§ 7. Географияда графикалық әдістерді қолдану

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 27–32-беттер.

Нені үйренесің

• Сызба, диаграмма, кескін және график дегеніміз не екенін түсіндіруді және әрқайсысына мысал келтіруді.
• Деректерге қолайлы «сурет» таңдауды: қашан бағана, қашан сызық, қашан қима керек.
• Бақылау нәтижелері бойынша қарапайым сызба, диаграмма және график құруды.
• Тамғалының жартастағы суреттерін неге ежелгі графика деп атайтынын айтып беруді.

Ой қозғау

• Информатика мен математика сабақтарында қандай сызбаларды, диаграммаларды және графиктерді көрдің? Мысалы, алгоритмнің блок-сызбасы, «Сыныптың сүйікті пәндері» бағаналы диаграммасы, жолдың уақытқа тәуелділік графигі.
• Деректерді кестеге жазып қойса болады ғой, оларды неге сурет етіп салу керек? Суретті тез түсінеді: қайсысы көп, қайсысы аз, сан қайда өсіп, қайда кемитіні бірден көрінеді.
• Күнделікті өмірде мұндай суреттерді қайда кездестіресің? Метро немесе автобус маршрутының сызбасы, валюта бағамының графигі, телефондағы аптаның температура болжамы.

💡 «Графика» сөзі грек тілінен келген, «жазу, сызу» деген мағына береді. Адамдар жазуды үйренбей тұрып сурет салған. Сурет — білімді сақтаудың алғашқы тәсілі болды.

Тақырыпты талдаймыз

Мың сөздің орнына бір сурет

Қазақстанда ашық аспан астындағы нағыз «галерея» бар: Алматы облысындағы Тамғалы шатқалындағы, сондай-ақ Алтайдағы, Алатаудағы, Балқаш маңындағы, Түркістан мен Маңғыстаудағы жартастарға салынған суреттер. Олар — ежелгі (палеолит және неолит дәуірінің) графикалық суреттердің үлгілері. Ертедегі адамдар тасқа аңшылықты, жануарларды, рәсімдерді салып, әлем туралы мәліметті өз «таңбаларымен» жеткізген.

🌟 Тамғалы жартастағы суреттері ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген (2004 жыл). Онда мыңдаған сурет бар: қола дәуірінен ортағасырға дейін.

Географ ғалымдар да сурет салады. Тек олардың суреттері қатаң: онда кездейсоқ сызық жоқ, әрбір сызықтың мәні бар. Төрт басты түрі мынадай.

Диаграмма: шамаларды салыстырамыз

Диаграмма сандарды «көзбен» салыстыру керек болғанда қажет. Ең қарапайым түрі — бағаналар: бағана неғұрлым биік болса, шама соғұрлым үлкен. Үш атақты шыңның қалай көрінетінін қарашы.

Дөңгелек диаграмма бүтіннің бөліктерге қалай бөлінетінін көрсету үшін ыңғайлы. Мысалы, ауа: азот шамамен 78 %, оттегі шамамен 21 %, қалған газдар шамамен 1 %.

График: өзгерісті бақылаймыз

График кесте бойынша салынады: көлденең ось бойымен уақытты, тік ось бойымен шаманы белгілейді. Сызық жоғары көтерілсе — шама өсіп жатыр, төмен түссе — кеміп жатыр. Қазақстанның екі қаласындағы орташа температураның шамамен жылдық өзгерісі мынадай.

Бірден не көрінеді? Екі қала да жазда жылы, ал қыста Астана Алматыдан шамамен 10 градусқа суық. Кестеден мұндай қорытындыны іздеуге тура келеді, ал графикте ол бірден көзге түседі.

⚠️ Жиі кететін қате. Айлар бойынша температураға бағана салады, ал таулардың шыңдарын салыстыру үшін нүктелерді сызықпен қосады. Сызықтың мәні тек нүктелердің арасында бір нәрсе біртіндеп өзгеретін жерде (уақыт, қашықтық) болады. Хан Тәңірі мен Белуха «өзара» өзгермейді, сондықтан бағана керек.

