Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Экожүйелер
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 38–40-беттер.
Нені қайталаймыз
I бөлім тірі организмдердің бір-бірімен және ортамен қалай байланысатыны туралы болды. Төмендегі тапсырмалар осы негізгі ұғымдарға құрылған.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Экожүйе | тірі организмдер мен олар өмір сүретін орта, зат пен энергия алмасуымен байланысқан бірлестік |
| Экологиялық факторлар | организмдерге әсер ететін барлық нәрсе: абиотикалық, биотикалық, антропогендік |
| Қоректік тізбек | әр организм келесісіне азық болатын қатар: өндірушілер → тұтынушылар → ыдыратушылар |
| Қоректік тор | бір-бірімен шырмалған көптеген қоректік тізбек |
| Сукцессия | бір жерде бір қауымдастықтың екіншісімен біртіндеп алмасуы |
| Табиғатты қорғау | қорықтар, қорықшалар, ұлттық саябақтар, ҚР Қызыл кітабы |
💡 Терминдерде шатасып қалсаң, есіңе сақта: «био» — «өмір» деген сөз. Абиотикалық факторлар — «өмір емес» (жансыз табиғат), биотикалық — «өмір» (қауымдастықтағы көршілер), антропогендік — «адам».
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Экологиялық факторлар дегеніміз не?
Қалай ойлаймыз. Даладағы суырдың өміріне не әсер ететінін ойла: ауа райы, қорек, жаулар, адам.
Жауап үлгісі. Экологиялық факторлар — тірі организмдерге, олардың өсуіне, көбеюіне және таралуына әсер ететін орта жағдайлары мен басқа тіршілік иелерінің әрекеттері.
Жауабы: ортаның организмдерге жасайтын барлық әсері.
№ 2
Қандай экологиялық факторларды білесіңдер?
Қалай ойлаймыз. Фактордың «табиғаты» дегеніміз — оның қайдан келетіні: жансыз табиғаттан ба, тірі тіршілік иелерінен бе, әлде адамнан ба.
Жауап үлгісі. Үш топ бар: абиотикалық (жансыз табиғат факторлары), биотикалық (тірі организмдердің әсері) және антропогендік (адам іс-әрекеті).
Жауабы: абиотикалық, биотикалық, антропогендік.
№ 3
Абиотикалық факторларды атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Тірі тіршілік иелері болмаса да табиғатта не бар екенін еске түсір.
Жауап үлгісі. Жарық, температура, ылғалдылық және су, ауа құрамы, топырақ пен жер бедері, жел, қысым.
Жауабы: жарық, температура, су (ылғалдылық), ауа, топырақ, жер бедері және жансыз табиғаттың басқа факторлары.
№ 4
Биотикалық факторлар дегеніміз не? Мысал келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Бұл — бір тірі организмдердің басқаларына әсері.
Жауап үлгісі. Биотикалық факторлар — тірі организмдер арасындағы барлық байланыс: қоректену (қасқыр мен ақбөкен), бәсеке (екі өсімдіктің жарық үшін таласы), симбиоз (саңырауқұлақ пен ағаш тамыры), паразитизм (қойдың үстіндегі кене), гүлдерді жәндіктердің тозаңдандыруы.
Жауабы: тірі организмдердің бір-біріне әсері; мысалдар: жыртқыштық, бәсеке, паразитизм, симбиоз.
№ 5
Антропогендік факторларды қалай түсінесіңдер? Мысал келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. «Антропос» грек тілінде «адам» дегенді білдіреді.
Жауап үлгісі. Бұл — адам іс-әрекетінің табиғатқа әсері. Жағымсыз: ормандарды кесу, браконьерлік, Балқаш пен Сырдарияның ластануы. Жағымды: қорықтар құру, ақбөкендер мен басқа да сирек жануарларды көбейту, орман жолақтарын отырғызу.
Жауабы: адам іс-әрекетіне байланысты факторлар (кесу, ластау, қорғау, ағаш отырғызу).
№ 6
Абиотикалық, биотикалық, антропогендік факторларды салыстырыңдар. Сендердің ойларыңша, олардың ішінде қайсысы күшті және жағымсыз сипатқа ие?
Қалай ойлаймыз. Көзі, күші және фактордың қаншалықты тез өзгеретіні бойынша салыстыр.
