№ 11 зертханалық жұмыс. Жылдық сақинаны санау
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 260–261-беттер.
Нені үйренесің
- Көлденең кесіндіден өзекті, жылдық сақиналарды, сүректі, камбийді және қабықты табуды.
- Жылдық сақиналарды санап, кесілген ағаштың жасын анықтауды.
- Сақиналардың неге әртүрлі қалыңдықта болатынын түсіндіруді және өсу жағдайын «оқуды».
- Кесіндіден ағаштың солтүстік және оңтүстік жағын анықтауды.
Ой қозғау
- Жылдық сақина дегеніміз не? Камбий бір жылда жинайтын сүрек қабаты.
- Камбий қай жерде орналасқан? Тін мен сүректің арасында, қабықтың астында.
- Діннің ең ескі бөлігі қайсы, ең жасы қайсы? Ең ескісі ортада (өзектің жанында), ең жасы қабықтың астында.
🌟 Қазақстанда ғалымдар таулардағы кәрі ағаштардың (мысалы, тянь-шань шыршасы мен арша) кесінділері мен өзек үлгілері бойынша жүздеген жылдардың климатын қалпына келтіреді: сақиналардан қай жылдардың құрғақ және суық болғаны көрінеді.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты және құрал-жабдықтар
Мақсаты. 1. Ағаш дінінің көлденең кесіндісін зерттеу. 2. Ағаштың көлденең кесіндісіндегі жылдық сақинаны санап, ағаштың жасын анықтау және кесіндіден тағы не оқуға болатынын түсіну.
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| Ағаш дінінің көлденең кесіндісі (түбір, бөрене, диск-тақтай) | зерттеудің басты нысаны |
| Кесінділері бар суреттер мен электрондық презентация | салыстыру және көмек үшін |
| Лупа (қалауыңша) | қабықтың жанындағы жұқа сақиналарды қарау үшін |
| Қарындаш пен сызғыш | сақиналарды белгілеп, енін өлшеу үшін |
| Дәптер | сурет пен жазбалар үшін |
⚠️ Қауіпсіздік. Тек мұғалім немесе ересек адам берген дайын тегіс кесіндімен жұмыс істе. Дінді өзің аралама және шаппа. Тікен кірмес үшін алақаныңды кедір-бұдыр шетінде жүргізбе, тек бетіне қара. Жұмыстан кейін қолыңды жу.
Жұмыс барысы
Нені көресің
Сақиналарды қалай санайды. Өзектен (ортадағы кішкентай дақтан) бастап, бір сәулемен қабыққа қарай жүр. «Жалпақ ашық жолақ + жіңішке қара жолақ» жұбының әрқайсысы — бір жылдық сақина, яғни бір жыл. Адаспас үшін әр 5–10 сақинада қарындашпен нүкте қой.
| Нені қарайсың | Нені көресің |
|---|---|
| Кесіндінің ортасы | кішкентай қара дақ — өзек |
| Ортаға жақын | сақиналар ең ескі, көбіне қара «ядро» сүрегі |
| Қабыққа жақын | сақиналар жасырақ, көбіне ашық жас сүрек (сары ағаш) |
| Сақина ені | бірдей емес: жалпақ және жіңішке кезектеседі |
| Кесінді шеті | камбийдің жұқа сызығы және қабық |
💡 Бір сақина ішіндегі қара және ашық жолақ — көктемгі (ашық, ірі жасушалы) және күзгі (қара, ұсақ жасушалы) сүрек.
💡 Қорытынды. Кесіндідегі жылдық сақина саны бойынша кесілген ағаштың жасын білуге болады. Сақиналар қолайлы жылдары жалпақ, ауыр жылдары жіңішке болады. Ең ескі сақиналар ортада, ең жасы қабықтың жанында жатады.
👨👩👧 Ата-анаға. Нағыз кесінді болмаса, интернеттен ағаш кесіндісінің анық суретін тауып, басып шығарыңыз да, сақиналарды бірге санаңыз. «Сенің ойыңша, қай жыл ең ауыр болды?» деп сұраңыз.
Өзіңді тексер
- Жылдық сақина дегеніміз не? Камбий бір вегетациялық кезеңде (бір жылда) түзген сүрек қабаты.
- Кесілген ағаштың жасын қалай анықтауға болады? Көлденең кесіндідегі жылдық сақиналарды санау арқылы.
- Сақиналар неге әртүрлі енде болады? Әр жылдың жағдайы әртүрлі: жарық, ылғал, жылу, қоректену.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл — жұмыс барысындағы алты тапсырма. Оларға өз кесіндің бойынша жауап бер, ал төменде үлгілер мен оқулықтағы сурет бойынша жауап берілген.
№ 1
Ағаш дінінің көлденең кесіндісін қараңдар. Жылдық сақинаны табыңдар, оларды санаңдар және ағаштың жасын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Қанша сақина болса, сонша жыл, бірақ өзектен бастап, ештеңені өткізіп алмай санау керек.
Шешуі.
- Өзекті тап.
- Қарындашты сәулемен қабыққа қарай жүргізіп, әр қара сақинаны нүктемен белгіле.
- Нүктелерді сана.
Жауап үлгісі. «Мен N сақина санадым, демек, ағаш N жаста болған». Оқулықтағы кесіндіде сақина өте көп (бірнеше он), сондықтан ағаш кәрі болған. Нақты санды өз кесіндіңнен ал.
