§ 60. Жануарлардағы тура және түрленіп даму онтогенез типтері
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 261–265-беттер.
Нені үйренесің
- Тура даму мен түрленіп дамудың айырмашылығын түсіндіруді және мысал келтіруді.
- Толық және шала түрленіп дамудағы даму сатыларын атауды.
- Сурет бойынша және тізім бойынша жәндіктің қалай дамитынын анықтауды.
- Өсімдіктер мен жануарлардың дамуын, жануарлар дамуының типтерін өзара салыстыруды.
Ой қозғау
- Тура онтогенез типі түрленіп дамудан немен ерекшеленеді? Тура дамуда төл ата-анасына ұқсап туады, тек мөлшері кішірек. Түрленіп дамуда жұмыртқадан ересек жануарға мүлде ұқсамайтын дернәсіл шығады.
- Өсімдіктер мен жануарлар онтогенезінде ерекшелік бар ма? Иә. Өсімдіктерде бүкіл жол «тұқымнан тұқымға» дейін жүреді және олар бүкіл өмірі бойы өседі, ал жануарларда нақты кезеңдер бар: ұрықтық және ұрықтан кейінгі, ал өсу әдетте ересек шақта аяқталады.
💡 Онтогенез — организмнің бірінші жасушадан (зиготадан) өлімге дейінгі бүкіл өмірі. Туғаннан немесе жұмыртқадан шыққаннан кейінгі бөлігін ұрықтан кейінгі (постэмбриондық) кезең дейді: бұл кезде организм қалыптасып, өседі.
Тақырыпты талдаймыз
Тура даму: «кішкентай көшірме»
Тура дамуда жаңа туған төл ата-анасына ұқсайды, тек кішірек болады. Омыртқалылардың дерлік бәрі осылай өседі: жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер. Ақбөкен төлі туғаннан кейін бірнеше сағаттан соң-ақ анасының соңынан жүгіреді, ал тоқылдақтың балапаны ағаш қуысында жай ғана өсе береді.
Бірақ «көшірме» мінсіз емес. Төлдің дене бітімінің пропорциясы басқа (төлдің басы үлкен), жүйке жүйесі мен мінез-құлқы қарапайым, күші аз, ал кейбір мүшелері әлі толық жетілмеген.
Омыртқасыздардан өрмекшілер, шұбалшаңдар және сүліктер тура дамиды. Оларда дернәсілдік кезең болмайды.
Түрленіп даму: «айналу»
Мұнда жұмыртқадан дернәсіл шығады. Ол ересек жануардан құрылысымен де, қорегімен де, қозғалу тәсілімен де ерекшеленеді. Ересек дара болу үшін дернәсіл метаморфоздан (түрленуден) өтеді.
Мұндай даму жәндіктерге мен қосмекенділерге, сондай-ақ көптеген ішекқуыстыларға және жалпақ құрттарға тән.
🌟 Омыртқалылардағы айқын мысал — бақа. Уылдырықтан шөмішбалық шығады. Ол суда тіршілік етеді, желбезекпен тыныс алады, жүрегі екікамералы, құйрығымен жүзеді. Содан кейін аяқтары өседі, құйрығы жойылады, желбезектері жоғалып, өкпе пайда болады. Ересек бақа суда да, құрлықта да тіршілік етеді, жүрегі үшкамералы, жәндіктермен қоректенеді.
Жәндіктердегі екі жол
Жәндіктерде метаморфоз шала және толық болады.
| Шала түрленіп даму | Толық түрленіп даму | |
|---|---|---|
| Сатылары | жұмыртқа → дернәсіл → ересек жәндік | жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → ересек жәндік |
| Сатылар саны | 3 | 4 |
| Дернәсіл | ересек жәндікке ұқсас, тек қанатсыз және кішірек | ересек жәндікке мүлде ұқсамайды |
| Қуыршақ | жоқ | бар: қоректенбейді, қозғалмайды, ішінде мүшелер қайта құрылады |
| Мысалдар | шегіртке, көкшегіртке, тарақан, инелік, қандала, дәуіт | көбелек, шыбын, ара, қоңыз, құмырсқа |
Табиғатқа мұндай күрделілік не үшін керек
Дернәсілдер мен ересек даралар әдетте әртүрлі азық жеп, әртүрлі ортада тіршілік етеді, сондықтан олар бір-бірімен бәсекелеспейді. Зауза қоңызының дернәсілі топырақта 3–4 жыл тіршілік етіп, қарашірікті және тамырды кеміреді, ал ересек қоңыз ағашта отырып, жапырақ жейді. Орамжапырақ көбелегінің дернәсілі орамжапырақты жейді, ал көбелегі гүл шырынын сорады.
Тағы бір артықшылығы: жәндік ауыр кезеңді кез келген сатыда өткізе алады, мысалы, қуыршақ күйінде қыстай алады.
🌟 Алма көбелегі жаздың басында ұшып шығып, алма гүлінің шырынымен қоректеніп, жұмыртқа салады. Дернәсілдері кейін алманың ішінде өсіп-жетіледі. Алматы бақтарында «құрттаған» алманы көрсең, бұл — соның ісі.