Жауап үлгісі.
| Көзі | Мысалдар | Ерекшелігі | |
|---|---|---|---|
| Абиотикалық | жансыз табиғат | жарық, температура, су | үнемі әсер етеді, организмдер оған бейімделеді |
| Биотикалық | тірі организмдер | жыртқыш, паразит, бәсекелес | түрлердің санымен байланысты |
| Антропогендік | адам | жер жырту, ағаш кесу, ластану | ортаны тез және өте қатты өзгертеді |
Ең күшті және жиі зиянды фактор — антропогендік: адам табиғатты түрлер бейімделіп үлгергеннен де тез өзгертеді.
Жауабы: ең күшті және жиі жағымсыз фактор — антропогендік.
№ 7
Қоршаған орта деген не? Мысал келтіріңдер, қоршаған ортаға нелер жатуы мүмкін?
Қалай ойлаймыз. Орта — организмді қоршап тұрған, оған әсер ететін барлық нәрсе.
Жауап үлгісі. Қоршаған орта — организмді қоршап, оған әсер ететін барлық нәрсе. Оған ауа, су, топырақ, жарық, жылу, сондай-ақ басқа организмдер мен адам іс-әрекетінің нәтижелері жатады. Ақбөкен үшін орта — дала, шөп, ауа райы, қасқырлар мен жолдар.
Жауабы: организмді қоршаған жағдайлар мен нысандардың жиынтығы (ауа, су, топырақ, басқа организмдер және т.б.).
№ 8
Жануарлар мен өсімдіктер үшін температуралық режимнің рөлін сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. Температура тіршілік процестерінің жылдамдығын және түр қай жерде өмір сүре алатынын анықтайды.
Жауап үлгісі. Температураға зат алмасу, өсу, көбею тәуелді. Әр түрдің өз «қолайлы» аралығы бар. Дала өсімдіктері қыста «қатып» қалады, түйе мен ақбөкеннің жүні маусымға қарай ауысады, саршұнақтар мен суырлар қысқы ұйқыға кетеді, құстар оңтүстікке ұшады. Жер бетінде жылу біркелкі емес, сондықтан тіршілік те әртүрлі: тундрада мүк, шөлде сексеуіл.
Жауабы: температура тіршілік процестерінің жылдамдығына және таралуына әсер етеді; организмдер бейімделеді (ұйқы, ұшып кету, жүннің ауысуы, маусымдылық).
№ 9
Жануарлар, өсімдіктер және адам үшін судың рөліне сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Судсыз жасуша да, өзен де, шөл де өмір сүрмейтінін еске түсір.
Жауап үлгісі. Су жасушалар құрамына кіреді (адам денесінде оның шамамен 60–70 %-ы бар), онда химиялық реакциялар жүреді, ол заттарды тасымалдайды. Өсімдіктерге су фотосинтез және өсу үшін қажет. Жануарлар су ішеді, суда тыныс алады, көбісі онда тіршілік етеді (бекіре, Каспий итбалығы). Адам суды ішуге, суаруға, өнеркәсіпке пайдаланады. Суы аз Қазақстан шөлдерінде сексеуіл мен жантақтың тамыры ұзын, жапырағы ұсақ.
Жауабы: су — тіршіліктің негізі: дене құрамына кіреді, зат алмасуға қатысады, мекен ету ортасы болады және адамға қажет.
№ 10
Жердегі барлық тіршілік үшін жарық қандай рөл атқарады? Сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Жарық — фотосинтезге арналған энергия көзі, бірақ тек соның үшін емес.
Жауап үлгісі. Жарық өсімдіктерге фотосинтез үшін энергия береді, яғни бүкіл қоректік тізбекке азық пен оттек береді. Күн ұзақтығы маусымдық құбылыстарды іске қосады: гүлдеу, құстардың ұшуы, түлеу. Жануарлар жарықтың көмегімен бағдар алып, көреді. Жарықсүйгіш (дала шөптері) және көлеңкесүйгіш (орман астындағы өсімдіктер) өсімдіктер болады.
Жауабы: жарық — фотосинтез энергиясының көзі және маусым ауысуының белгісі; оған қатынасы бойынша өсімдіктер жарықсүйгіш және көлеңкесүйгіш болады.
№ 11
Қоректік тізбекке анықтама беріңдер. Құрлық немесе суқойманың 4 буындық қоректік тізбегіне мысал келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Тізбек өсімдіктен (өндіруші) басталады, одан кейін тұтынушылар келеді, ал соңында жыртқыш пен ыдыратушылар болуы мүмкін.
