Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Тірі организмдердің қоректенуі
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 5 бөлім: Тірі организмдердің қоректенуі. 126–127-беттер.
Нені қайталаймыз
Қоректену тарауы жапырақпен аяқталды: оның құрылысы қандай, жапырақтар қандай болады және онда фотосинтез қалай жүреді. Енді мұның бәрін бір тұтастыққа жинаймыз.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Жай жапырақ | бір жапырақ тақтасы; сағақты және сағақсыз болады |
| Күрделі жапырақ | бір сағақта бірнеше жапырақша |
| Жүйкелену | жүйкелер өрнегі: параллель, доғалы, торлы |
| Жапырақтың құрылысы | қабықша, жұмсақ ұлпа (бағаналы және борпылдақ ұлпа), жүйкелер, лептесіктер |
| Фотосинтез | жарықта CO₂ мен судан органикалық заттардың түзілуі |
💡 Қалай жұмыс істейміз: алдымен өзің жауап беріп көр, содан кейін жауабын аш. Кестелерді дәптерге өз қолыңмен толтыр, сонда жақсы есте қалады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жай (сағақты және сағақсыз) жапырақтың құрылысын атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Жапырақтың қандай бөліктерден тұратынын еске түсіріп, сағақсыз жапырақта жоқ бөлікті алып таста.
Жауап үлгісі. Жай сағақты жапырақ жапырақ тақтасынан, сағақтан және сабаққа бекитін негізден тұрады. Жай сағақсыз жапырақта сағақ жоқ: тақта тікелей сабақта отырады. Көптеген өсімдікте негізінде кішкентай бөбешік жапырақтар да болады.
Жауабы: сағақты: тақта + сағақ + негіз; сағақсыз: тақта + негіз, сағақсыз.
№ 2
Олардың бір-бірінен айырмашылығы неде?
Қалай ойлаймыз. Жапырақтың сабақпен қалай жалғасатынын салыстыр.
Жауап үлгісі. Басты айырмашылық біреу: сағақты жапырақта тақтаны жарыққа шығаратын және бұруға мүмкіндік беретін сағақ бар. Сағақсыз жапырақта сағақ жоқ, тақта сабаққа тікелей бекиді (көбіне кең негізімен немесе сабақты құшақтап).
Жауабы: сағақтың болуымен: ол сағақты жапырақта бар, ал сағақсызда жоқ.
№ 3
Жай жапырақты өсімдіктерге мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Аулада өсетін ағаштарды және далада өсетін шөптерді ойла.
Жауап үлгісі.
- Жай сағақтылар: қайың, терек, емен, Сиверс алмасы, алхоры, бөртегүл.
- Жай сағақсыздар: селеу, бидай, зығыр, алоэ.
Жауабы: қайың, емен, алма, бөртегүл (сағақтылар); селеу, бидай, зығыр (сағақсыздар).
№ 4
Күрделі жапырақтар — олар ....
Қалай ойлаймыз. Беде жапырағын еске түсір: бір сағақта қанша «жапырақша» бар?
Жауап үлгісі. Күрделі жапырақтар — олар бір ортақ сағақта бірнеше бөлек жапырақшасы болатын жапырақтар (жапырақ тақтасы оське дейін бөліктерге бөлінген).
Жауабы: ортақ сағақта бірнеше бөлек жапырақшасы бар.
⚠️ Жиі кететін қате. Терең тілімі бар кез келген жапырақты (мысалы, емен немесе үйеңкі жапырағын) күрделі деп қабылдайды. Тексеріп көр: күрделі жапырақта әр жапырақша бөлек үзіледі, ал тілімделген жай жапырақ бүтін және бір сағақта тұрады.
№ 5
Күрделі жапырақтар қандай болады? Мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Жапырақшаларды санап, олардың ось бойында қалай орналасқанын қара.
Жауап үлгісі. Күрделі жапырақтар мына түрлерге бөлінеді:
- ушқұлақты: бір сағақта үш жапырақша (беде, бүлдірген);
- саусақсалалы: жапырақшалар бір нүктеден қол саусақтарындай тарайды (атбас талшын, люпин);
- қауырсынды: жапырақшалар ортақ осьте, қауырсынның жүніндей орналасады. Егер осьтің ұшында бір жұпсыз жапырақша болса, жапырақ таққауырсынды (итмұрын, шетен, ақ акация). Егер жапырақшалар тек жұп-жұп болса, жапырақ жұпқауырсынды (бұршақ, жасымық).
Жауабы: ушқұлақты, саусақсалалы, таққауырсынды, жұпқауырсынды.
