§ 59. Өсімдіктердің өсуі. Сабақтың ұзарып және жуандап өсуі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 11 бөлім: Көбею. Өсу және даму. 257–260-беттер.

Нені үйренесің

• Өсімдіктердің өсуі жануарлардың өсуінен немен ерекшеленетінін түсіндіруді.
• Тамыр мен өркен қай бөлігімен ұзарып өсетінін табуды.
• Діннің ненің есебінен жуандап өсетінін түсіндіруді және жылдық сақиналарды оқуды.
• Адам өсуді қалай басқаратынын түсінуді: сирету, қию, шырпу.

Ой қозғау

• Өсімдік ненің есебінен ұзындығына және көлденеңінен өседі? Ерекше түзуші ұлпа жасушаларының бөлінуі есебінен: тамыр мен өркен ұшында (ұзындыққа) және сабақтың камбийінде (жуандыққа).
• Сабақтың ұзарып өсуін тоқтатуға бола ма? Болады: төбесін кессең немесе шырпысаң, жоғары қарай өсу тоқтайды, бірақ бүйір бүршіктер оянады.
• Қандай жағдайда тамырдың ұзарып өсуі тоқтайды? Тамыр ұшын, яғни бөліну аймағы орналасқан жерді зақымдасаң немесе алып тастасаң.

💡 «Өсімдік» сөзі «өсу» деген сөзден шыққан. Шынында да, олар тірі болғанша, бүкіл өмірі бойы өседі.

Тақырыпты талдаймыз

Өсімдіктер бүкіл өмірі бойы өседі

Өсу — өлшемнің үлкеюі және жаңа мүшелердің пайда болуы. Жануар белгілі бір сәтте өсуін тоқтатады. Ал өсімдік тірі болғанша жаңа тамырлар, өркендер, жапырақтар, гүлдер және жемістер түзе береді.

Мұның маңызды себебі де бар. Өсімдіктер жүре алмайды. Олар үшін өсу — «көшудің» жалғыз жолы: жарыққа қарай жоғары, суға қарай төмен ұмтылу.

🌟 Бетпақдаладағы сексеуіл тамырын бірнеше метр тереңге жібереді, ал тәжі адамнан сәл ғана биік болады. Мұнда тамырдың өсуі тәждің өсуінен маңыздырақ: су төменде.

Өсу нүктелері: өсімдік қайда «құрылады»

Тамыр ұштарында және өркен төбесінде түзуші ұлпа жасушалары орналасқан. Олар бөлінеді, содан кейін созылады да, мүше ұзарады. Бұл аймақтарды өсу конусы деп атайды.

• Тамырдың өсу конусы — дәл ұшындағы бөліну аймағы.
• Өркеннің өсу конусы төбе бүршігінде орналасады: бұл — сабақтың ең ұшы.

Сия салынған тәжірибе: тамыр қалай өседі

Өнген үрмебұршақты алып, тамырына бірдей қашықтықта жұқа сызықтар сыз. 3–4 күннен кейін тамырға қара.

💡 Тамырдың өсуі резеңкені тек ұшынан созғанға ұқсайды: тамырдың ескі бөлігі енді ұзармайды, ол тек өсімдікті бекітіп, суды өткізеді.

Сирету: бағбандардың айласы

Егер тамырдың ұшын шырпып алсаң, ол ұзарып өспей қояды. Бірақ жанама тамырлар тез өсе бастайды. Тамыр жүйесі жан-жаққа таралып, топырақтың құнарлы жоғарғы қабатында қалады, сөйтіп өсімдік көбірек су мен қоректік зат алады.

Мұны орамжапырақ пен қызанақ көшетін өсіргенде қолданады. Көшетті ашық топыраққа қайта отырғызғанда негізгі тамырдың ұшын шырпиды. Бұл тәсіл сирету деп аталады.

Өркен төбесімен өседі

Өркеннің төбесін төбе бүршігі алып жатады. Онда түзуші ұлпа жасушалары бөлініп, өседі, ал өркен созылады. Егер төбесін кессең, жоғары қарай өсу тоқтайды, бірақ бүйір бүршіктер өсе бастайды да, бұта қалыңдай түседі. Бағбандар осылай бұталар мен ағаштарға әдемі пішін беріп, мол өнім алады.

Жуандап өсу: камбий

Ағаштар камбийдің арқасында жуандайды. Бұл — тін мен сүректің арасындағы жұқа түзуші ұлпа қабаты. Камбий жасушалары бөлінеді де, жаңа жасушаларды екі жаққа жинайды: сыртқа тіннің аздаған жасушаларын, ішке сүректің әлдеқайда көп жасушаларын.

