§§ 40–41. XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы. Капиталистік қатынастардың ене бастауы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 130–135-беттер.

Нені үйренесің

• XIX ғасырдың екінші жартысында (1851–1900 жылдар) қазақ даласы немен өмір сүргенін және малшаруашылығы неге басты кәсіп болғанын түсіндіруді.
• Сол кезде пайда болған шаруашылық түрлерін атауды: таза көшпелі мал шаруашылығынан бастап егін мен малды қатар ұстаған шаруашылыққа дейін.
• Жатақтар кімдер екенін және олардан жұмысшы табы қалай қалыптаса бастағанын айтуды.
• Өлкеде өнеркәсіптің қалай пайда болғанын және оған темір жолдың қалай көмектескенін мысалмен көрсетуді.

Ой қозғау

• Капитализм дегеніміз не? Шаруашылықта ақша, жалдамалы еңбек және сатуға тауар шығаратын кәсіпорындар басты рөл атқаратын тәртіп. Бұл сабақта оның далаға қалай «енгенін» көресің.
• Кәсіп дегеніміз не? Табыс әкелетін қосымша жұмыс, мысалы балық аулау немесе тұз өндіру.
• «XIX ғасырдың екінші жартысы» дегеніміз не? 1851–1900 жылдар, яғни шамамен 125–175 жыл бұрын.
• Шыңғыс тұқымды сұлтандар кім? Бұрын қазақтарды басқарған, текті тап болған Шыңғыс хан ұрпақтары. Олар туралы параграфтың басында айтылады.

Тақырыпты талдаймыз

Сұлтандар екінші қатарға шығады

Елестетші: кеше сұлтан өңірдегі ең басты адам еді, ал бүгін оның сөзі ештеңе шешпейді. Патша өкіметі енгізген отарлық жүйе басқаруды қайта құрды. Шыңғыс тұқымды сұлтандарды билеуден шеткерлетті.

Олардың орнына ауқатты әрі беделді байлар келді. Нарықтық талапқа сәйкес олар болыс басшылығынан сұлтандарды ығыстырды. Енді Шыңғыс тұқымдарының байырғы даңқы жойыла бастады.

💡 Бұл — реформа қоғамда кім басты болатынын қалай өзгертетініне мысал. Кеше шежіре шешсе, енді байлық шешетін болды.

Мал бәрін шешті

Ауыл тұрғынының барлық өмірі дәстүрлі малшаруашылығына тікелей байланысты болды. Малдың еті, сүті және т.б. өнімдері халықтың тұрмыс деңгейін белгіледі. Көшпелілердің отбасылық, некелік өмірінде де малшаруашылығы экономикалық ықпалға ие болды: жастардың тұрмыс құруы күйеудің қалыңдыққа мал есебімен қалың төлеуіне тікелей қатысты еді.

🌟 Сондықтан қазақтар бір-бірімен амандасқанда «мал-жан аман ба?» деген сәлемдесуді бірінші орынға қойды. Дала тұрғыны үшін мал — жаңалықтан да маңызды.

Бірақ көшпелі өмірдің екінші жағы да болды. Дәстүрлі малшаруашылығына тәуелділік қазақтардан табиғи-климаттық жағдайды ескеруді де талап етті. Ауа райы қолайсыз болып, табиғи апаттар орын алған жылы көшпелі қазақтардың шаруашылығы үлкен күйзелісті бастан өткізді. Жайылымды сақтау үшін қазақтар ауыл түрінде далалық аудандарда көшіп жүрді: қыстаудан көктеуге, одан жайлауға, жайлаудан күздеуге, одан соң қыстауға айналып көшіп жүрді. Қыстың қатал заңы көшпелілерді біртіндеп шөп шабу мен қысқа арнап жемшөп жинауға мәжбүрледі.

⚠️ Жиі қателесеміз. XIX ғасырда қазақтардың бәрі бірдей көшті деп ойлайсың. Шын мәнінде шаруашылық әртүрлі болды: таза көшпелілік пен егіншілікке дейін. Бәрі тұратын жеріне байланысты еді. Шөл және шөлейт аймақтарда малшаруашылығы басты кәсіп болып қала берді.

