Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Қозғалыс
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 бөлім: Қозғалыс. 180–181-беттер.
Нені қайталаймыз
Қозғалыс туралы тарау өсімдіктерден басталды (таксистер, тропизмдер, настиялар, нутациялар, фотопериодизм) және жануарлармен аяқталды: амебадан сүтқоректілерге дейін.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Таксис | бүкіл жасушаның немесе ағзаның тітіркендіргішке қарай немесе одан қашықтай қозғалуы (балдырлардың жарыққа қарай жүзуі) |
| Тропизм | өсіп жатқан өсімдік мүшесінің тітіркендіргіш жаққа немесе одан теріс қарай иілуі |
| Настия | мүшенің тітіркендіргіштің бағытына тәуелсіз жауап қозғалысы (гүлдің жабылуы) |
| Нутация | өсіп жатқан ұшының спираль тәрізді, тербелмелі қозғалысы |
| Фотопериодизм | ағзаның күн мен түн ұзақтығының қатынасына жауап реакциясы |
| Жануарлардың қозғалыс мүшелері | жалғанаяқтар, талшықтар, кірпікшелер, қылтандар, буынды аяқтар, жүзбеқанаттар, қанаттар, ластар |
💡 Қалай жұмыс істейміз: алдымен өзің жауап бер, содан кейін жауабын аш. Кестелерді дәптеріңе қолмен толтыр, сонда жақсы есте қалады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Өсімдіктерде қозғалыстың қандай типтері болады?
Қалай ойлаймыз. Өсімдіктің аяғы жоқ, бірақ олар да қозғалатынын еске түсір.
Жауап үлгісі. Өсімдіктерде мыналар болады: таксистер (жасушалардың немесе бір жасушалы балдырлардың орын ауыстыруы), тропизмдер (өсіп жатқан мүшелердің иілуі), настиялар (бағытқа тәуелсіз тітіркендіргішке жауап) және нутациялар (өркен ұштарының спираль тәрізді қозғалысы).
Жауабы: таксистер, тропизмдер, настиялар, нутациялар.
№ 2
Таксистерге сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Таксис — бүкіл жасушаның немесе ағзаның қозғалысы.
Жауап үлгісі. Таксистер — еркін жүзетін жасушалардың немесе ағзалардың (бір жасушалы балдырлар, зооспоралар, мүктер мен папоротник тәрізділердің сперматозоидтары) тітіркендіргішке қарай немесе одан қашықтай орын ауыстыруы. Фототаксис (жарыққа қарай), хемотаксис (затқа қарай), термотаксис (жылуға қарай) болады. Мысалы, хламидомонада жарыққа қарай жүзеді.
Жауабы: таксистер — бүтін жасушаның немесе ағзаның тітіркендіргішке қарай бағытталған орын ауыстыруы (фототаксис, хемотаксис).
№ 3
Тропизмдер — бұл ...
Қалай ойлаймыз. Тропизм өсумен байланысты.
Жауап үлгісі. Тропизмдер — өсімдіктің өсіп жатқан мүшелерінің тітіркендіргішке қарай немесе одан қашықтай иілуі. Олар: фототропизм (сабақ жарыққа ұмтылады), геотропизм (тамыр төмен, сабақ жоғары өседі), гидротропизм (тамыр суға қарай өседі), хемотропизм.
Жауабы: өсімдік мүшелерінің тітіркендіргіш жаққа немесе одан теріс қарай өсу кезіндегі иілуі.
№ 4
Настияларға қандай қасиеттер тән?
Қалай ойлаймыз. Ұялшақ мимозаны және түнде жабылатын қызғалдақты еске түсір.
Жауап үлгісі. Настиялар — өсімдік мүшелерінің тітіркендіргішке жауап ретінде қозғалуы, бірақ қозғалыс бағытын тітіркендіргіштің бағыты анықтамайды. Олар қайтымды болады. Мысалы, мимозаның жапырақтары қол тигенде жиналады (сейсмонастия), қызғалдақтың гүлі жарық пен жылуда ашылып, суықта жабылады (термонастия), гүлдер түнде жабылады (фотонастия). Шық шөп пен Венера шыбынтұтқышы жапырақтарын қарс жабады (ұстағыш настия).
Жауабы: мүшенің тітіркендіргіш бағытына тәуелсіз қозғалуы, көбіне қайтымды (мимоза, қызғалдақ).
№ 5
Нутациялар — бұл ...
Қалай ойлаймыз. Тіреу «іздеп» жүрген шырмалмалы үрме бұршақты елестет.