Жауап үлгісі. Қоректік тізбек — әр организм келесісіне азық болатын қатар, яғни заттар мен энергия берілетін жол.
Жауабы: қоректік тізбек — қоректенуі арқылы байланысқан организмдер қатары; мысалы: селеу → саршұнақ → күзен → бүркіт.
№ 12
Сәйкестендіріңдер. (Қоректік тізбектегі организмдер: автотрофтар, гетеротрофтар; олардың белгілері: а, ә, б, в, г.)
Қалай ойлаймыз. Автотрофтар органикалық заттарды өздері түзеді (өсімдіктер, өндірушілер). Гетеротрофтар дайын органикалық заттармен қоректенеді (тұтынушылар).
Жауабы: автотрофтар: ә, б, в; гетеротрофтар: а, г.
№ 13
Қоректік тізбектің түрлерін атаңдар. Оларға анықтама беріңдер. Мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Тізбектерді бастапқы буыны бойынша ажыратады: не тірі өсімдік, не өлі қалдықтар.
Жауап үлгісі.
| Тізбек түрі | Анықтамасы | Мысал |
|---|---|---|
| Жеу тізбегі (жайылымдық) | тірі өсімдіктерден басталады, оларды шөпқоректілер, одан кейін жыртқыштар жейді | шөп → қоян → түлкі |
| Ыдырау тізбегі (детриттік) | өлі қалдықтардан басталады, оларды саңырауқұлақтар, бактериялар, жәндіктер ыдыратады | түскен жапырақтар → жауын құрты → көртышқан → жыртқыш құс |
Жауабы: жеу тізбегі (өсімдіктен басталады) және ыдырау тізбегі (өлі органикалық заттан басталады), мысалдар кестеде.
№ 14
Қоректік тізбекті қандай құрылымдар құрайды?
Қалай ойлаймыз. Тізбектер өзара шырмалғанда тор пайда болады.
Жауап үлгісі. Қоректік тор ортақ буындары бар көптеген қоректік тізбектен тұрады. Бір түр әртүрлі азықпен қоректеніп, бірнеше жыртқышқа олжа бола алады. Тордың буындары: өндірушілер (өсімдіктер), әртүрлі ретті тұтынушылар (шөпқоректілер, жыртқыштар) және ыдыратушылар (саңырауқұлақтар, бактериялар).
Жауабы: ортақ буындары бар шырмалған қоректік тізбектер (өндірушілер, тұтынушылар, ыдыратушылар).
№ 15
Экологиялық сукцессия дегеніміз не?
Жауап үлгісі. Бұл — бір аумақта табиғи себептердің немесе адам іс-әрекетінің әсерінен бір қауымдастықтың (экожүйенің) екіншісімен біртіндеп алмасуы.
Жауабы: бір жерде экожүйелердің заңды түрде алмасуы.
№ 16
Бірінші реттік және екінші реттік сукцессия нені білдіреді? Қалай қалыптасады?
Қалай ойлаймыз. Айырмашылығы — сол жерде топырақ пен тіршілік болды ма, жоқ па.
Жауап үлгісі.
| Бірінші реттік | Екінші реттік | |
|---|---|---|
| Қайда басталады | тіршілік болмаған жерде: жалаңаш жартас, құм, қатқан лава, ашық түбі | қауымдастық бұзылғанымен, топырағы қалған жерде: өрт болған жер, орман кесілген жер, тасталған егістік |
| Қалай жүреді | алғашқы қоныстанушылар (қына, мүк) топырақ түзеді; кейін шөптер, бұталар, ағаштар келеді | тезірек: тұқымдар, тамырлар және топырақ сақталған |
Жауабы: бірінші реттік сукцессия тіршілік пен топырағы жоқ жерде, екінші реттік топырағы сақталған, қауымдастығы бұзылған жерде жүреді.
№ 17
Экожүйе — бұл … . Кез келген экожүйеге мысалдар келтіріңдер.
Жауап үлгісі. Экожүйе — өзара зат және энергия алмасуымен байланысқан, тірі организмдердің олар тіршілік ететін орта жағдайларымен бірлестігі. Мысалдар: Наурызым қорығының даласы, Балқаш көлі, Ақсу-Жабағылы орманы, тоған, аквариум, тіпті шалшық.