№ 6
Күрделі жапырақты өсімдіктерді атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Мұнда кез келген дұрыс мысал жарайды, бір сағақта бірнеше жапырақша болса болғаны.
Жауап үлгісі. Беде, бүлдірген, атбас талшын, люпин, итмұрын, шетен, шаған, ақ акация, бұршақ, қараған.
Жауабы: беде, талшын, итмұрын, шетен, бұршақ, шаған (және т.б.).
№ 7
Дәптерге саусақсалалы жапырақтың суретін салыңдар. Кестені толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Сурет: сағақтың ұшынан 5–7 жапырақша желпуіштей тарайды, ашылған алақандағы саусақтардай (атбас талшын үлгісімен). Кестені мысалдармен толтыр.
Жауап үлгісі.
| Күрделі жапырақтар | Осы күрделі жапырақ түрі тән өсімдіктер |
|---|---|
| Ушқұлақты | беде, бүлдірген |
| Саусақсалалы | атбас талшын, люпин |
| Таққауырсынды | итмұрын, шетен, ақ акация |
| Жұпқауырсынды күрделі | бұршақ, жасымық, қараған |
Жауабы: сурет: сағақтың ұшындағы жапырақшалардан тұратын желпуіш; кесте толтырылған (жоғарыда қара).
№ 8
Даражарнақты және қосжарнақты өсімдіктердің жапырақтарының жүйкеленуін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Бидай жапырағын (тар, жолақты) және алма жапырағын (торлы) еске түсір.
Жауап үлгісі. Дара жарнақтыларда жүйкелену параллель (бидай, селеу) немесе доғалы (меруертгүл, жолжелкен). Қосжарнақтыларда жүйкелену торлы: қауырсын тәрізді (қайың, алма) немесе саусақсалалы (үйеңкі).
Жауабы: дара жарнақтылар: параллель және доғалы; қосжарнақтылар: торлы.
№ 9
Даражарнақты өсімдік жапырақтарының жүйкеленуі қосжарнақты өсімдік жүйкеленуінен несімен ерекшеленетіндігін салыстырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Ортақ жағын тап (жүйкелер бәрінде бар, олар арқылы су мен қоректік заттар жүреді) және айырмашылығын тап (өрнек).
Жауап үлгісі.
| Дара жарнақтылар | Қосжарнақтылар | |
|---|---|---|
| Жүйке өрнегі | параллель немесе доғалы | тарамдалып, тор құрайды |
| Басты жүйке | көбіне жоқ, жүйкелер шамамен бірдей | жиі бар, одан бүйір жүйкелер тарайды |
| Мысалдар | бидай, пияз, меруертгүл | алма, қайың, күнбағыс |
| Ортақ жағы | жүйкелерде түтіктер мен талшықтар өтеді: жапырақтың қоректенуі мен тірегі |
Жауабы: дара жарнақтыларда жүйкелер параллель немесе доғалы, қосжарнақтыларда торлы; екеуінде де жүйкелермен су мен қоректік заттар жүреді.
№ 10
Жапырақтың құрылысы. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Жапырақ кесіндісімен жоғарыдан төмен қарай жүр және әр қабат үшін ойла: ол қандай жасушалардан тұрады және не істейді.
Жауап үлгісі.
| Жапырақтың құрылымдары | Құрылысы және қызметі |
|---|---|
| Үстіңгі қабықша | тығыз жанасқан мөлдір жасушалардың бір қабаты; жапырақты қорғайды, жұмсақ ұлпа жасушаларына жарық өткізеді |
| Бағаналы ұлпа | тығыз орналасқан ұзынша жасушалар, хлоропласт көп; фотосинтез |
| Борпылдақ ұлпа | үлкен жасушааралық қуыстары бар дөңгелек жасушалар; фотосинтез, газ алмасу, булану |
| Астыңғы қабықша | лептесіктері бар жасушалар; қорғау, ауамен байланыс |
| Лептесік | екі жанаспалы жасуша арасындағы саңылау; ашылады және жабылады; газ алмасу (CO₂, O₂) және судың булануы |
| Жүйкелер (түтікті-талшықты түйіндер) | түтіктер суды және минералды заттарды жапыраққа әкеледі, сүзгілі түтікшелер органикалық заттарды әкетеді; талшықтар беріктік береді |
Жауабы: кесте толтырылған (жоғарыда қара).
