§ 6. Қазақстанда ерекше қорғалатын аймақтар. Жергілікті жердің ерекше қорғалатын аймақтары
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 28–33-беттер.
Нені үйренесің
- Қорық, қорықша және ұлттық саябақтың бір-бірінен айырмашылығын түсіндіруді.
- Қазақстан картасынан қорықтарды тауып, олар кімді қорғайтынын атауды.
- Ерекше қорғалатын аумақтардың — таулы, далалы, көлді және шөлді — өсімдіктері мен жануарларын сипаттауды.
- Өз қалаңа немесе облысыңа жақын қорық туралы әңгімелеуді.
Ой қозғау
- Қорғалатын аумақтарды қорғауды қалай қамтамасыз етуге болады? Шекарасын заңмен бекіту, қорықшылар мен ғылыми қызметкерлер қою, онда шаруашылық әрекетке тыйым салу немесе оны шектеу.
- Мемлекеттік қорғалатын аумақтар қалай аталады? Қорықтар, қорықшалар, ұлттық саябақтар, мемлекеттік табиғи резерваттар, табиғат ескерткіштері.
- Қандай қорықтарды білесің? Мысалы, Алматы, Ақсу-Жабағылы, Наурызым, Баянауыл (бұл — ұлттық саябақ). Төменде тағы көп нәрсе білесің.
💡 «Қорық» сөзі «қол тигізілмей қалдырылған» дегенді білдіреді. Қорық аңдар мен гүлдерге ғана емес, ғалымдар үшін де қажет: адам жұмыс істеп кеткен жерлерді сол қорықпен салыстырады, ол — өзіндік эталон.
Тақырыпты талдаймыз
Қорғалатын жерлер не үшін керек
Адам табиғатқа барған сайын белсенді араласады, табиғи экожүйелер бұзылады. Одан ең қатты зардап шегетіндер — жабайы өсімдіктер мен жануарлар: көптеген түрлер мәңгілікке жойылып кетті. Ал біз оларға тәуелдіміз. Мысалы, көптеген дәрі шөптерден дайындалады.
Сондықтан адамдар қорғалатын аумақтарды ойлап тапты: қорықтар, қорықшалар, ұлттық саябақтар, табиғат ескерткіштері. Негізгі ой қарапайым: табиғат байлықтарын алып қана қоймай, оларды сақтап әрі қалпына келтіре отырып пайдалану керек.
Қорық: иесіз табиғат
Қорықтар — табиғи нысандар ерекше қорғалатын аумақтар, онда кез келген шаруашылық әрекетке: құрылыс жүргізуге, пайдалы қазбаларды өндіруге, ормандарды кесуге, мал жаюға тыйым салынған. Мұнда аймаққа тән табиғат бөліктері мен құнды түрлер сақталады. Ғалымдар дәл «далада» жұмыс істеп, қол тимеген табиғаттың қалай өмір сүретінін жазып отырады. Қорықтар — жабайы табиғаттың өзіндік ерекше эталоны.
Қазақстан аумағында 10 қорық бар. Міне, оқулықта аталғандары.