⚠️ Жиі кететін қате. «Шала түрленіп даму» мен «тура даму» бір нәрсе деп ойлайды. Олай емес. Шегіртке түрленіп дамиды: оның дернәсілі бар, тек қуыршағы жоқ. Дернәсілсіз тура даму жылқыда, кесірткеде және құста болады.
👨👩👧 Ата-анаға. Жазда бірге жұлдызқұрт, қуыршақ немесе тезек қоңызының дернәсілін іздеңіз де, баладан сұраңыз: «Ол кімге ұқсап шығады? Оның қуыршағы бар ма?» Улы немесе тікенекті жұлдызқұрттарды үйге әкелудің қажеті жоқ: бақылап, суретке түсіру жеткілікті.
Өзіңді тексер
- Организмдерде постэмбриондық дамудың қандай типтерін ажыратады? Екеуін: тура даму және түрленіп даму (метаморфозбен).
- Тура даму дегеніміз не, ол қандай организмдерге тән? Тура даму — жұмыртқадан немесе ана организмінен ересек жануарға ұқсас, бірақ кішірек төл шығатын даму. Бұлай жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер, ал омыртқасыздардан өрмекшілер, шұбалшаңдар және сүліктер дамиды.
- Түрленіп дамудың тура дамудан айырмашылығы қандай? Түрленіп дамуда дернәсіл болады: ол ересек даралардан құрылысымен, қорегімен және мекен ету ортасымен ерекшеленеді және түрлену (метаморфоз) сатысынан өтеді. Тура дамуда дернәсіл болмайды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тізімде берілген жануарларды даму типтеріне байланысты кестеге орналастырыңдар: 1) инелік, 2) тарақан, 3) ара, 4) кесіртке, 5) зебра, 6) құмырсқа, 7) жылқы, 8) дәуіт, 9) шыбын, 10) көбелек, 11) зауза қоңызы, 12) қолтырауын, 13) тоқылдақ, 14) көкшегіртке, 15) қандала.
Қалай ойлаймыз. Алдымен омыртқалыларды бөліп ал: кесіртке, зебра, жылқы, қолтырауын және тоқылдақ (тура даму). Жәндіктерден қуыршағы барларын таңда: ара, құмырсқа, шыбын, көбелек, қоңыз. Қалғандарында қуыршақ жоқ.
Шешуі.
| № | Даму типі | Жануарлар |
|---|---|---|
| 1 | Тура даму | кесіртке (4), зебра (5), жылқы (7), қолтырауын (12), тоқылдақ (13) |
| 2 | Түрленіп даму толық метаморфозбен | ара (3), құмырсқа (6), шыбын (9), көбелек (10), зауза қоңызы (11) |
| 3 | Түрленіп даму шала метаморфозбен | инелік (1), тарақан (2), дәуіт (8), көкшегіртке (14), қандала (15) |
Жауабы: тура даму: 4, 5, 7, 12, 13; толық түрлену: 3, 6, 9, 10, 11; шала түрлену: 1, 2, 8, 14, 15.
№ 2
Модельдеу. Берілген сурет бойынша жәндіктің даму типін анықтаңдар (суретте төрт модель: 1 жұмыртқалар, 2 жапырақтағы жұлдызқұрт, 3 сабақтағы қуыршақ, 4 көбелек).
Қалай ойлаймыз. Сатыларды сана да, олардың арасынан қуыршақты тап.
Шешуі. Суретте төрт саты бар: 1 жұмыртқалар, 2 дернәсіл (жұлдызқұрт), 3 қуыршақ, 4 ересек көбелек. Дернәсіл ересек көбелекке мүлде ұқсамайды, оның үстіне қуыршақ бар. Демек, бұл — толық түрленіп даму.
Жауабы: толық метаморфозбен түрленіп даму.
№ 3
Жәндіктің даму типін анықтаңдар (суретте көкшегіртке: 1 жұмыртқалар, 2 кішкентай дернәсіл, 3 үлкенірек дернәсіл, 4 ересек жәндік).
Қалай ойлаймыз. Қуыршақ бар-жоғын және дернәсіл ересек жәндікке ұқсайтынын-ұқсамайтынын қара.
Шешуі. Жұмыртқадан дернәсіл шығады, ол ересек көкшегірткеге ұқсайды, тек кішірек және қанатсыз. Дернәсілдер өсіп, түлеп, біртіндеп ересек болады. Қуыршақ жоқ, үш саты бар: жұмыртқа, дернәсіл, ересек жәндік.
Жауабы: шала метаморфозбен түрленіп даму.
Жадынама
- Жануарлардың онтогенезі: ұрықтық кезең және ұрықтан кейінгі (туғаннан немесе жұмыртқадан шыққаннан кейін) кезең.
- Тура дамуда дернәсіл жоқ. Түрленіп дамуда дернәсіл және метаморфоз бар.
- Жәндіктерде 4 саты (толық) немесе 3 саты (шала) болады.
- Бақа түрленіп дамиды: уылдырық, шөмішбалық, ересек бақа.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «... қызықты болды», «... таңғалдырды», «... қаладым». Мысалы: «Шөмішбалықтың бақаға қалай айналатынын көргім келді».