Жауап үлгісі. Нутациялар — өсіп жатқан мүшелер ұштарының біркелкі өспеуінен болатын спираль тәрізді немесе тербелмелі қозғалысы. Солардың арқасында шырмалмалы өсімдіктер (құлмақ, үрме бұршақ, шырмауық) тіреу тауып, оны орай өседі.
Жауабы: өсіп келе жатқан өркендер мен тамырлар ұштарының біркелкі өспеуінен болатын айналмалы, тербелмелі қозғалысы.
№ 6
Фотопериодизмге анықтама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. «Фото» — жарық, «период» — қайталанатын уақыт аралығы.
Жауап үлгісі. Фотопериодизм — тірі ағзалардың (соның ішінде өсімдіктердің) күн мен түн ұзақтығының ауысуына жауап реакциясы. Осылай өсімдіктер көктем немесе күз келгенін «біледі».
Жауабы: ағзалардың тәуліктің жарық және қараңғы уақытының қатынасына жауап реакциясы.
№ 7
Гүлдеудің фотопериодизмдік реакциясы деген не?
Қалай ойлаймыз. Гүлдердің жылдың кез келген уақытында емес, неге белгілі бір мезгілде пайда болатынын ойла.
Жауап үлгісі. Бұл — гүлдеудің басталуының күн ұзақтығына тәуелділігі. Өсімдік күн мен түннің ұзақтығын фитохром пигменті арқылы «сезеді» және күн өз түріне қажетті ұзақтыққа жеткенде гүлдейді.
Жауабы: өсімдік тек күн ұзақтығы белгілі бір мөлшерде болғанда гүлдейді.
№ 8
Күн ұзақтығына қатысты өсімдіктер қандай болып келеді?
Қалай ойлаймыз. Біреулерге ұзақ күн, біреулерге қысқа күн керек, ал үшіншілеріне бәрібір.
Жауап үлгісі.
- Ұзақ күн өсімдіктері (күн ұзақтығы шамамен 12–14 сағаттан асқанда гүлдейді): бидай, қара бидай, сұлы, зығыр.
- Қысқа күн өсімдіктері (күн қысқа, түн ұзақ болғанда гүлдейді): соя, күріш, хризантема, тары.
- Бейтарап өсімдіктер (күн ұзақтығына қарамай гүлдейді): қызанақ, бақбақ, қияр.
Жауабы: ұзақ күн өсімдіктері, қысқа күн өсімдіктері, бейтарап өсімдіктер.
№ 9
Фотопериодизмді қолдана отырып нені реттеуге болады?
Қалай ойлаймыз. Жылыжайда нені басқаратынын ойла.
Жауап үлгісі. Гүлдеу мен жеміс беру мерзімін, түйнек түзілуін, өсімдіктердің тыныштық күйіне өтуін реттеуге болады. Мысалы, жылыжайда гүл өсірушілер хризантемаларды көлеңкелеп, гүлдерді керек күнге алады.
Жауабы: гүлдеу, жеміс беру, түйнек түзілу және тыныштық кезеңінің уақыты.
№ 10
Фотопериодизмге биологиялық сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Өсімдікке жылдың қай мезгілі екенін «білудің» не қажеті бар?
Жауап үлгісі. Фотопериодизм өсімдікке маусымдардың ауысуына бейімделуге көмектеседі. Соның арқасында өсімдіктер қолайлы уақытта гүлдеп, жеміс береді, қысқа дер кезінде дайындалады (жапырағын төгеді, тыныштық күйіне өтеді), ал ұрпағы суық түскенге дейін пісіп үлгереді. Күн ұзақтығы жылдан жылға дерлік өзгермейді, сондықтан бұл — сенімді «күнтізбе».
Жауабы: жыл мезгілдерінің ауысуына бейімделуге көмектеседі: қолайлы уақытта гүлдеу мен жеміс беру, қысқа дайындалу.
№ 11
Адам тәжірибе жүзінде фотопериодизмді қалай қолданады?
Қалай ойлаймыз. Жылыжайларды, көшетті, өсімдіктерді басқа аймақтарда өсіруді еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Жылыжайларда өсімдіктерді жарықтандырады немесе көлеңкелейді, сонда жылдың кез келген мезгілінде өнім мен гүл алуға болады.
- Сорттарды ендікке қарай таңдайды: Қазақстанның оңтүстігінде соя мен күріш (қысқа күн), солтүстігінде бидай (ұзақ күн) жақсы өседі.
