№ 6 зертханалық жұмыс. Фотосинтез процесіне қажетті жағдайларды зерттеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 5 бөлім: Тірі организмдердің қоректенуі. 125–126-беттер.
Нені үйренесің
- Жапырақта крахмал түзілуі үшін жарық керек пе, жоқ па, тәжірибе арқылы тексеруді.
- Крахмалды йодпен әрекеттесуі бойынша танып білуді.
- Бақылау нәтижесі бойынша қорытынды жасауды және тәжірибеде жапырақтың бір бөлігін неге қағазбен жапқанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Фотосинтез нәтижесінде жапырақта не түзіледі? Глюкоза, содан кейін одан крахмал, және оттек бөлінеді.
- Крахмалды қалай танимыз? Йод ерітіндісінің тамшысынан ол көгереді (көк, қараға жақын түс береді).
💡 Крахмал — жапырақ жарықта жинайтын қор. Егер крахмал табылса, фотосинтез жүрген. Крахмал жоқ болса, фотосинтез болмаған.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыс мақсаты
Фотосинтез процесі мен оның өнімділігін арттыру үшін қандай жағдайлар қажет екенін анықтау. Бұл тәжірибеде біз жағдайлардың ең бастысын — жарықты тексереміз.
Құрал-жабдықтар
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| бөлме өсімдігі (мысалы, қазтамақ) | зерттеу нысаны |
| қараңғы шкаф | өсімдік ескі крахмалын «жұмсап» қоюы үшін |
| екі кесек қара қағаз | жапырақтың бір бөлігін жарықтан жабу үшін |
| екі Петри табақшасы | жапырақты шаю, бояу үшін орналастыру |
| спирт | хлорофиллді ерітіп, жапырақты түссіздендіру үшін |
| йод ерітіндісі (әлсіз) | крахмалды көрсету үшін |
| қайнаған су | жасушаларды өлтіріп, жапырақты жұмсарту үшін |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Спирт жанады: оны ашық оттың үстінде ұстама, қыздыруды тек су моншасында және тек мұғалімнің қатысуымен жасауға болады. Қайнаған су мен қайнаған спирт күйдіреді: қолғаппен жұмыс істе және ыдыстың үстіне еңкеймей отыр. Йод теріні, киімді бояйды, ауызға түссе улы. Реактивтерді татып көрме, жұмыстан кейін қолыңды жу. Қайнаған спиртпен жасалатын бұл тәжірибені үйде қайталама.
Жұмыс барысы
Әр қадам не үшін
- Қараңғы шкаф. Өсімдік жарықсыз тұрып, жиналған крахмалды жұмсайды. Осылайша тәжірибені «таза беттен» бастаймыз.
- Терезесі бар қағаз. Жапырақ бір, су, ауа және температура бірдей. Тек жарық басқа: қағаздың астында қараңғы, ромбикте жарық. Бұл — бір жапырақтағы бақылау және тәжірибе учаскелері.
- Қайнаған су. Жасушалар өледі, жарғақтар бұзылады, йод оңай енеді.
- Қайнаған спирт. Хлорофиллді ерітеді. Жапырақ түссізденеді, ал спирт жасыл болады. Әйтпесе жасыл түс йодпен әрекеттесуді көрсетпей қояр еді.
- Йод. Крахмалмен әрекеттескенде көк түс береді.
🌟 Егер үйіңнің жанындағы далада селеу немесе қызғалдақ өссе, жасқанба: тәжірибе тірі әрі жасыл болса, кез келген жапыраққа жарайды. Ал хлорофиллсіз ақ дақтары бар «әртүрлі түсті» жапырақтар одан да қызық көрініс береді.
Нені көресің
Йодтан кейін жапырақ алуан түсті болады:
| Жапырақ бөлігі | Жарықтану | Йодтан кейінгі түсі | Бұл нені білдіреді |
|---|---|---|---|
| ромбик (қағаздағы терезе) | жарық | көк немесе қою көк | крахмал бар: фотосинтез жүрген |
| қағаз астындағы бөлік | қараңғы | сары немесе ашық қоңыр (йодтың өз түсі) | крахмал жоқ: фотосинтез болмаған |
| қағаздан тыс жапырақтың қалған бөлігі | жарық | сондай-ақ көк | крахмал бар: фотосинтез жүрген |
Көрініс қарапайым: қағаздың астында жапырақ ашық күйде қалады (йодтан сарғыш-қоңыр), ал ромбик ашық көк. Егер жапырақ түгел жабылмаса, қағаз жаппаған шеттері де көгереді: оларға да жарық түскен.
📕 Оқулықта жапырақта көк ромбик пайда болады деп жазылған. Дәлірек айтқанда, жарық түскен барлық бөліктер (ромбик және қағаздың айналасындағы шеттер) көгереді, тек ромбик емес.
Қорытынды
Крахмал түзілуі үшін, демек, фотосинтез үшін жарық қажет: жарықта крахмал түзілді, қараңғыда түзілмеді. Дәл осындай тәжірибені көмірқышқыл газды (CO₂ сіңіргіші бар қалпақтың астындағы өсімдік) және хлорофиллді (әртүрлі түсті жапырақтар) тексеру үшін де құруға болады.
👨👩👧 Ата-анаға. Қайнаған спиртпен жасалатын тәжірибені тек мектепте, мұғалімнің бақылауымен орындайды. Үйде алғашқы бөлігін қауіпсіз қайталауға болады: өсімдіктегі бір жапырақты фольгамен бір апта жауып қойыңыздар да, көрші жапырақтармен түсін салыстырыңыздар.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Жапырақтың жарықтың ізін сақтайтыны қызықты болды. Мен крахмалды йодпен танып үйрендім. Көк ромбикті көру қолымнан келді.»
Өзіңді тексер
- Өсімдікті неге алдымен қараңғыда ұстайды? Ескі крахмалды жұмсап қою үшін: сонда жаңа крахмал тек тәжірибе барысында түзілетіні анық болады.
- Қағазға неге ромбик ойып алады? Жарық жапыраққа тек бір жерге түсіп, бір жапырақтың жарық пен көлеңке түскен бөліктерін салыстыруға болуы үшін.
- Жапырақты спиртпен неге өңдейді? Спирт хлорофиллді ерітеді, жапырақ түссізденеді, сондықтан йодпен көк түс жақсы көрінеді.
- Ромбиктің көк түсі нені дәлелдейді? Сол жерде крахмал түзілгенін, яғни фотосинтез жүргенін.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл жұмыста жеке нөмірленген сұрақтар жоқ, тек жұмыс барысындағы қорытынды бар (қазақша басылымда да солай).
Жадынама
- Алдымен өсімдік қараңғыда тұрады, содан кейін жапырақтың бір бөлігін жауып, жарыққа қояды.
- Жапырақты қайнаған спиртпен түссіздендіреді (тек мұғалімнің қатысуымен!).
- Йод крахмалдан көгереді: ромбикте және жарық түскен жерлерде көк түс бар, қағаз астында жоқ.
- Қорытынды: жарықсыз фотосинтез болмайды.