Кескін: жанынан қарағанда

Кескін — жерді пышақпен кесіп, кесіндісіне қарағандай. Осылайша өзен аңғарын (арна, жайылма, террасалар), топырақ қабаттарын, тау беткейін көрсетеді. Кескіннің құндылығы — ол тік құрылымды көрсетеді, ал жазық картада бұл көрінбейді.

Сызба: басты нәрсе, артығы жоқ

Сызба — суреттің ең еркін түрі. Ол нақты масштабты қажет етпейді, бірақ байланыстарды өте анық көрсетеді. Мысалы, жазықтарды теңіз деңгейінен биіктігі бойынша жіктеу сызбасы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан «үй — мектеп» маршрутының сызбасын сызып, жол бойында не кездесетінін жазуын сұраңыз. Содан кейін нені алып тастағанын және неге екенін сұраңыз. Артығын алып тастай білу — сызбаның мәні.

Өзіңді тексер

• Географиядағы барлық графикалық әдістердің ортақ белгісі қандай? Олар географиялық нақтылықты жалпыланған, жеңілдетілген түрде көрсетеді, сондықтан ойды түсіну оңай.
• Диаграмма графиктен немен ерекшеленеді? Диаграмма шамаларды салыстырады (бағаналар, дөңгелек), ал график шаманың уақыт бойынша қалай өзгеретінін немесе екіншісіне тәуелділігін көрсетеді.
• Кескін деген не және ол қайда қажет? Бұл — жер бетінің бір бөлігінің тік қимасы. Ол құрылымды көру үшін қажет: өзен аңғары, топырақ қабаттары, тау беткейі.
• Кез келген график немесе диаграммада нені жазу керек? Атауын, өлшем бірліктерін және осьтердің атаулары (немесе шартты белгілер).
• Қай құбылыс үшін бағана, қайсысы үшін сызық таңдайсың? Бағананы әртүрлі нысандарды салыстыру үшін (таулардың биіктігі), сызықты уақыт бойынша өзгерістер үшін (айлар бойынша температура).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Келесі ұғымдарға анықтама беріңдер: сызба, диаграмма, кескін, график.

Қалай ойлаймыз. Әр ұғымның екі белгісі бар: нені көрсетеді және қандай болып көрінеді.

Жауабы: сызба — жеңілдетілген бейне; диаграмма — шамаларды көрнекі салыстыру; кескін — тік қима; график — тәуелділік немесе өзгеріс сызығы.

№ 2

Ақпаратты визуалдау және оны оңай қабылдау үшін қандай диаграмма түрлерін қолдануға болатынына мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Диаграмма түрін мақсатқа қарай таңдаймыз: салыстыру, бүтіннің бөліктерін көрсету, құрылымды көрсету.

Жауап үлгісі.

• Бағаналы (тікбұрышты, гистограмма): шыңдардың биіктігін салыстыру (Хан Тәңірі, Талғар, Белуха).
• Дөңгелек: ауадағы газдардың үлесін көрсету (азот шамамен 78 %, оттегі шамамен 21 %).
• Сызықты: өзендердің ұзындығын салыстыру.
• Сақиналы: облыс аумағы қандай жерлерден тұратынын көрсету (егістік, жайылым, орман).
• Нүктелі: нүктелердің жиілігімен көрсету, мысалы, 1 нүкте = 1000 адам болғанда қала халқының орналасуы.
• Көпіршікті: шеңбердің көлемі шаманың көлеміне сәйкес келетін диаграмма, мысалы, қалаларды халқының саны бойынша салыстыру.

Жауабы: бағаналы, дөңгелек, сызықты, сақиналы, нүктелі және көпіршікті диаграммалар; әрқайсысына лайықты мысал таңдайды.

№ 3

Диаграммадан кесте мен график қандай айырмашылық жасайды?

Қалай ойлаймыз. Үш белгі бойынша салыстыр: неден тұрады, қаншалықты көрнекі, нені көрсетеді.

Шешуі.

• Диаграмма мен кесте. Кестеде нақты сандар торкөздерде сақталады, ал диаграмма сол сандарды суретке айналдырады. Кесте бойынша дәлірек есептейді, диаграмма бойынша тезірек салыстырады.
• Диаграмма мен график. Диаграмма шамаларды салыстыруды көрсетеді (бір уақытта немесе әртүрлі нысандар бойынша). График өзгерісті көрсетеді: сызық уақыт бойымен жүреді, өсу, кему, ең жоғарғы мәні көрінеді.

