§ 7. Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 33–38-беттер.

Нені үйренесің

• Қызыл кітап не үшін құрылғанын және неге қызыл екенін түсіндіруді.
• Оның тарихындағы негізгі күндер мен оқиғаларды атауды.
• Сирек кездесетін түрлерді эндемиктерден ажыратып, Қазақстаннан мысал келтіруді.
• Өз өңіріңдегі Қызыл кітапқа енген өсімдіктер мен жануарларды атауды.

Ой қозғау

• Қандай экологиялық фактордың әсері жабайы өсімдіктер мен жануарлардың жойылуына алып келеді? Адам іс-әрекеті (антропогендік фактор): ағаш кесу, жер жырту, аң аулау, ластау.
• Бұл әсерді азайту үшін адам нені білуі керек? Табиғат қалай құрылғанын, қандай түрлер сирек екенін, олар қайда тіршілік етіп, немен қоректенетінін және оларға қалай көмектесуге болатынын.
• Қазақстанның Қызыл кітабын жасау не үшін қажет болды? Жойылу қаупі төніп тұрған түрлердің тізімін жасап, оларды қалай сақтап қалуға болатынын ойластыру үшін.

💡 Мұндағы қызыл түс — бағдаршамның белгісі сияқты: «Тоқта! Қауіп төніп тұр». Түр қызыл тізімге енсе, оны ұстауға, жинауға және сатуға болмайды.

Тақырыпты талдаймыз

Қызыл кітап қалай пайда болды

Түрлер жылдан жылға азая берді. 1948 жылы құрылған Халықаралық табиғат және табиғат ресурстарын қорғау одағы (ХТҚО) шеңберінде 1949 жылы өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің апатты түрде азаюына байланысты «тірі қалу» бойынша комиссия құрылды. Оның маңызды міндеттерінің бірі — жойылу қаупі төніп тұрған түрлердің тізімін жасап, оларды қорғау жолдарын анықтау болды.

Ағылшын биологы П. Скоттың ұсынысымен бірінші Халықаралық «Қызыл кітап» 1963 жылы жарық көрді. Қазақстанның Қызыл кітабы 1978 жылы шықты. Содан бері ол бірнеше рет толықтырылып, жаңартылды.

Қызыл тізімде кімдер бар

2010 жылғы басылымда омыртқалылардың 128 түрі тіркелген: дөңгелекауыздыларға — 1, сүйекті балықтарға — 17, қосмекенділерге — 3, жорғалаушыларға — 10, құстарға — 57 және сүтқоректілерге 40 түр жатады.

Жануарлар тізімінде сұңқылдақ аққу, қарақұйрық, барыс, ақбас тырна бар. Өсімдіктерден тянь-шань шыршасы, қылша (эфедра), арша, қызғалдақтардың түрлері, алтынтамыр, ақтерек, жабайы алма, қарасексеуіл және ақсексеуіл енген.

Эндемиктер: бір ғана бұрыштың тұрғындары

Сонымен қатар Қазақстанның Қызыл кітабына салыстырмалы түрде шағын аумақта тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар түрлері де енгізілген. Оларды эндемиктер деп атайды. Егер олардың мекендейтін жерлерін бұзса, олар мүлде жойылып кетеді. Оқулықтағы мысалдар: жалман, жетісу бақатісі, мензбир суыры, қарақұйрық.

📕 Оқулықта қарақұйрық пен мензбир суыры эндемик деп аталған. Шын мәнінде қарақұйрық (джейран) Қазақстаннан басқа Моңғолияда, Қытайда, Иранда және Азияның өзге елдерінде де тіршілік етеді. Мензбир суыры Батыс Тянь-Шаньда, яғни Қазақстанда да, Өзбекстанда да, Қырғызстанда да кездеседі. Олар біздің елімізде сирек, бірақ қатаң мағынада Қазақстанның эндемиктері емес.