| Қорық | Қайда | Нені қорғайды |
|---|---|---|
| Ақсу-Жабағылы | Түркістан облысы, Батыс Тянь-Шань | Елдегі ең алғашқы құрылған қорық. Жартылай шөлейттен альпілік шалғындарға дейінгі табиғи зоналар, аршалы ормандар; барыс, аю, борсық, үнді жайрасы, жұмақ құсы, ұлар |
| Алматы | Іле Алатауының беткейі | Тянь-шань шыршасы, жабайы алмалар мен өріктер, Островский қызғалдағы; барыс, сілеусін, орақтұмсық, сабаншы, күзен, марал, қарақұйрық |
| Наурызым | Қостанай облысы | Тыңайған жерлер және наурызым қарағайы өсетін қарағайлы орман; жабайы шошқа, елік, қоян, аққіс, күзен, аққұлақ, борсық, қарсақ; көлдерінде аққулар, үйректер, қаздар |
| Қорғалжын | Ақмола облысы, Қорғалжын және Теңіз көлдері | Дала зонасының құстары мен аңдары: суырлар, қарсақтар, дуадақтар, безгелдектер, шалшықшылар, құтандар; қоқиқаздардың ұялайтын мекені |
| Марқакөл | Шығыс Қазақстан облысы, Алтай сілемдері | Аққайыңдар мен теректер; көлдерінде ускуч, хариус, теңгебалық; елік, теңбіл бұғы, марал, қара аққулар мен суқұзғындары |
| Алакөл | Алматы облысы | Сулы-батпақты ландшафт; аққу, реликті шағала, қаздар |
| Үстірт | Маңғыстау облысы | Шөлейтті ландшафт: сексеуіл, жыңғыл, үстірт таспасы; үстірт арқары, қарақұйрық, шұбар күзен, кекілік, ұзын инелі кірпі, қарақал, сұр келес |
| Батыс Алтай | Шығыс Қазақстан | Аралас, қарағайлы, тайга сияқты бірнеше орман түрі; марал тамыры, алтынтамыр, алтай сарғалдағы, адамтамыр (женьшень); бұлғын, елік, бұғы, сусар, аю |
| Барсакелмес | Арал теңізіндегі арал | Шөл түрлері: ақбөкен, құлан, қарақұйрық, жармасқы кесіртке, жұмырбас кесіртке, қалқантұмсық жылан |
| Қаратау | Түркістан облысы (ең жас қорық) | Эндемиктер: шренк тобылғысы, Грейг қызғалдағы (Tulipa greigii), бекарин терегі; жыланжегіш бүркіт, ителгі сияқты құстар |
🌟 Алматыны алманың отаны дейді. Іле Алатауының беткейлерінде Сиверс жабайы алмасы (Malus sieversii) өседі, одан базардан көрген алманың көп сорттары тарады.
Қорықша, ұлттық саябақ, резерват
Қорықшаларда тұтас табиғи кешен емес, оның жеке элементтері: сирек өсімдіктер мен жануарлар, ерекше табиғат туындылары: үңгірлер, геологиялық ашылымдар, жер бедерінің бірегей түрлері тұрақты немесе уақытша қорғалады.
Ұлттық табиғи саябақтар — табиғат қорғау жұмыстарымен бірге туризмді дамыту жұмыстары қоса жүргізілетін ерекше қорғалатын аумақ. Көбіне табиғаттың көрікті жерлерінде ұйымдастырылады, мұнда шаруашылық жұмыстарын табиғат қорғау жұмыстарымен үйлесімді жүргізуге ерекше мән беріледі. Еліміздің соңғы жылдары Шарын, Сайрам-Өгем, Көлсай көлдері, Іле Алатауы, Бұйратау табиғи саябақтары ұйымдастырылған. Барлығы Қазақстанда 14 ұлттық табиғи саябақ бар; ең алғашқысы — «Баянауыл» саябағы 1985 жылы ұйымдастырылды.
Табиғи резерваттар — ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жаңа түрі. Мұнда, негізінен, биологиялық алуантүрлілікті сақтауға және оны қалпына келтіруге айрықша көңіл бөлінеді. Қазіргі кезде елімізде 5 табиғи мемлекеттік резерват бар: Ертіс орманы (2003 ж.), Семей орманы (2003 ж.), Ырғыз-Торғай (2007 ж.), Ақжайық (2009 ж.), Алтындала (2012 ж.).
⚠️ Жиі кететін қате. Қорық пен қорықшаны шатастырады. Қорықта бүкіл бірлестік түгел қорғалады, ал қорықшада тек жеке нысан: түр, үңгір немесе жартас. Және қорыққа пикникке бармайды, ал ұлттық саябаққа саяхатшы болып келуге болады.
👨👩👧 Ата-анаға. Қазақстан картасын ашып, қалаңызға ең жақын қорықты бірге табыңыздар. Баладан оның ұлттық саябақтан айырмашылығын сұраңыз. Саябаққа барып қайтуға мүмкіндік болса, бұл — ең жақсы сабақ.
Өзіңді тексер
- Қандай аумақтар қорықтар деп аталады? Бұл — кез келген шаруашылық әрекетке тыйым салынған, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар. Олар табиғаттың аймаққа тән бөліктері мен өсімдіктер мен жануарлардың құнды түрлерін сақтайды.