Жауабы: кесте — дәл, диаграмма — көрнекі; диаграмма салыстырады, ал график өзгерісті көрсетеді.

№ 4

Неліктен Тамғалы қонысынан табылған жартастағы суреттерді ежелгі графикалық суреттердің үлгілері деп атауға болады?

Қалай ойлаймыз. «Графика» сөзін еске түсір: ол мәліметті жеткізетін суретке қатысты. Тастағы суреттерге бұл сай келе ме?

Шешуі.

1. Ертедегі адамдар ақпаратты сөзбен емес, суретпен жеткізген: аңшылық, жануарлар, рәсімдер.
2. Суреттер жеңілдетілген: бұғыны мүйізінен, салт атты адамды силуэтінен танисың, сызбадағыдай.
3. Олар бізге жеткен, ал ғалымдар солар бойынша Қазақстан аумағында өмір сүрген халықтардың тұрмысын қалпына келтіреді.

Жауабы: өйткені бұл — адамдар қоршаған әлем туралы мәліметті (жануарларды, аңшылықты, нанымдарды) жеңілдетіп көрсетіп, сақтаған суреттер. Бұл — адамзаттың алғашқы «сызбалары».

№ 5

Неліктен графикалық әдістерді қолдану географиялық шындықты неғұрлым жинақталған түрде ұсынуға мүмкіндік беретінін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әлем бүтіндей көрсетуге тым күрделі. Сурет не істейді?

Шешуі. Графика бөлшектерді алып тастап, басты нәрсені қалдырады: сызбада барлық ұсақ-түйек жоқ, диаграмма сандар бағанының орнына бірнеше бағана салады, график көптеген өлшемді бір сызыққа айналдырады. Осылайша заңдылықты байқау оңай: қайда көп, қайда аз, өзгеріс қайда бағытталған.

Жауабы: графикалық әдістер кездейсоқ бөлшектерді алып тастап, басты нәрсені көрсетеді, сондықтан олар бойынша жалпы бейне мен заңдылықтарды түсіну оңай.

№ 6

Географиялық зерттеу нәтижелерін графикалық түрде қолданудың маңызына баға беріңдер. Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мұнда пайымдау керек: пайдасы және мысалдар.

Жауап үлгісі. Графикалық түр өте маңызды. Біріншіден, ол уақытты үнемдейді: температура графигі бойынша синоптик бір минутта жылымық болатынын көреді. Екіншіден, салыстыруға көмектеседі: диаграммада Хан Тәңірінің Белухадан екі есеге жуық биік екені (7010 м-ге қарсы 4506 м) бірден көрінеді. Үшіншіден, ол барлығына түсінікті, тілді білмейтіндерге де, мысалы, ауа райы картасы немесе маршрут сызбасы. Төртіншіден, кескін құрылысшылар мен экологтарға жер бедері мен беткейлерді бағалауға көмектеседі, мысалы, таудағы жолды салғанда.

Жауабы: графикалық нәтижелер көрнекі, ықшам және түсінікті; мысалдар: ауа райының графигі, таулар биіктігінің диаграммасы, құрылысшыларға арналған аңғар кескіні.

№ 7

1-тапсырма (шығармашылық). Мектеп жанындағы учаскенің план-сызбасын жасап (17ә-сурет), оны ыңғайлы және әдемі шағын экожүйеге айналдыру үшін дизайн-жобасын ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл — топпен жұмыс. Үш нәрсе керек: тор көзді парақ, шартты белгілер, жақсартулар идеясы. План-сызба нақты масштабты қажет етпейді, бірақ заттардың орналасу реті дұрыс болуы керек.

Жауап үлгісі (шартты учаске). Учаске төртбұрышты: мектеп батыста, спорт алаңы шығыста, екеуінің арасында асфальт жол. Солтүстік көрсеткімен белгіленген. Белгілер: жасыл дөңгелек — қайың, күлгін шаршы — гүлзар. Жоба идеялары: көлеңке мен желден қорғану үшін қоршау бойына тау үйеңкісі мен сирень отырғызу; ағаштардың астына 4 орындық қою; шағын бақша мен термометрі бар «метеоалаң» жасау; қоқысты бөлек жинауға арналған жәшіктер қою.

