Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Көбею. Өсу және даму
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 265–267-беттер.
Нені қайталаймыз
XI бөлім тірінің жаңа тіршілікке қалай бастау беретіні және ағзаның қалай өсіп-дамитыны туралы.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Жыныссыз көбею | бір ата-ана қатысады, ұрпақтары ата-ананың көшірмесі |
| Жыныстық көбею | жыныс жасушалары (гаметалар), ұрықтану, ұрпақтары әртүрлі |
| Вегетативті көбею | жаңа өсімдік вегетативті мүшенің (өркеннің, тамырдың, жапырақтың) бөлігінен өседі |
| Телу | телгіні тірекпен қосу |
| Гүл | тұқымдық көбеюге арналған түрі өзгерген қысқарған өркен |
| Тозаңдану | тозаңның аналық безінің аузына түсуі |
| Қосарлы ұрықтану | оны С. Г. Навашин ашты: екі спермий, бірі жұмыртқа жасушаны, екіншісі орталық жасушаны ұрықтандырады |
| Онтогенез | ағзаның зиготадан өлгенге дейінгі дамуы |
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Органикалық табиғатта көбеюдің қандай формалары бар?
Қалай ойлаймыз. Қанша ата-ана қатысатынын ойла.
Жауап үлгісі. Екі форма бар: жыныссыз (бір ата-ана, жыныс жасушаларынсыз) және жыныстық (екі ата-ананың гаметалары қатысады). Өсімдіктерде вегетативті көбеюді бөлек атайды, ол мәні жағынан жыныссызға жақын.
Жауабы: жыныссыз және жыныстық.
№ 2
Жыныссыз көбеюдің биологиялық маңызы қандай?
Қалай ойлаймыз. Ұрпақ не алады және қаншалықты тез?
Жауап үлгісі. Жыныссыз көбеюде ұрпақтар ата-анасын дәл қайталайды, сондықтан сәтті белгілер сақталады. Ағзалар саны тез артады және жаңа жерлерді мекендейді: бактериялар осылай бөлінеді, ал құлпынай мұртшаларымен төсекті жайлап кетеді.
Жауабы: даралардың санының тез артуы және ата-ананың белгілерінің сақталуы.
№ 3
Жыныссыз көбеюге мысалдар келтіріңдер. Әрқайсысына сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Тәсілдерді еске түсір: бөліну, споралармен, бүршіктену, фрагментация.
Жауап үлгісі.
| Тәсіл | Сипаттама | Мысал |
|---|---|---|
| Жасушаның екіге бөлінуі | бір жасуша екі ұқсас жасушаға бөлінеді | бактериялар, амеба, кебісше |
| Споралармен көбею | споралар таралып, жаңа ағзаға өсіп шығады | мүктер, папоротниктер, саңырауқұлақтар |
| Бүршіктену | дененің бетінде өсінді өседі де, ол бөлініп кетеді | гидра, ашытқы |
| Фрагментация | дененің бөлігі жетіспейтінін өзі толықтырады | планария, теңіз жұлдызы |
| Вегетативті | жаңа өсімдік вегетативті мүшенің бөлігінен өседі | құлпынай, картоп |
Жауабы: бөліну, споралар, бүршіктену, фрагментация, вегетативті (кесте жоғарыда).
№ 4
Жыныстық көбеюдің биологиялық түсінігі. Жыныстық көбеюдің ерекшеліктерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Екі ата-ананың белгілері араласса, не береді?
Жауап үлгісі. Жыныстық көбеюде гаметалар (жұмыртқа жасуша мен сперматозоид немесе спермий) қосылып, зигота түзіледі, содан жаңа ағза дамиды. Ұрпақтар екі ата-ананың белгілерін алады және бір-бірінен ерекшеленеді. Бұл қоршаған ортаның өзгерісіне бейімделуге және эволюцияға материал береді.
Жауабы: ерекшеліктері: екі ата-ана, гаметалар, ұрықтану, зигота; маңызы: ұрпақтардың әртүрлілігі мен бейімделгіштігі.
№ 5
Вегетативті көбеюге анықтама беріңдер. Мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. «Вегетативті» дегеніміз «өсімдіктің денесіне қатысты» деген сөз.