Сондықтан діннің негізгі бөлігі — сүрек. Ол жыл сайын жаңа қабатпен қалыңдай түседі.

📌 Камбий бүкіл өмір бойы бөлінеді, бірақ сыртқа (тінге) қарағанда ішке (сүрекке) көбірек жасуша жинайды.

Жылдық сақиналар

Көктемде камбий белсенді жұмыс істеп, ірі ашық түсті жасушалар жинайды. Күзге қарай бөлінуі баяулап, жасушалар ұсақ әрі қара болады. Бір жылда бір жылдық сақина түзіледі: ашық және қара жолақ бірге. Бір вегетациялық кезеңде түзілген қабаттар жылдық сақина болып табылады.

Сақиналар бойынша:

• кесілген ағаштың жасын білуге болады: қанша сақина болса, сонша жас;
• жылдардың қандай болғанын түсінуге болады: жалпақ сақина — жылы әрі ылғалды жыл, жіңішке сақина — құрғақшылық, суық немесе көрші ағаштармен тарлық;
• дүние тарапын анықтауға болады: оңтүстік жағында сақиналар әдетте жалпақ (жарық пен жылу көп), солтүстік жағында жіңішке.

⚠️ Жиі кететін қате. Ағаш «ішінен» жуандайды, ал ескі сақиналар өзгермей қалады деп ойлайды. Шын мәнінде жаңа жасушалар қабықтың астында, сыртқы жағынан жиналады, сондықтан ең ескі сақиналар ортада, ең жасы қабыққа жақын болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Саяжайда түбір көрсеңіз, баладан сақиналарды санап, ағаш үшін қай жыл ең ауыр болғанын елестетуін сұраңыз. Сонда ағаштың жасы мен өмір жағдайлары көз алдына келеді.

Өзіңді тексер

• Тамыр қалай ұзарып өседі? Түсіндір. Ұшымен: дәл ұшындағы бөліну аймағында жасушалар бөлініп, өседі. Сиямен сызық салған тәжірибе қашықтықтардың тек ұшында ұлғаятынын көрсетеді.
• Тамырдың ұшын не үшін шырпиды? Тамырдың ұзарып өсуі тоқтайды, ал жанама тамырлар тезірек өседі. Тамыр жүйесі жан-жаққа таралып, өсімдік көбірек су мен минералды заттар алады.
• Өркен қалай ұзарып өседі, бұған қалай көз жеткізуге болады? Ұшымен: төбе бүршігіндегі өсу конусымен. Көз жеткізу үшін төбесін кесуге болады: жоғары қарай өсу тоқтайды, ал бүйір өркендер өсе бастайды.
• Өсімдіктердің өсуін іс жүзінде адамдар қалай басқара алады? Көшетті сиретумен, өркендерді шырпумен және қиюмен (бұта мен тәж қалыптастыру), ағаштарды қырқумен.
• Өсімдік ненің есебінен жуандап өседі? Камбий жасушаларының бөлінуі есебінен: ол тін және сүрек жасушаларын жинайды.
• Жылдық сақина деген не? Камбий бір вегетациялық кезеңде (бір жылда) түзген сүрек қабаты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Дұрыс жауабын таңдаңдар: 1) бес жылдық емен ағашының дінінде қанша жылдық сақина бар (а — 5; ә — 1); 2) 10 жылдық шаған дінінде қанша сақина болады (а — 10; ә — 1); 3) камбий жасушалары бөлінгенде қандай жасушалар көбірек түзіледі (а — тін жасушалары; ә — сүрек жасушалары); 4) жылдық сақина дегеніміз не (а — бір жылда тіннің өсуі; ә — бір жылда сүректің өсуі).

Қалай ойлаймыз. Әр жылға бір сақинадан келеді. Камбий біреу: ол — бір жұқа қабат. Ол ішке, сүрекке көбірек жасуша жинайды.

Шешуі.

1. 5 жылдық емен ағашында 5 сақина болады.
2. Камбий — бір жұқа қабат, сондықтан 1.
3. Сүрек жасушалары көбірек түзіледі.
4. Жылдық сақина — бір жылда сүректің өсуі.

Жауабы: 1) а; 2) ә; 3) ә; 4) ә.

№ 2

а өсімдігіне қарағанда ә өсімдігі біршама көп өнім бергендігін қалай түсіндіруге болады?

Қалай ойлаймыз. Суреттегі тамырларға қара: ә өсімдігінің тамыр жүйесі кең, шашақ тәрізді, ал а өсімдігінде жалғыз ұзын негізгі тамыр бар.