Жауабы: солтүстік көрсеткісі мен легендасы бар екі сызба («бұрын» және «кейін»), 4–5 жақсартудан тұратын жоба.

№ 8

2-тапсырма. Үй жануарлары (түйе, жылқы, тау ешкісі), шабандоздар және дүниетанымды бейнелейтін жартастағы суреттерді қараңдар (30-бетте). Біздің елде тұратын ежелгі халықтардың тарихын зерттеудің маңызы туралы 5 сөйлем құрастырып, эссе жазыңдар. Орындалған тапсырмаларды топ ішінде талқылаңдар. Өзіңдік және өзара бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Суреттерден біз не білеміз? Олар қандай сұрақтарды шешуге көмектеседі? Бес сөйлем: тақырып, не көрінеді, не білдік, неге маңызды, қорытынды.

Жауап үлгісі. Тамғалының жартастағы суреттері — сөзсіз кітап сияқты. Тасқа бұғылар, текелер, салт аттылар және адамдардың бейнелері қашалған, демек, ертедегі тұрғындар аңшылықпен және мал шаруашылығымен айналысқан. Суреттерден жануарлардың қандай болғанын және адамдардың қандай рәсімдер жасағанын көруге болады. Ғалымдар әртүрлі дәуірдің суреттерін салыстырып, бұл жерлердегі өмірдің қалай өзгергенін біледі. Сондықтан петроглифтерді қорғау керек: олар біздің ата-бабаларымыздың жадын сақтайды.

Жауабы: суреттердегі кәсіптерді, рәсімдерді және жануарларды көрсететін, тарихты қалпына келтіруге көмектесетінін және қорғауды қажет ететінін айтатын 5 сөйлемді эссе.

№ 9

3-тапсырма. «Жазықтарды жіктеу» сызбасын дәптерлеріңе қарастырыңдар. Оны орындау үшін дүниежүзінің және Қазақстанның физикалық картасын пайдаланып, жазықтарды топтап (ойпат, төбе, үстірт) атауларымен толықтырыңдар. Таңдалған жазықтардың біріне 5 сөйлемнен тұратын хабарлама жазыңдар. Хабарламаларыңмен бөлісіп, орындалған тапсырманы талқылаңдар. Өзін-өзі бағалау.

Қалай ойлаймыз. Сызба жазықтарды биіктігі бойынша үш топқа бөледі: ойпаттар (200 м-ге дейін), төбелер (200–500 м), үстірттер (500 м-ден жоғары). Әр топқа мысалдар жазу керек.

Сызба үлгісі.

Хабарлама үлгісі (Каспий маңы ойпаты туралы). Каспий маңы ойпаты Қазақстанның батысында және ішінара Ресейде орналасқан. Оның биіктігі 200 м-ден аз, ал кей жерлері мұхит деңгейінен де төмен: Каспий жағалауы Дүниежүзілік мұхит деңгейінен шамамен 28 м төмен жатыр. Жер бедері тегіс, топырағы тұзды, жусан мен сораң өседі. Мұнда мұнай мен газ өндіреді, мысалы, Теңіз және Қашаған кен орындарында. Бұл — картада жазық болып көрінетін ойпаттың байлығы өте әртүрлі болатынының мысалы.

Жауабы: үш топ бойынша мысалдары бар жазықтар сызбасы және жазықтардың бірі туралы 5 сөйлемнен тұратын хабарлама.

Жадынама

• Нысандарды салыстыру үшін — диаграмма; өзгерісті көрсету үшін — график.
• Жер бетінің қимасы — кескін; байланыстар мен жіктеу — сызба.
• Кез келген суретте атауы, өлшем бірліктері және жазулары керек.
• Тамғалы суреттері — тастағы ежелгі графика.

💡 Өзіңді талда. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен графиктің… көрсететінін түсіндім. Маған… қиын болды. Енді мен… үйрендім».

Шағын тест