Жауабы: ағаштың жасы жылдық сақина санына тең.
№ 2
Жылдық сақиналардың қалыңдығы біркелкі ме? Егер біркелкі болмаса, оны қалай түсіндіресіңдер?
Қалай ойлаймыз. Камбийдің жұмысы неге байланысты екенін еске түсір: жарық, су, жылу, қоректену.
Жауап үлгісі. Жоқ, сақиналардың қалыңдығы әртүрлі. Жалпақ сақиналар жылы әрі ылғалды жылдары, ағаштарға жарық пен қорек жеткілікті болғанда түзіледі. Жіңішке сақиналар құрғақ және суық жылдары немесе маңайда көрші ағаштар көп, тар болғанда пайда болады. Бір сақина бір жағында жалпақ, екінші жағында жіңішке болуы мүмкін: бұл жарықтың түсуіне және діннің иілуіне байланысты.
Жауабы: біркелкі емес; қалыңдығы жылдың жағдайына (жылу, ылғал, жарық, қоректену) байланысты.
№ 3
Қайсы сақиналар бұрынырақ түзілген: қабыққа жақын орналасқандары ма, әлде сүрекке жақындары ма? Неліктен?
Қалай ойлаймыз. Камбий жаңа жасушаларды қабықтың астына, яғни бұрыннан бар сүректің сыртына жинайды.
Жауап үлгісі. Өзекке жақын сақиналар ескі. Камбий қабықтың астында жатады және жыл сайын сүректің сыртқы жағына жаңа қабат қосады. Сондықтан ішінде ең ескі қабаттар қалады, ал ең жас сақина қабықтың дәл астында болады.
Жауабы: өзекке жақын сақиналар ескі.
№ 4
Осы ағаш қандай орта жағдайларында өскендігін анықтай аласыңдар ма?
Қалай ойлаймыз. Сақиналардың енін ойла.
Жауап үлгісі. Иә, ішінара. Жалпақ сақиналар қолайлы жылдарды (жылу, жаңбыр), жіңішкелері құрғақшылықты, суықты немесе тарлықты көрсетеді. Егер бір жағында сақиналар жалпақ болса, сол жақтан жарық көп түскен. Егер кесіндіде өзек ығысып тұрса, дін қиғаш немесе беткейде өскен болуы мүмкін. Нақты себептерді тек болжауға болады.
Жауабы: иә, сақиналардың қалыңдығы мен орналасуына қарап, ылғалды, жылуды, жарықты және діннің еңкеюін бағалауға болады.
№ 5
Ағаш дінінің көлденең кесіндісінің суретін салыңдар. Суреттен ағаштың солтүстікке қараған жағы қайсысы, оңтүстікке қараған жағы қайсысы екенін көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Оңтүстік жағы күнді көбірек алады, сондықтан онда сақиналар әдетте жалпақ. Солтүстігінде жіңішке.
Не істеу керек. Дөңгелек, өзек және сақиналарды қарындашпен сыз. Сақиналар жалпақ жерге (аралықтары үлкен) «оңтүстік», жіңішке жерге «солтүстік» деп жаз. Егер түбір орманда немесе аулада қалса, компаспен немесе Күнге қарап тексер.
Не болуы керек. Өзек солтүстікке ығысады, ал сақиналар оңтүстік жағында жалпақ болады. Көбіне (бірақ әрдайым емес) солай болады.
Жауабы: оңтүстік — жалпақ сақиналар жағы, солтүстік — жіңішке сақиналар жағы. Бұл — шамамен анықтау тәсілі: діннің еңкеюі мен көрші ағаштар да әсер етеді.
№ 6
Суретте 1—6 сілтемелермен не көрсетілген?
Қалай ойлаймыз. Ортадан шетке қарай жүр: өзек, сақиналар, сүрек, камбий, қабық.
Жауап үлгісі.
| № | Бұл не |
|---|---|
| 1 | жылдық сақиналар |
| 2 | өзек |
| 3 | қараңғырақ ішкі сақиналар (ескі сүрек) |
| 4 | жас ашық сүрек |
| 5 | камбий (қабықтың астындағы жұқа сызық) |
| 6 | қабық (тінімен бірге) |
Жауабы: 1 — жылдық сақиналар; 2 — өзек; 3 — ішкі (ескі) сүрек; 4 — жас сүрек; 5 — камбий; 6 — қабық.
Қорытынды. Кесіндідегі жылдық сақина саны ағаштың жасын көрсетеді; сақиналардың қалыңдығы оның өсу жағдайын айтып береді; ең ескі сақиналар өзекке жақын жатады.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді өзіңше аяқта. Мысалы: «Бүгін мен ағаш өз жылдарын сақиналарға жазып қоятынын білдім. Сақиналарды санап, солтүстікті іздеу қызықты болды. Түбір тауып, осы кесіндімен салыстырғым келді».
Жадынама
- Сақиналарды өзектен қабыққа қарай, ештеңе өткізбей сана.
- Сүректің жаңа қабаты қабықтың астында пайда болады, сондықтан онда ең жас сақиналар жатады.
- Сақина енінен өткен жылдардың ауа райын «оқуға» болады.
- Дүние тарапын кесінді арқылы тек шамамен анықтауға болады.