- Сәндік өсімдіктердің гүлдеуін мейрамдарға қарай жеделдетеді немесе баяулатады.
- Қыста көшетке жарық күнін ұзартады.
Жауабы: жылыжайларда гүлдеу мен өнімді реттейді, сорттарды аймаққа қарай таңдайды, гүлдерді керек күнге өсіреді.
№ 12
Қарапайымдылардың қозғалысы. Сәйкестікті анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр қарапайымды оның қозғалыс органоидымен сәйкестендір.
Шешуі.
| Қарапайымдылар | Қозғалу тәсілі |
|---|---|
| Амеба | ә) жалғанаяқтар және в) цитоплазманың қозғалуы арқылы |
| Жасыл эвглена | а) талшықтар |
| Кірпікшелі инфузория | б) кірпікшелер |
| Биченосец | а) талшықтар |
Жауабы: амеба — ә, в; эвглена — а; инфузория — б; биченосец — а.
№ 13
Омыртқасыз жануарлардың қозғалысы. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр жануар үшін қозғалыс мүшелерін, олардың құрылысын және қалай жұмыс істейтінін ата.
Жауап үлгісі.
| Омыртқасыз жануарлар | Қозғалыс мүшелерінің құрылысы мен қызметі |
|---|---|
| Шұбалшаң | тері-бұлшықет қапшығының сақиналы және бойлық бұлшықеттері, сақиналардың құрсақ жағындағы қылтандар; жорғалау: созылу, жабысу, тартылу |
| Өзен шаяны | 5 жұп жүру аяғы (бірінші жұбы — қысқыштар), құрсақ аяқтары, құйрық жүзбеқанаты; жүру және артқа қарай секіру |
| Алаөрмекші | тырнақшалары бар 4 жұп жүру аяғы, өрмек сүгелдері; өрмекшінің торда жүгіруі, тор тоқуы |
| Зауза қоңызы | 3 жұп жүру аяғы, алдыңғы үстіңгі қанаттар және артқы жарғақ қанаттар; жүру және ұшу |
Жауабы: кесте толтырылды (жоғарыны қара).
№ 14
Жәндіктер қалай қозғалады?
Қалай ойлаймыз. Шегірткені, жүзгіш қоңызды, жерқазарды және көбелекті еске түсір.
Жауап үлгісі. Жәндіктер жүреді, жүгіреді, секіреді (шегіртке), жүзеді (жүзгіш қоңыз), қазады (жерқазар) және ұшады (көбелек, шыбын).
Жауабы: жүру, жүгіру, секіру, жүзу, қазу, ұшу.
№ 15
Балықтардың қозғалысына сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Тұқының немесе шортанның дене пішінін еске түсір.
Жауап үлгісі. Балықтар жүзеді. Ағынды, ұршық тәрізді дене су кедергісін азайтады. Басты қозғалтқыш — құйрық жүзбеқанаты және оны иетін дене бұлшықеттері. Жұп кеуде және құрсақ жүзбеқанаттары бұрылуға, жоғары көтерілуге және төмен батуға көмектеседі, ал жұп емес (арқа, артқы өтіс) жүзбеқанаттары тепе-теңдікті сақтайды. Денесі сүйекті қабыршақпен қапталған.
Жауабы: жүзу; ағынды дене, қозғалтқыш ретінде құйрық жүзбеқанаты, басқаруға арналған жұп және жұп емес жүзбеқанаттар.
№ 16
Қосмекенділердің қозғалыс ерекшеліктерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Құрлықтағы және судағы бақаны еске түсір.
Жауап үлгісі. Қосмекенділер құрлыққа алғаш шыққан жануарлар. Олардың екі жұп аяғы бар. Артқы аяқтары алдыңғыларынан ұзын, сондықтан бақа құрлықта секіріп жүреді. Артқы аяқтарының саусақтарының арасында жүзуге қажетті жарғақ бар.
Жауабы: ұзын артқы аяқпен секіру және жарғақтың көмегімен жүзу.
№ 17
Жорғалаушылардың қозғалысын сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. Жыланды, кесіртке мен тасбақаны салыстыр.
Жауап үлгісі. Көпшілігінің аяқтары қысқа, сондықтан қозғалысқа құйрық қатысады, ал денесі жерге жақын болады. Жыландардың аяғы жоқ, олар денесін иіп жорғалайды. Теңіз тасбақаларының аяқтары ласқа айналған, ал қолтырауындардың саусақтарының арасында жарғақ бар.