Кітаптың кейіпкерлерімен танысамыз

• Жалман — кішкене тышқан тәрізді аң, Қазақстан эндемигі. Құлағы үлкен, ұзындығы 14–18 мм, оны түтік тәрізді орап, желпуіш тәрізді жая алады. Бетпақдалада, Алакөл мен Зайсан қазаншұңқырында кездеседі. Түнгі аңшы: кішкене секіріп қозғалады, бұталарға жақсы өрмелейді. Қазақ тілінде екі атауы бар: «жалман» немесе «ашқарақ» (ашқарақ, тойымсыз) және «қалқан құлақ» (үлкен құлақ). Ол өз салмағына тең келетін қорекпен қоректенеді.
• Мензбир суыры — суырлардың ішіндегі ең кішкентайы, Қазақстанның таулы аймақтарында кездеседі. Атауы профессор М.А. Мензбирдің құрметіне берілген. Қыркүйектен сәуір айына дейін 3 м тереңдікте қазған індерінде ұйқыға кетеді. Қызыл терісі үшін аулағандықтан, олардың саны азайып кеткен.
• Қарақұйрық Арал маңында, Оңтүстік Балқаш маңында, Қызылқұмда кездеседі, тобымен жүреді. Өте төзімді. Құйрығының ұшы қара түсті болғандықтан, қазақ халқы оны «қарақұйрық» деп атайды.
• Бұйра бірқазан Балқаш, Алакөл, Зайсан, Торғай және Сырдария өзендерінің төменгі сағасында ұя салады. Қорегі — балық, тамағындағы қапшығына 4 кг-ға дейін қорек сияды. Желкесінде шоқ қауырсындардан тұратын бұйра айдары бар, сондықтан оны бұйра бірқазан деп атайды.
• Қызғылт қоқиқаз (қазақша «қызыл қаз») — ғажайып құс. Салмағы — 3–4 кг, аяқтары мен мойны ұзын. Колониямен тіршілік етеді. Ұшқанда көтерілуі қиындау: алдымен ұзақ таяз су жағалауында қанатын қағып, жүгіріп барып көтеріледі. Тіршілігінің барлық дерлік уақытында аяғымен тік тұрады, тіпті ұйықтағанда да бір аяғын көтеріп ұйықтайды.
• Реликті шағала сыртқы бейнесі қарабас шағалаға ұқсайды, бірақ денесі толықтай ақ түсті болып келеді және қанаттарының қақпа қауырсындарында өзіндік ерекше өрнектер болады. Олар Алакөлде тіршілік етеді.
• Жетісу бақатісі — кәдімгі құйрықты қосмекенді, Жетісу Алатауында кішігірім бұлақтарда тіршілік етеді. Суық суда өзін жақсы сезінеді (6–19 °C). Бұл — ірі тритон, ұзындығы 24 см, сары жасыл және қоңыр түсті.
• Ақбөкен — ашық кеңістіктің типтік жануары. Азық пен су іздеу барысында үлкен арақашықтықты жүгіріп өтеді. Тұлғасы жуан, тығыз, ал аяқтары жіңішке.

🌟 Жалман ойындағыдай аң аулайды: алдымен өзі шегірткенің шырылына ұқсас дыбыс шығарып, тына қалады. Жауап шырылды естісе, дауысқа қарай секіріп, жәндікті ұстап алады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан Қызыл кітаптағы бір жануарды таңдап, оған «төлқұжат» ойлап шығаруын сұраңыз: қайда тұрады, немен қоректенеді, неге сирек. Бұл — хабарламаға дайын дереккөз.

2025 жылы не жаңа

Қызыл кітаптың 2025 жылғы басылымы жыртқыш құстармен және қандаланың кейбір түрімен толықты. Қызыл кітапқа ақбас құмай мен құмай құс енді. Оған қоса, қамыс мысығы, қара лашын және шаянның үш түрі ерекше қорғауға алынды. Осылайша соңғы басылымға сирек кездесетін жан-жануардың 11 түрі кірді. Ал санының көбеюіне байланысты жан-жануардың 19 түрі тізімнен алынды. Олардың басым бөлігі жәндіктер. Соңғы жылдары елімізде тоғай бұғысы, арқар мен қарақұйрық саны едәуір өскен.

