§ 6. Географиялық зерттеулердің далалық әдістері
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 22–27-беттер.
Нені үйренесің
- Далалық зерттеулердің түрлерін атауды: зертханалық, экспедициялық, экскурсия.
- Төрт әдісті ажыратуды: бақылау, эксперимент, сипаттау, өлшеу.
- «Ауа райы күнделігін» жүргізуді және орташа температура бойынша ауа райының түрін анықтауды.
- Ауа райы қосымшасын мектептегі шағын метеостанция ретінде пайдалануды.
Ой қозғау
- Географиялық зерттеулер табиғатта қалай жүргізіледі? Ғалымдар далаға шығады: экспедицияға барады, стансада жұмыс істейді, бақылау мен өлшеу жүргізеді, сынама алады және нәтижелерін жазады.
- Стационар деген не? Зерттеушілер тұрақты, бір орында жұмыс істейтін жер: мысалы, метеостанция немесе биік таулы ғылыми стансы.
💡 Ғылымдағы «дала» — тек бидай егілген алқап емес. Бұл — зертхананың сыртындағы кез келген орын: тау, дала, көл немесе өз мектебіңнің ауласы.
Тақырыпты талдаймыз
Далалық жұмыстың үш түрі
Географияны тек партада отырып үйрену мүмкін емес: өз көзіңмен көру керек. Ол үшін оқулықта далалық зерттеудің мынадай түрлері көрсетілген.
- Зертханалық және стационарлық зерттеулер — арнайы жабдықталған орында, ұзақ және жүйелі түрде (метеостанция, мұздық жанындағы стансы).
- Экспедициялық зерттеулер — қажетті аймаққа белгілі бір мерзімге шығу: маршрутпен жүріп өту, деректер жинау, оралу.
- Экскурсия — оқу-зерттеу түрі: оқушыларға табиғи ортадағы құбылыстарды оқып-үйрену мақсатында қысқа уақытта өткізілетін сабақ. Онда табиғаттың жеке компоненттерін (өзен, көл, жер бедерінің пішіндері, тау жыныстары) немесе кішігірім табиғи кеше алынады; сондай-ақ метеостанцияға, өнеркәсіп орындарына, кен орындарына барады.
🌟 Қазақстандық географтар Іле Алатауындағы «Түйықсу мұздығы» биік таулы стансасында 70 жылға жуық уақыт мұздықтарды бақылап келеді. Сонымен қатар олар Тянь-Шаньдағы қар көшкіні қаупі бар аймақтарды және жойқын лай-тас ағындарынан құлауы мүмкін қауіпті биік тау көлдерін жіті қадағалайды. Бақылау үшін тікұшақтар пайдаланылып, экспедициялар ұйымдастырылады.
Ғалымның төрт әдісі
- Бақылау. Нысанды таңда, мақсат пен міндет қой, қарап, жазып отыр. Бақылаулар үздіксіз немесе мерзімді, көлемді және бағытты, қашықтық немесе зертханалық болуы мүмкін. Оны техникалық құралдардың көмегімен де, оларсыз да жүргізуге болады.
- Эксперимент. Ғалымдар арнайы жабдықталған зертханаларда белгілі бір құбылысты жасайды: табиғаттағы кейбір факторларды жасанды жолмен алып тастайды немесе ылғалдылықты, температураны, қысымды өзгертеді. Табиғатта көрінбейтін нәрсені осылай байқауға болады.
- Сипаттау. Деректерді жинағаннан кейін оларды сөзбен баяндайды, график, диаграмма, карта, сызба мен формулалармен толықтырады.
- Өлшеу. Температураны термометрмен, қысымды барометрмен өлшейді; теодолит пен нивелирмен жергілікті жерді топографиялық жолмен түсіреді; ал заманауи лазерлі сканермен бірнеше шақырым жерде орналасқан нысандарды (мұздықтар, көлдер, қар көшкіндері) зерттеп, олардың үш өлшемді үлгілерін жасайды.
Ауа райын бақылау: Ауа райы күнделігі
Мектепте бұл — зерттеудің ең әдеттегі түрі. Біз ауа райының элементтерін (температура, қысым, ылғалдылық) және құбылыстарын (жел, бұлт, жауын-шашын, найзағай) зерттейміз. Бір ай ішінде біріктірілген бақылаулар жүргіземіз: аспаптық (автоматты режимде) және көзбен шолу.
Деректерді жинау үшін смартфонға «Барометр» қосымшасын жүктейді (Google Play қызметінен): ол термометрдің (ауа температурасы), барометрдің (атмосфералық қысым), гигрометрдің (ауа ылғалдылығы), анемометрдің (желдің жылдамдығы) және биіктік өлшегіш-альтиметрдің (жергілікті жердің биіктігі) қызметтерін біріктіреді. Бақылау нәтижелерін «Ауа райы күнделігіне» шартты белгілер мен сандармен жазады: күні, уақыты, температура, қысым, ылғалдылық, ауа райының типі, ауа райы құбылыстары.
