-жетілуі» тозаңдану тәсілін ажыратпайды, мағынасы да жоқ. Бұл жерде «өсімдіктердің топтасып өсуі» деп жазу керек шығар; ол — желмен тозаңдануға тән белгі, сондықтан соны меңзеген деп санадық.

Қалай ойлаймыз. «Шақыратынның» бәрі (түс, иіс, шірне) жәндіктерге қатысты. «Ұстап, шашатынның» бәрі (жеңіл тозаң, ұзын жіпше, түкті аналық аузы) желге қатысты.

Шешуі.

Жауабы: желмен тозаңданатындар: 1, 4, 5, 6, 7, 8; жәндіктермен тозаңданатындар: 2, 3, 9, 10.

№ 3

Тозаңданудың екі тәсілінің: өздігінен тозаңдану және айқас тозаңданудың оң және теріс жақтары қандай? Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Сенімділік туралы (көмекші керек пе?) және ұрпақ туралы (бірдей ме, әртүрлі ме?) ойлан.

Жауап үлгісі.

Жауабы: өздігінен тозаңдану сенімдірек, бірақ біркелкілеу; айқас тозаңдану әртүрлі ұрпақ береді, бірақ тозаңдандырушылар мен ауа райына тәуелді.

№ 4

Мәтінді мағынасы бойынша сәйкес сөздермен немесе сөз тіркестерімен толтырып дәптерге жазыңдар. Көбею дегеніміз — өзіне ұқсас … . Бұл процестің биологиялық мәні … . Көбеюдің екі негізгі тәсілі бар: … және … . … көбеюде тұқым аналық организм қатысында ғана түзіледі. … көбеюде әртүрлі екі жасуша … және … қатысады.

Қалай ойлаймыз. Мағынасына қарап оқы және § 54–55-ті еске түсір: көбею жыныссыз және жынысты болады.

Жауап үлгісі. Көбею дегеніміз — өзіне ұқсас ағзаларды түзу (қайта өсіру). Бұл процестің биологиялық мәні — түрдің жалғасуы (сақталуы). Көбеюдің екі негізгі тәсілі бар: жыныссыз және жынысты. Жыныссыз көбеюде тұқым аналық организм қатысында ғана түзіледі. Жынысты көбеюде әртүрлі екі жасуша — аталық және аналық қатысады.

Жауабы: ағзаларды түзу; түрдің жалғасуы; жыныссыз және жынысты; жыныссыз; жынысты; аталық және аналық.

№ 5

Суретті дәптерге салып, сілтемелер бойынша гүл бөліктерінің атауын жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл гүлдің қимасы. Төменнен жоғары қарай жүр: негізінен аналықтың ең ұшына дейін. Суретті сипаттама бойынша қара: төменде күлтенің астында жасыл бөлік, ортасында сары аналық, қасында тозаңдығы бар аталық.

Шешуі.

Жауабы: 1 — тостағанша жапырақша; 2 — түйін; 3 — күлте жапырақша; 4 — аталық жіпше; 5 — тозаңдық; 6 — аналық мойны; 7 — аналық аузы.

Жадынама

• Гүл — түрі өзгерген өркен, жынысты көбею мүшесі.
• Аналық: аналық аузы, аналық мойны, түйін. Аталық: жіпше және тозаңдық.
• Тозаңдану — әлі ұрықтану емес.
• Өздігінен тозаңдану: сенімді, бірақ біркелкі. Айқас тозаңдану: әртүрлі, бірақ ауа райы мен тозаңдандырушыларға тәуелді.
• Желмен тозаңданатындар: қайың, терек, астық тұқымдастар. Жәндіктермен тозаңданатындар: шие, алма, жөке.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді жалғастыр: «Бедеңнің Аустралияда түкті аралар болмаса тұқым бермейтіні қызық болды. Желмен тозаңданатын өсімдіктерде ашық күлте болмайтынына таңғалдым. Шиені кім тозаңдандыратынын анықтай алдым».

Шағын тест