Жауап үлгісі. Вегетативті көбею — өсімдіктердің вегетативті мүшелерінің (өркендерінің, тамырларының, жапырақтарының) бөліктерімен көбеюі. Мысалдар: картоп түйнектерімен, құлпынай мұртшаларымен, қарақат қабаттап, таңқурай тамыр өскіндерімен, қызғалдақ пиязшықтарымен, бөлме өсімдіктері қалемшелермен көбейеді.
Жауабы: өсімдік денесінің бөліктерімен көбею; мысалдар жоғарыда.
№ 6
Түрі өзгерген өркендері арқылы көбею. Кестені толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр өсімдікте түрі өзгерген қандай өркен екенін анықта.
Шешуі.
| Өкілдер | Көбею тәсілі |
|---|---|
| Картоп, жералмұрт | түйнектерімен (түрі өзгерген жерасты өркендері) |
| Сарымсақ, қызғалдақ, лалагүл | пиязшықтарымен |
| Інжугүл, қоянжем, жатаған бидайық, жалбыз | тамырсабақтарымен |
Жауабы: түйнектер; пиязшықтар; тамырсабақтар.
№ 7
Сурет бойынша өсімдіктердің вегетативті көбею тәсілдерін анықтаңдар (жеті сурет).
Қалай ойлаймыз. Өсімдіктің қай бөлігі жаңа өсімдік беретінін сипатта.
Шешуі.
- Қарақат: бұтақты жерге иіп қояды, ол тамыр жайып кетеді. Бұл — қабаттап көбею.
- Құлпынай: ұзын жатаған өркендер тамырлы розеткалар түзеді. Бұл — мұртшалармен көбею.
- Таңқурай: жас өскіндер тамырдан шығады. Бұл — тамыр өскіндері.
- Суда тұрған жапырағы бар раушан: жапырағы бар өркеннің бөлігінен суда тамыр өседі. Бұл — қалемшелеу (жапырақ немесе сабақ қалемшесі).
- Сабақ қалемшелері алдымен суда, сонан соң топырақта: қалемшелеу.
- Бүршік (көзше) пен қалемшелер басқа өсімдіктің тілігіне қойылған: телу (бүршікпен және қалемшемен).
- Картоп: көзшелері бар түйнек бөліктері. Бұл — түйнектермен көбею.
Жауабы: 1 — қабаттау; 2 — мұртшалар; 3 — тамыр өскіндері; 4 және 5 — қалемшелер; 6 — телу; 7 — түйнектер.
№ 8
Телу деп нені атайды? Телетін және телінетін өсімдіктер қалай аталады?
Қалай ойлаймыз. Алма ағашын ойла: «Апорт» сорты жабайы алма ағашында өседі.
Жауап үлгісі. Телу — екі өсімдіктің бөліктерін бірігіп өсіп, бір өсімдік болып тіршілік ететіндей етіп қосу. Телінетін өсімдік — тірек (ол тамыр береді). Телінетін бөлік (бүршік немесе қалемше) — телгі (ол сортты береді). Қазақстанда тірек ретінде көбіне Алматы тауларындағы жабайы Сиверс алмасын пайдаланады.
Жауабы: телу — екі өсімдікті қосу; тірек — телінетін өсімдік; телгі — телінетін бөлік.
№ 9
Гүл — бұл …
Жауап үлгісі. Гүл — жабықтұқымды (гүлді) өсімдіктердің тұқымдық көбею мүшесі, түрі өзгерген қысқарған өркен.
Жауабы: тұқымдық көбеюге арналған түрі өзгерген қысқарған өркен.
№ 10
Гүлдің бөліктерін атаңдар (суреттегі 1–11 сандар).
Қалай ойлаймыз. Төменнен жоғары қарай жүр: гүл сағағы, гүл табаны, гүл серігі, аталықтар, аналық.
Шешуі.
| Саны | Бөлігі |
|---|---|
| 1 | тозаңқап |
| 2 | аталық жіпше |
| 3 | аталық (жіпше мен тозаңқап бірге) |
| 4 | күлте жапырақша (күлте) |
| 5 | аналық без аузы |
| 6 | аналық без мойыны |
| 7 | аналық без түбі |
| 8 | аналық (аузы, мойыны, түбі) |
| 9 | гүл табаны |
| 10 | тостағанша жапырақша (тостағанша) |
| 11 | гүл сағағы |
Жауабы: гүл сағағы, гүл табаны, тостағанша, күлте, аталықтар, аналық (кесте жоғарыда).
№ 11
Гүлдің негізгі бөліктерін атаңдар.