Ауа температурасынан басқа барлық ауа райының сипаттамаларын күніне бір рет — мектептен оралғаннан кейін (түскі уақытта 14–15 сағ) жазу жеткілікті. Ал температураны үш рет өлшеу керек: таңертеңгілік уақытта, мектептен оралғанда және ұйықтар алдында. Бұл орташа тәуліктік температураны табу үшін қажет, ал оны 2-кестеге сүйеніп, ауа райының типін анықтау үшін пайдаланады.
📌 Қалыпты қысым — 1013 гПа немесе 760 мм сынап бағанасы. Салыстырмалы ылғалдылық ауаның су буымен неше пайызға қаныққанын көрсетеді.
Орташа ауа температурасы бойынша ауа райының типтері
| Суық мезгіл | Ауа райының типі |
|---|---|
| +2°…0° | жылымық |
| −1°…−3° | әлсіз аязды |
| −4°…−12° | орташа аязды |
| −13°…−22° | айтарлықтай аязды |
| −23°…−33° | аязды |
| −34°…−43° | қатты аязды |
| −43° және төмен | өте қатты аязды |
| Жылы мезгіл | Ауа райының типі |
|---|---|
| +2°…+3° | суық |
| +4°…+8° | салқын |
| +8°…+15° | орташа жылы |
| +16°…+22° | жылы |
| +23°…+28° | ыстық |
| +29°…+33° | өте ыстық |
| +34° және жоғары | өте қатты ыстық |
Өзің байқап көр: таңертең +9°, мектептен кейін +21°, кешке +12°. Орташасы: (9+21+12) : 3 = 14°. Кестеге қарасақ, бұл — орташа жылы ауа райы.
⚠️ Жиі кететін қате. Тек күндізгі температураны жазып, оны орташа деп санайды. Күндізгі температура түнгіден әрқашан жоғары, сондықтан орташа мән шамадан тыс жоғары шығады. Кемінде үш рет өлшеу керек.
👨👩👧 Ата-анаға. Термометр қоятын орынды таңдауға көмектесіңіз (көлеңке, жылу батареясынан және күннен алыс) және жазу уақытын келісіңіз. Бұл жұмыстағы басты нәрсе — бір ай бойы әдетке айналдыру.
Ауа райы құбылыстарының белгілері
Метеорологиялық карталарда құбылыстарды шартты белгілермен көрсетеді: мұнар, түман, түнек, сіркіреме, жаңбыр, нөсер (төбесі төмен қараған үшбұрыш), бұршақ (төбесі жоғары қараған үшбұрыш), қар, көктайғақ, мұз аралас жаңбыр, боран, сырғыма қар, найзағай, шаңды дауыл және торнадо. Ауа райы құбылыстарын белгілеу үшін метеорологияда қабылданған шартты белгілерді қолдануға немесе өзің ойлап табуға болады. Жалпы қарапайым атмосфералық құбылыстарды — жел, бұлт, жауын-шашын, найзағайды біз атадық. Еліміздің климатына тән емес сирек кездесетін, мысалы, торнадо сияқты құбылыстарды жіберіп алмай қарандар.
Өзіңді тексер
- Далалық зерттеулер қандай түрде жүргізіледі? Үш түрде: зертханалық (стационарлық), экспедициялық және (мектепте) экскурсия.
- Қандай әдістер негізгі? Бақылау, эксперимент, сипаттау, өлшеу.
- Зертханалық эксперимент географқа немен құнды? Артық факторларды алып тастауға, температураны, ылғалдылықты, қысымды өзгертуге болады — табиғатта мұндай таза күйінде болмайды.
- Орташа тәуліктік температура не үшін қажет? Ол бойынша ауа райының типін анықтайды және күндерді бір-бірімен салыстырады.
- Лазерлі сканермен нені зерттейді? Бірнеше шақырым жерде орналасқан мұздықтарды, көлдерді, қар көшкіндерін зерттеп, олардың үш өлшемді үлгілерін жасайды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Далалық географиялық зерттеулер қандай тәртіппен жүргізіледі?
Қалай ойлаймыз. Үш сөзді еске түсір: стационар, экспедиция, экскурсия.
Жауабы: зертханалық (стационарлық) зерттеулер — бір орында; экспедициялық — аймаққа шығу; экскурсия — оқу-зерттеу түрінде.
№ 2
География және су қауіпсіздігі институтының қандай географиялық стационарларын естеріңде сақтадыңдар? Олар қайда орналасқан?
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен атауы мен орналасқан жері керек.
Шешуі. Оқулықта (23-бет) Қазақстанның География және су қауіпсіздігі институтының «Түйықсу мұздығы» биік таулы стансасы аталған. Ол Алматы үстіндегі Іле Алатауының тауларында орналасқан: онда 70 жылға жуық уақыт мұздықтарды бақылап келеді.