№ 11
Кестені дәптерге сызып сәйкестендіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Әр өсімдіктің жапырағын көз алдыңа келтір. Бүлдірген мен бұршақ жай сияқты ғана көрінеді: бүлдіргенде үш жапырақша, бұршақта жұп жапырақшалар мен мұртшалар бар.
Шешуі.
| Жапырақтар | Өсімдіктер |
|---|---|
| Жай | а) алма, ә) жұпаргүл, г) қараөрік, е) емен |
| Күрделі | б) бүлдірген (ушқұлақты), в) бұршақ (жұпқауырсынды), ғ) атбас талшын (саусақсалалы), д) итмұрын (таққауырсынды) |
Жауабы: жай: а, ә, г, е; күрделі: б, в, ғ, д.
№ 12
Жапырақтарда қандай процестер жүзеге асады?
Қалай ойлаймыз. Жапырақта бірнеше процесс жүреді, бірақ басты процесс өсімдіктерді жануарлардан ажыратады.
Жауап үлгісі. Жапырақтың басты процесі — фотосинтез. Одан басқа жапырақтарда тыныс алу, газ алмасу және судың булануы (транспирация) жүреді.
Жауабы: фотосинтез (сондай-ақ тыныс алу және судың булануы).
№ 13
Фотосинтез процесін алғашқы болып қай ғалым зерттеді?
Қалай ойлаймыз. Әуелі оқулықтың § 24 мәтінін еске түсір, содан кейін ғылым тарихын қос.
Жауап үлгісі. Оқулықтағы жауап: К.А. Тимирязев (1843–1920). Бірақ тарихи тұрғыдан бірінші болып 1771 жылы өсімдіктер ауаны «түзететінін» ағылшын Джозеф Пристли байқады: қақпақтың астында жалбыз бұтағы қасында тұрса, тышқан өлмеген. Кейін голландиялық Ян Ингенхауз жарықтың қажет екенін көрсетті, ал орыс ғалымы Климент Тимирязев хлорофиллдің рөлі мен қызыл сәулелерді зерттеді.
Жауабы: оқулық бойынша — К.А. Тимирязев; тарихи тұрғыдан алғашқы тәжірибені Джозеф Пристли жасады (1771 ж.).
📕 Оқулықта фотосинтезді «алғаш зерттеген» К.А. Тимирязев деп көрсетілген. Шын мәнінде алғашқы тәжірибелерді Пристли (1771) және Ингенхауз жасаған, ал Тимирязев XIX ғасырда хлорофиллдің жарықты сіңіруін зерттеген.
№ 14
Фотосинтезге анықтама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Анықтамада мыналар болу керек: не қажет, қайда жүреді, не түзіледі.
Жауап үлгісі. Фотосинтез — өсімдіктердің жасыл жасушаларында жарықта хлорофиллдің қатысуымен көмірқышқыл газ бен судан органикалық заттар (глюкоза) түзілетін және оттек бөлінетін процесс.
Жауабы: жарықта хлоропластарда CO₂ мен судан органикалық заттардың түзілуі, оттектің бөлінуімен.
№ 15
Фотосинтез процесін сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. Жоспар бойынша сипатта: қайда, қандай жағдайда, не кірді, не шықты, не үшін керек.
Жауап үлгісі. Фотосинтез жарықта хлоропластарда жүреді. Көмірқышқыл газ жапыраққа лептесіктер арқылы кіреді, су тамырдан түтіктермен көтеріледі. Хлорофилл жарық энергиясын ұстайды, сонда CO₂ мен судан глюкоза түзіледі, ал оттек лептесіктер арқылы шығады:
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
Маңызы: өсімдіктер өздерін де, басқаларды да қоректендіреді, сондай-ақ ауаны оттекпен толықтырады.
Жауабы: хлоропластарда, жарықта CO₂ мен H₂O-дан глюкоза және O₂ түзіледі; бұл — барлық тірі организмдердің қоректенуінің негізі.
Жадынама
- Жапырақ: тақта, сағақ (болмауы мүмкін), жүйкелер.
- Жапырақ қабаттары: үстіңгі қабықша, бағаналы және борпылдақ ұлпа, лептесіктері бар астыңғы қабықша.
- Жүйкелер су мен органикалық заттарды өткізеді және жапырақты бекемдейді.
- Фотосинтез тек жарықта және тек хлорофиллі бар жасыл жасушаларда жүреді.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Мен ... білдім» (мысалы, бұршақ пен бүлдіргеннің жапырағы күрделі екенін), «Маған ... қызықты болды», «Мені ... таңғалдырды» (мысалы, ауадағы оттекті бізге өсімдіктер бергенін).