Жауап үлгісі. Негізгі бөліктері — аталықтар (тозаңқаптарда тозаң жетіледі) және аналық (аналық без түбінде тұқымбүршіктер болады). Дәл солар тұқым мен жемістің түзілуіне қатысады.
Жауабы: аталықтар мен аналық.
№ 12
Гүлдің қандай бөліктері оның негізгі бөліктерін қорғап тұрады?
Жауап үлгісі. Оларды гүл серігі қорғайды: жасыл тостағанша (тостағанша жапырақшалары) және ашық түсті күлте (күлте жапырақшалары). Күлте тағы да жәндіктерді өзіне шақырады.
Жауабы: гүл серігі: тостағанша мен күлте.
№ 13
Тозаңданудың негізгі тәсілдерін атаңдар және сол тәсілдер арқылы тозаңданатын өсімдіктерге мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Тозаңды кім тасиды: жәндіктер, жел, су ма, әлде гүлдің өзі ме.
Шешуі.
| Тозаңдану тәсілі | Осы тәсілмен тозаңданатын өсімдіктер |
|---|---|
| Жәндіктермен | алма, қызғалдақ, күнбағыс, беде |
| Желмен | қайың, терек, селеу, жүгері, бидай (қарабидай) |
| Сумен | элодея, валлиснерия |
| Өзін-өзі тозаңдандыру | бұршақ, үрмебұршақ, арпа |
Жауабы: жәндіктермен, желмен, сумен, өзін-өзі тозаңдандыру (мысалдар жоғарыда). Адам жасанды түрде де тозаңдандыра алады, мысалы, егістіктегі күнбағыс пен жүгеріні.
№ 14
Гүлді өсімдіктерге қандай ұрықтану тән? Бұл жаңалықты ашқан ғалым кім? Гүлді өсімдіктердің қосарлы ұрықтануын сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. Гүлді өсімдіктерде екі спермий және ұрық қапшығында екі жасуша болады.
Жауабы: қосарлы ұрықтану, оны ашқан — С. Г. Навашин (1898); бір спермий жұмыртқа жасушаны ұрықтандырады (ұрық), екіншісі орталық жасушаны (эндосперм).
№ 15
Өсімдік онтогенезіне сипаттама беріңдер.
Жауап үлгісі. Өсімдік онтогенезі зиготадан басталады. Ұрық тұқымның ішінде дамиды (ұрықтық кезең). Өскеннен кейін ұрықтан кейінгі кезең басталады: өскін, жас өсімдік, гүлдейтін және жеміс беретін ересек өсімдік, сосын қартаю мен өлу. Өсімдіктер өмір бойы дерлік өседі, оның ішінде өркендері мен тамырларының ұштары арқылы.
Жауабы: зигота, тұқымдағы ұрық, өскін, жас өсімдік, ересек өсімдік, қарттық.
№ 16
Жануарлар онтогенезіне сипаттама беріңдер.
Жауап үлгісі. Жануар онтогенезі екі кезеңге бөлінеді. Ұрықтық: зигота, жарылу, ұрық жапырақшаларының және мүшелердің түзілуі. Ұрықтан кейінгі: туғаннан немесе жұмыртқадан шыққаннан кейін өсу мен даму, содан кейін жыныстық жетілу, қартаю және өлім жүреді. Ол тікелей және жанама болады.
Жауабы: ұрықтық және ұрықтан кейінгі кезеңдер; даму тікелей немесе жанама.
№ 17
Тікелей және жанама онтогенезді салыстырыңдар.
Жауап үлгісі.
| Тікелей | Жанама | |
|---|---|---|
| Дернәсіл | жоқ | бар |
| Ересек ағзаға ұқсастығы | төл ата-анасына ұқсайды | дернәсіл ұқсамайды |
| Метаморфоз | жоқ | бар (толық немесе толық емес) |
| Мысалдар | кесіртке, жылқы, тоқылдақ | көбелек, бақа, шегіртке |
Жауабы: тікелей дамуда дернәсіл болмайды, жанама дамуда ол болады және түрленуден өтеді.
Жадынама
- Көбею жыныссыз және жыныстық болады; өсімдіктерде вегетативті көбею де бар.
- Гүлдің негізгі бөліктері — аталықтар мен аналық; оларды гүл серігі қорғайды.
- Тікелей онтогенез дернәсілсіз, жанама онтогенез дернәсілмен және метаморфозбен жүреді.