Жауабы: «Түйықсу мұздығы» стансасы — Іле Алатауында, Алматыдан алыс емес жерде.
№ 3
Далалық зерттеудің төрт негізгі әдісін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр әдіске мысал таңдауға болады.
Жауабы: бақылау, эксперимент, сипаттау, өлшеу.
№ 4
«Ауа райы күнделігін» зерттеулерге дайындаңдар: сыртын толтырыңдар, күнделіктің басталу күнін көрсетіңдер, деректер жазбасының кестесін сызыңдар.
Қалай ойлаймыз. Дәптер, мұқаба, жеті бағанды кесте.
Жауап үлгісі. Бір күннің алғашқы жазбалары (оқулықтағы 1-кестедегі үлгі):
| Күні | Уақыты | Температура, °C | Қысым, гПа | Ылғалдылық, % | Ауа райы типі | Ауа райы құбылыстары |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 22.09 | 7-00 | +15 | ||||
| 22.09 | 14-00 | +28 | 1030 | 50 | жылы | жел — 10 км/сағ, шарбы бұлттар — 4 |
| 22.09 | 21-00 | +17 |
Орташа температура: (15+28+17):3 = 20°, кесте бойынша ауа райының типі: жылы.
Жауабы: күнделік рәсімделген: мұқаба, басталған күні және жеті бағанды кесте.
№ 5
«Барометр» қосымшасында метеорологиялық аспаптардың көрсеткіштерін белгілеп, күнделікке енгізіңдер.
Қалай ойлаймыз. Қосымшаны аш, уақытты таңда да, деректерді көшір.
Шешуі.
- Қосымшаны кешегімен бірдей уақытта аш.
- Температураны, қысымды (гПа), ылғалдылықты (%), жел жылдамдығын жаз.
- Кестеге қарап, ауа райының типін анықта.
- Құбылыстарды жаз: жел, бұлт.
Жауап үлгісі. Күнделіктің жолы: 14-00, +11°, 1018 гПа, 55%, жел 5 км/сағ. Қысым қалыптыдан (1013 гПа) жоғары, демек, ауа райы көбіне ашық әрі тұрақты.
Жауабы: күнделікке таңдалған уақыттағы аспаптың нақты көрсеткіштерімен жол қосылды.
№ 6
Терезеден қарап, бұлттылықты бағалаңдар (егер бар болса), бұлт түрлерін анықтаңдар. Сыныптастарыңмен тағы қандай ауа райы құбылыстарын байқағандарыңды талқылаңдар.
Қалай ойлаймыз. Бұлттылықты 0-ден 10-ға дейінгі баллмен бағалайды: аспанның неше оннан бір бөлігін бұлт жапқан. Бұлт түрлерін сыртқы түріне қарап танады.
Шешуі.
- Аспанды ойша 10 бөлікке бөліп, нешеуін бұлт жапқанын санап көр. Мысалы, 6 бөлік жабылған: бұлттылық 6 балл.
- Түрін анықта: жұқа жеңіл бұлттар жоғарыда (қауырсынды), ақ шоқтай жиналған, төменгі жағы жалпақ бұлттар (үйме), сұр тұтас жамылғы (қабатты).
- Жазып ал да, көршіңмен салыстыр.
Жауап үлгісі. «Бұлттылық 6 балл, қабатты бұлттар, жел әлсіз солтүстік, жауын-шашын жоқ». Сыныптастар тағы байқаған: таңертең түман, кешке сіркіреме, шөптегі қырау.
Тапсырма. Суреттерге қарап, балалар қандай бақылаулар жүргізіп жатқанын анықтаңдар (27-бет). 5–6 сөйлеммен әңгімелеп беріңдер.
Жауап үлгісі. Бірінші суретте бала қолындағы аспаппен табиғаттағы бір шаманы (мысалы, жел жылдамдығын немесе температураны) өлшеп тұр. Екінші суретте балалар беткейдегі шөптің үстінде отыр: біреуі дәптеріне жазып жатыр, ал бірі картаны жайып қарап тұр. Олар аспаппен өлшеу, жазып алу және картамен жұмыс істеу сияқты далалық бақылаудың әдістерін қолданып жатыр. Бұл — экскурсияға немесе шағын экспедицияға ұқсайды. Деректерді кейін күнделікке немесе кестеге енгізеді. Менің ойымша, географтар да дәл осылай жұмыс істейді.
Жауабы: бұлттылық пен бұлт түрі күнделікке жазылды, мысалы «6 балл, қабатты»; суреттегі балалар аспаппен өлшеу, жазу және картамен жұмыс істеп, далалық бақылау жүргізіп жатыр.
Жадынама
- Далалық әдістер — география ғылымының негізі.
- Температураны тәулігіне үш рет, қалғанын күніне бір рет өлшейді.
- Ауа райының типін орташа температура мен кесте бойынша анықтайды.