Жауабы: зат және энергия алмасуымен байланысқан организмдер мен орта жиынтығы; мысалы, дала, көл, орман.
№ 18
Адам экожүйеге қалай әсерін тигізеді? Оның жағымды рөлі неден көрініс табады?
Қалай ойлаймыз. Адам жақсы да, жаман да әсер етеді. Мұнда жақсы жағын айту керек.
Жауап үлгісі. Адам экожүйеге жағымсыз да, жағымды да әсер етеді. Жағымды рөлі: қорықтар мен ұлттық саябақтар құру, Қызыл кітап жасау, сирек түрлерді көбейту (ақбөкеннің қайта көбеюі, Пржевальский жылқысын қайтару), орман отырғызу, су қоймаларын тазарту, саябақтар мен бақтар салу (Алматының алмалары).
Жауабы: аумақтар мен түрлерді қорғау, жануарлар санын қалпына келтіру, көгалдандыру, су мен топырақты тазарту.
№ 19
Адамның экожүйеге тигізетін жағымсыз әсері туралы айтып беріңдер.
Жауап үлгісі. Тікелей әсері: аң аулау мен браконьерлік, бекіре балықтарын аулау, сирек өсімдіктерді (қызғалдақтарды) жұлу. Жанама әсері: ормандарды кесу, далаға жер жырту, су қоймаларын құрғату (Арал теңізі), ауаның, судың және топырақтың ластануы, пайдалы қазбаларды өндіру, өрттер. Нәтижесі: түрлер жойылады, экожүйелер кедейленеді.
Жауабы: түрлерді тікелей жою және ортаны бұзу (ормандарды кесу, жер жырту, құрғату, ластау).
№ 20
Адам ауаны, суды және топырақты қалай ластайды? Өздерің тұратын қалада, ауылда, елді мекендегі ластану көздеріне мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Әр орта үшін ластану көзін ата. Өз мысалыңды өз қалаңнан немесе ауылыңнан ал.
Жауап үлгісі.
| Орта | Немен ластайды | Мысал |
|---|---|---|
| Ауа | көлік түтіні, ЖЭО мен зауыттардың түтіні, шаң | қыста қалалардың үстіндегі түтін тұман (мысалы, Алматыда) |
| Су | ағынды сулар, мұнай өнімдері, тыңайтқыштар, тұрмыстық қоқыс | өзендер мен көлдердің ластануы, жағалаудағы қоқыс |
| Топырақ | қоқыс үйінділері, пестицидтер, өнеркәсіп қалдықтары, мұнайдың төгілуі | рұқсатсыз қоқыс орындары, дала аумақтарындағы мұнай дақтары |
Жауабы: кестені қара; өз мысалыңды үйіңнің жанынан көргеніңнен таңда.
№ 21
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қорықтар, қорықшалар, ұлттық саябақтар қандай мақсатта ұйымдастырылады?
Жауап үлгісі. Табиғи кешендер мен сирек өсімдіктер мен жануарлар түрлерін сақтау, олардың санын қалпына келтіру, ғылыми бақылаулар жүргізу және адамдарда табиғатқа ұқыпты қарым-қатынасты тәрбиелеу үшін.
Жауабы: табиғатты қорғау, сирек түрлерді сақтау, ғылыми зерттеулер, экологиялық ағарту.
№ 22
Өздерің тұратын аймақтарда осындай аймақтар бар ма?
Қалай ойлаймыз. Жауап жеке болады. Ең жақын қорықты, саябақты немесе қорықшаны тап.
Жауап үлгісі. Менің қаламнан алыс емес жерде Іле-Алатау ұлттық табиғи паркі бар (Алматы маңында). Мұндай аумақтарда қоқыс тастауға, Қызыл кітапқа енген гүлдерді жұлуға, аңдарды мазалауға болмайды, сондықтан мен оны қатаң сақтаймын.
Жауабы: жеке жауап; өзің тұратын жердің жанындағы қорғалатын аумақтың атын ата.
№ 23
ҚР қорықтарын, қорықшаларын, ұлттық саябақтарын, мемлекеттік табиғи резерваттарын атаңдар.
Жауап үлгісі.
| Аумақтың түрі | Мысалдар |
|---|---|
| Қорықтар | Алматы, Ақсу-Жабағылы, Наурызым, Барсакелмес, Марқакөл |
| Ұлттық саябақтар | Іле-Алатау, Алтынемел, Баянауыл, Бурабай, Қарқаралы |
| Қорықшалар мен резерваттар | Андасай қорықшасы, Бұйратау қорықшасы, Ақжайық (резерват), Алакөл (резерват) |
Жауабы: кестені қара.