Жауабы: құйрық қатысып, қысқа аяқпен жорғалау және жүру; жыландардың аяғы жоқ, теңіз тасбақаларында лас бар.
№ 18
Құстардың қозғалыс ерекшеліктері қандай?
Қалай ойлаймыз. Қанаттарды, қауырсындарды және аяқтарды ойла.
Жауап үлгісі. Алдыңғы аяқтары ірі ұшу қауырсындары бар қанатқа айналған. Құйрықтың бағыттаушы қауырсындары ұшуды бағыттайды және қонғанда тежеуге көмектеседі. Артқы аяқтары жүруге қызмет етеді, ал суда жүзетін құстарда (үйрек, аққу) жүзуге де қызмет етеді. Омыртқаның артқы бөлігінің сүйектері бірігіп, аяқтар сүйенетін күрделі сегізкөз түзген.
Жауабы: қанатпен ұшу, құйрықпен бағыттау, артқы аяқпен жүру; күрделі сегізкөз.
№ 19
Сүтқоректілерге тән қозғалыс ерекшеліктерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Сайғақты, дельфинді, жарқанатты және көртышқанды салыстыр.
Жауап үлгісі. Аяқтары денені астынан тіреп тұрады, сондықтан аңдар ұзақ тұра алады және жылдам жүгіреді (сайғақ, жылқы). Бірақ басқа тәсілдер де бар: теңіз сүтқоректілерінде лас (Каспий итбалығы), жарқанаттарда қанат, көртышқандарда қазғыш аяқ бар.
Жауабы: аяқтары денені астынан тіреп тұрады; жүгіру, ластармен жүзу, ұшу, қазу.
№ 20
Сыртқы құрылысына қарай омыртқалы жануарлардың аяқтарын салыстырыңдар. Ұқсастықтар мен айырмашылықтарын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Барлық омыртқалылардың аяқтары бір жоспар бойынша құрылған: иық, білек, қол басы (артқы аяқта — сан, сирақ, табан), бірақ әртүрлі бейімделген.
Жауап үлгісі.
| Класс | Аяқтары | Бейімделуі |
|---|---|---|
| Балықтар | жұп жүзбеқанаттар (кеуде және құрсақ) | жүзу, басқару |
| Қосмекенділер | екі жұп аяқ, артқылары ұзын, жарғақ | секіру, жүзу |
| Жорғалаушылар | қысқа аяқтар (жыландарда жоқ), тасбақаларда лас | жорғалау |
| Құстар | алдыңғылары қанатқа айналған, артқылары жүруге арналған | ұшу |
| Сүтқоректілер | денесінің астындағы аяқтар, лас, қанат, қазғыш аяқтар | жүгіру, жүзу, ұшу, қазу |
Ұқсастығы: құрлықтағы омыртқалылардың аяқтары бірдей бөлімдерден тұрады. Айырмашылығы орта мен қозғалыс тәсіліне байланысты.
Жауабы: құрылыс жоспары ортақ, ал сыртқы түрі әртүрлі: жүзбеқанаттар, аяқтар, ластар, қанаттар.
№ 21
Жануарлардың қозғалу тәсілінің аяқтарының құрылысына байланысы бар ма?
Қалай ойлаймыз. Итбалықтың ласы мен сайғақтың аяғын салыстыр.
Жауап үлгісі. Иә, тікелей байланысы бар. Сайғақтың ұзын аяқтары жылдам жүгіруге мүмкіндік береді, Каспий итбалығының ластары жүзуге қажет, бүркіттің қанаттары ұшуға, ал көртышқанның кең алақандары қазуға арналған. Аяқтардың құрылысы әрдайым тіршілік ортасына бейімделген.
Жауабы: иә, аяқтардың құрылысы қозғалыс тәсілін анықтайды және тіршілік ортасына бейімделген.
Жадынама
- Өсімдіктерде қозғалыс өсумен (тропизмдер, нутациялар) немесе тургордың өзгеруімен (настиялар) байланысты.
- Фотопериодизм өсімдікке қажетті мезгілде гүлдеуге көмектеседі.
- Тіршілік ортасы жануарлардың қозғалыс мүшелерінің құрылысын анықтайды.
- Қарапайымдылар талшықтармен, кірпікшелермен және жалғанаяқтармен қозғалады.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді жалғастыр: «Қызық болғаны ...» (мысалы, өсімдіктер де қозғалатыны), «Енді мен білемін ...» (соя қысқа күнде гүлдейтінін), «Маған ... келді» (үрме бұршақ өсіріп, нутацияны бақылағым).