- Сендер еліміздегі қандай қорықтарды білесіңдер? Ақсу-Жабағылы, Алматы, Наурызым, Қорғалжын, Марқакөл, Алакөл, Үстірт, Батыс Алтай, Барсакелмес, Қаратау.
- Қорықшалардың қорықтардан айырмашылығы неде? Қорықта бүкіл табиғи кешен қорғалады, ал қорықшада тек оның жеке элементтері: сирек түрлер, үңгірлер, ашылымдар, жер бедерінің ерекше формалары. Қорықшадағы қорғау уақытша болуы мүмкін.
- Қорғалатын табиғи аумақтарды құру арқылы адамның экологиялық мәдениетін көтеруге бола ма? Ол үшін не қажет деп ойлайсыңдар? Болады. Ол үшін экскурсиялар мен экожолдар, мектептерде сирек түрлер туралы әңгімелер, туристерге арналған мінез-құлық ережелері және қаскерлікке қатаң жаза қажет. Адам қол тимеген табиғатты көргенде, оны қорғағысы келеді.
- Ұлттық саябақтың қорықтар мен қорықшалардан айырмашылығы неде? Ұлттық саябақта табиғатты қорғаумен бірге туризм мен демалыс дамиды, ал ландшафты табиғи да, мәдени де болуы мүмкін.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қорғалатын табиғи аумақтарға анықтама беріңдер. Қорық — ___. Қорықша — ___. Ұлттық саябақ — ___.
Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы үшін еске түсір: онда нені қорғайды және нені істеуге болады не болмайды.
Жауап үлгісі.
- Қорық — кез келген шаруашылық әрекетке тыйым салынған, ерекше қорғалатын табиғи аумақ, мұнда табиғаттың аймаққа тән бөліктері мен сирек түрлер қол тигізілмей сақталады.
- Қорықша — тұтас табиғи кешен емес, оның жеке элементтері: сирек өсімдіктер мен жануарлар, үңгірлер, геологиялық ашылымдар тұрақты немесе уақытша қорғалатын аумақ.
- Ұлттық саябақ — мемлекет қорғайтын, табиғи немесе мәдени ландшафты бар аумақ, мұнда табиғат қорғаумен қатар туризм дамиды.
Жауабы: анықтамалар жоғарыда берілген.
№ 2
Өздерің тұратын жерде ерекше қорғалатын аумақтар бар ма? Ол туралы эссе жазыңдар, презентация дайындаңдар.
Қалай ойлаймыз. Өзіңе ең жақын қорықты таңда. Жақын жерде қорық болмаса, ұлттық саябақты немесе жоғарыдағы кестедегі кез келгенін ал.
Жауап үлгісі (Алматы қорығы үшін). Ол Алматы облысындағы Іле Алатауының беткейінде орналасқан. Мұнда тянь-шань шыршасы, жабайы алма, өрік және Островский қызғалдағы өседі. Жануарлардан барыс, сілеусін, орақтұмсық, сабаншы, күзен және марал тіршілік етеді. Ғалымдар аңдардың санын бақылайды, ал қорықшылар орманды өрттен қорғайды. Қонақтар гүл жұлмауы, алау жақпауы және шу шығармауы тиіс. Қорық көптеген сорттың арғы тегі — жабайы алманы сақтайды.
Жауабы: атауы, орналасқан жері, өсімдіктері, жануарлары, ғалымдардың жұмысы, ережелері және қорытындысы бар 7 тармақтық жоспар бойынша эссе.
Жадынама
- Қорғалатын аумақтар жабайы түрлер мен табиғат эталондарын сақтау үшін қажет.
- Қорық бүкіл бірлестікті қорғайды, қорықша тек оның бір бөлігін.
- Ұлттық саябақ қорғау мен туризмді ұштастырады.
- Қорықтар тауда (Алматы), далада (Наурызым), көлдерде (Алакөл), шөлде (Үстірт) бар.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін Қазақстанда 10 қорық бар екенін білдім. Жабайы алма дәл Алматының қасында өсетініне таңғалдым. Қорықтарды картадан іздеу қызық болды».