Жауап үлгісі. ә өсімдігін көшет кезінде қайта отырғызғанда негізгі тамырын шырпыған (сиретілген). Ол ұзарып өсуін тоқтатты, ал жанама тамырлар көп өсті. Тамыр жүйесі жан-жаққа тарап, өсімдік топырақтың құнарлы жоғарғы қабатынан көбірек су мен қоректік зат ала бастады. Сондықтан ол жақсы өсіп, көбірек жеміс берді.

Жауабы: ә өсімдігі сиретілген көшеттен өсті (негізгі тамыры шырпылды), сондықтан жанама тамырлар жайылып, қоректену көбейді.

№ 3

Кез келген бөлме өсімдігін алып, өркеннің төбесін кесіңдер. Оның жанама өркендерінің дамуын бақылаңдар.

Қалай ойлаймыз. Төбе бүршігі жоғары қарай өсуді ұстап тұрады. Ол жоқ болса, бүйір бүршіктер оянады.

Не істеу керек. Бірнеше жапырағы бар сау өсімдікті таңда (герань, бальзамин, традесканция). Өткір таза қайшымен немесе тырнақпен үлкен кісімен бірге өркеннің төбесін жұлып ал. Әдеттегідей суарып, әр 2–3 күн сайын жапырақ қолтығында не болып жатқанын жазып, сызып отыр.

Не болуы керек. 1–2 аптадан кейін кесілген жердің астындағы жапырақ қолтықтарында бүйір өркендер ісініп, өсе бастайды. Өсімдік қалың әрі бұтақты болады, ал осы өркеннің жоғары қарай өсуі тоқтайды.

Жауабы: төбесін алып тастағаннан кейін өркеннің ұзарып өсуі тоқтайды, ал бүйір өркендер жігерлі өседі: бұта көркейе түседі.

№ 4

Көрсетілген ағаш діні көлденең кесіндісінің суреті бойынша осы діндердің қайсысының жасы үлкен екенін анықтаңдар. Неліктен олай ойладыңдар? Кесілген жерден нені байқауға болады?

Қалай ойлаймыз. Жас сақина санына тең. Әр кесіндідегі сақиналарды өзектен қабыққа қарай санап шық.

Жауап үлгісі. Сақинасы көп дін үлкен: суретте бұл — сол жақтағы үлкен кесінді. Оң жақтағысында сақина аз, өзі де жіңішке. Кесіндіден мыналарды білуге болады:

• ағаштың жасын (сақина санынан);
• өмір жағдайын сақина еніне қарап (қолайлы жылдары жалпақ, құрғақшылық пен суықта жіңішке);
• ағаштың бағытын: қай жағынан жарық көп түскенін (сақиналар жалпақ) және діннің қалай иілгенін.

Жауабы: сақинасы көп дін үлкен (сол жақтағы); кесіндіден ағаштың жасын және ол өскен жағдайды білуге болады.

№ 5

Фермер жердің азғана бөлігінде таңқурай өсірді. Ол көп өнім алғысы келді де, тәжірибе жүргізді. Жер телімін екі жартыға бөлді де, біреуінде таңқурайдың жоғары ұшын кесіп тастады, ал екіншісінде кескен жоқ. Жер телімінің қай бөлігінде таңқурай өнімі мол болады деп ойлайсыңдар және неліктен?

Қалай ойлаймыз. Төбе бүршігі кесілген өркенге не болады?

Жауап үлгісі. Таңқурай төбесі кесілген жартыда көбірек болады. Төбесі жоқ өркен жоғары қарай созылмайды, бірақ бүйір бүршіктер оянып, көп бүйір бұтақтар пайда болады. Оларда гүл көп, демек, жидек те көп. Бұта жіңішке әрі биік емес, бұтақты болады.

Жауабы: төбесі кесілген жартыда өнім көп: бүйір өркендер күшті өседі, оларда гүл мен жеміс көбірек түзіледі.

Жадынама

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді өзіңше аяқта. Мысалы: «Бүгін мен тамыр тек ұшымен өсетінін білдім. Сақиналардан өткен жылдардың ауа райын көруге болатыны таңғалдырды. Мен ағаштың жасын санауды үйрендім».

• Өсімдіктер түзуші ұлпасының арқасында бүкіл өмірі бойы өседі.
• Тамыр мен өркен ұзындыққа ұшымен (өсу конустарымен) өседі.
• Төбесін алып тастаса, жанама тамырлар немесе өркендер күштірек өседі.
• Дін камбийдің есебінен жуандайды; сүрек жасушалары тінге қарағанда көбірек түзіледі.
• Сақиналардан ағаштың жасы мен өмір жағдайын көруге болады.

Шағын тест