№ 24
Қызыл кітапқа енген өсімдіктер мен жануарларға мысалдар келтіріңдер. Олар сендер тұратын аймақтарда мекендей ме?
Жауап үлгісі. Өсімдіктер: Грейг қызғалдағы, Сиверс алмасы, Шренк шыршасы, қылша (эфедра). Жануарлар: барыс, арқар, ақбөкен (бұрын тізімде болған, қазір саны өсуде), Каспий итбалығы, бекіре, қарақұйрық, дуадақ. Қайсысы сенің жеріңде тіршілік ететінін өңір бойынша қара: Алматы тауларында барыс пен Сиверс алмасы, Каспийде итбалық пен бекіре, далада қарақұйрық пен дуадақ.
Жауабы: Грейг қызғалдағы, Сиверс алмасы, барыс, арқар, Каспий итбалығы, бекіре және т.б.; өз өңіріңді өзің таңда.
№ 25
Кілт сөзі «экожүйе» болатындай етіп сөзжұмбақ құрастырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Кілт сөз 7 әріптен тұрады: Э-К-О-Ж-Ү-Й-Е. Әр сөзде кілттің бір әрпі болатындай сөздер ойлап, оларға сұрақтар құрастыр.
Жауап үлгісі. Көлденең сөздер, әрқайсысында керекті әріп бөлектеніп көрсетілген:
| № | Кілттің әрпі | Сөз | Сұрақ |
|---|---|---|---|
| 1 | Э | Экология | Организмдердің ортамен байланысын зерттейтін ғылым |
| 2 | К | Консумент | Дайын органикалық заттармен қоректенетін организм |
| 3 | О | Орман | Табиғи экожүйеге мысал |
| 4 | Ж | Жыртқыш | Басқа жануарларды аулап қоректенетін жануар |
| 5 | Ү | Үйрек | Көлде тіршілік ететін, тұтынушы құс |
| 6 | Й | Тайга | Қылқан жапырақты ормандар белдеуі |
| 7 | Е | Мекен | Организм тіршілік ететін орын |
Сабақта білген ұғымдардан сөз таңда.
Жауабы: үлгі кесте; сөзжұмбақты соған қарап дәптеріңе құрастыр.
№ 26
Қазақстанның Қызыл кітапқа енген жануарлары мен өсімдіктерін атаңдар. (Суретте 4 фото.)
Қалай ойлаймыз. Гүлдің пішініне, жапырақтарына, дақты жүніне және қылқан жапырағына қара.
Жауап үлгісі.
| Фото | Не көрінеді | Атауы |
|---|---|---|
| 1 | түбінде қара дағы бар ашық қызыл гүлдер, толқынды жиегі бар кең жапырақтар | Грейг қызғалдағы (Tulipa greigii) |
| 2 | сары ортасы бар ақ гүлдер, көлденең қатпарлы көкшіл жапырақтар | жабайы қызғалдақтардың бірі (мүмкін, Кауфман қызғалдағы) |
| 3 | қою сұр түтін түсті жүнінде қара шеңбер дақтары бар, құйрығы өте ұзын ірі мысық | барыс, ірбіс (Panthera uncia) |
| 4 | қою қылқан жапырақты биік, жіңішке ағаштар | Шренк шыршасы (Picea schrenkiana) |
Жауабы: 1 — Грейг қызғалдағы; 2 — жабайы қызғалдақ (мүмкін, Кауфман); 3 — барыс; 4 — Шренк шыршасы.
Жадынама
- Экожүйе — организмдер мен орта, зат және энергия алмасуымен байланысқан.
- Табиғат үшін ең күшті және қауіпті фактор — антропогендік.
- Қоректік тізбек өсімдіктен басталады: селеу → саршұнақ → күзен → бүркіт.
- Қорықтар мен Қызыл кітап сирек түрлерді құтқарады: барысты, Грейг қызғалдағын, Сиверс алмасын.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен ең жақсы түсінгенім…», «Маған қиын болғаны…», «Қайталағым келетіні…». Мысалы: «Абиотикалық және биотикалық факторлардың айырмашылығын түсіндім, ал сукцессияны қайта оқуым керек».