⚠️ Жиі кететін қате. «Қызыл кітапқа ену — түр жойылып кетті деген сөз» деп ойлайды. Жоқ: бұл — түр әлі бар, бірақ оның саны аз және оны шұғыл құтқару керек деген белгі.

Өзіңді тексер

• Өсімдіктер мен жануарлардың жер бетінен жойылу себептерін атаңдар. Браконьерлік және шектен тыс аң аулау, ормандарды кесу және далаларды жырту, мекендеу ортасының бұзылуы, су мен ауаның ластануы, су қоймаларының құрғауы (мысалы, Арал теңізі), өрттер, адамның мазалауы.
• Қызыл кітапты шығарудағы мақсат. Сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлердің тізімін жасап, оларды қалай сақтауға болатынын анықтау.
• Қандай организмдерді эндемик деп атайды? Салыстырмалы түрде шағын аумақта (мекенінде) тіршілік ететіндерді: жалман, жетісу бақатісі, мензбир суыры.
• Әлемде алғаш Қызыл кітап қай жылы құрастырылды? Ал біздің елімізде ше? Бірінші халықаралық Қызыл кітап 1963 жылы шықты, Қазақстанның Қызыл кітабы — 1978 жылы.
• Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктер мен жануарларға мысалдар келтіріңдер. Өсімдіктер: тянь-шань шыршасы, қызғалдақтар, алтынтамыр, жабайы алма, сексеуіл. Жануарлар: барыс, қарақұйрық, ақбас тырна, бұйра бірқазан, сұңқылдақ аққу.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жануарлар санының күрт қысқару факторлары сызбанұсқасын дәптерге сызып толтырыңдар: төрт себеп «Жануарлар» деген белгіге апарады.

Қалай ойлаймыз. Төрт негізгі себепті тауып, әрқайсысына Қазақстаннан бір мысалдан келтір.

Жауап үлгісі.

Жауабы: аң аулау (браконьерлік), мекендеу ортасының бұзылуы, ластану, су қоймаларының құрғауы және климаттың өзгеруі.

№ 2

Ғаламторды пайдаланып, Қызыл кітапқа енген Қазақстанның кез келген жануары немесе өсімдігі туралы хабарлама дайындаңдар. Сонымен қатар сақтап қалу жолдарын ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Бір тіршілік иесін алып, алты сұраққа жауап бер. Әр сұраққа бір слайдтан қысқаша айт.

Жауап үлгісі. Барыс тауда тіршілік етеді, ол Қазақстанның Қызыл кітабына енген. Оны көру оңай емес: ол сақ және жоғарыда жүреді. Оның саны аз, себебі браконьерлер бар және жабайы тұяқтылардың саны азайған. Сондықтан оған қорғалатын аумақтар қажет. Дәл осындай жоспар ақбөкенге, қарақұйрыққа, Грейг қызғалдағына немесе тянь-шань шыршасына да жарайды.

Жауабы: Қызыл кітаптан таңдалған түр туралы 6 тармақты жоспар бойынша дайындалған хабарлама.

Жадынама

• Қызыл кітап — сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлердің тізімі, оларды құтқару жолдары көрсетілген.
• Азаю себептері: аң аулау, ортаның бұзылуы, ластану, су қоймаларының құрғауы.
• Мысалдар: ақбөкен, барыс, қарақұйрық, қызғалдақ, сексеуіл, тянь-шань шыршасы.
• Қорықтар, ұлттық саябақтар және аулауға тыйым салу көмектеседі.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен Қазақстанның Қызыл кітабы 1978 жылы шыққанын білдім. Жалманның өз салмағындай қорек жейтіні мені таңқалдырды. Эндемиктерді іздеу маған қызық болды».

Шағын тест