Қазақ қалай көшті: көшпелілік пен шөптен жерге

Жылқы санының азаюы және ірі қара мал санының көбеюі, ауылшаруашылығы сипатының өзгеруі, көші-қон жолдарының бұзылуы мен қысқаруы, біртіндеп жартылай отырықшы және отырықшы өмірге көшу, қазақ шаруаларының әлеуметтік жіктелуінің жеделдеуі — қазақ ауылына капиталистік қатынастардың енуінің негізгі белгілері болды.

Көшпелілердің егіншаруашылығымен айналысуына табиғи географиялық қолайлы аймақтардың болуы мүмкіндіктер туғызды. Дегенмен де шөл, шөлейт аймақтарда қазақтар бұрынғыша дәстүрлі малшаруашылығын сақтап қалды. Рулық ауылдың біртіндеп осылайша жіктелуіне капиталистік қатынастардың тереңдеп ене бастауы шешуші ықпал еткенін айта кеткен жөн.

Қазақ ауылдары енді мынадай бағыттарда дами бастады:

1. таза көшпелі малшаруашылығымен айналысатын ауылдар;
2. отырықшы егіншаруашылығымен айналысатын шаруашылықтар;
3. шөп шабатын және егіншаруашылығымен айналысатын көшпелі малшаруашылығы бар ауылдар;
4. егіншілікпен және малшаруашылығымен қатар айналысатын, бірақ алғашқысы басымдық ала бастаған ауылдар;
5. жартылай отырықшы, шөп шабатын малшаруашылығы өркендеген ауылдар.

🌟 Оқулықта Н.Г. Хлудовтың «Көктемдегі жер жырту» картинасы бар: тау аясында жылқы мен өгіздер соқа тартып тұр. Егіншілік күшейген кезде дала осындай болды.

Жатақтар: малсыз адамдар

Осындай әлеуметтік тұрғыдан қазақ ауылында еңбек бөлінісінің пайда болуы біртіндеп алыпсатарлардың арта түсуіне, жалдамалы жұмысшылардың қазақ арасында пайда болуына және олардың қала халқын толықтыра бастауына, жатақтар деп аталатын, малшаруашылығына қарағанда егіншаруашылығын негізгі күнкөріс көзіне айналдырған әлеуметтік таптардың шығуына алып келді.

📌 Жатақтар — әбден кедейленген және елмен бірге жазда жайлауға көше алмайтын, өз отбасын уақытша маусымдық жұмыстармен немесе егіншілікпен асырауға мәжбүр болғандар.

Малдан айырылған қазақтар бір орында тұрақтап қалғандықтан, олар отырықшыларға айнала бастады. Капитализмнің қанат жая бастағанына байланысты жатақтар өздері мекендеген баспаналарының төңірегіндегі жерді өңдеумен ғана айналысып қоймай, сонымен бірге Орынбор–Ташкент және Сібір темір жол магистральдары тәрізді құрылыстарда да уақытша жұмыстарға жалданды. Мұндай жұмыстарда жатақтарға жалақы аз төленетін еді.

Алғашқы темір жол құрылысына қатысқан қазақ ауылынан шыққан жатақтар жаңадан қалыптасып келе жатқан жұмысшылар санын арттырды. Қазақ жатақтарының үлкен тобы қалаларға кетіп, ондағы жұмысшылар қатарын толықтырды. Жатақтар дәстүрлі малшаруашылығымен айналысатын қазақ ауылының шаруашылық тұрғыдан жіктеле түсуіне алып келді. Олар малшы қазақ ауылын орыс-казак келімсектерімен және қаламен байланыстырушы адамдар ретінде көрінді. Қазақстанның шығыс, орталық, солтүстік өңірлерінде жаңадан дамып келе жатқан кен өндіру және көмір өндіру кәсіптерінде қазақ жатақтары жаппай орналасып, біртіндеп жұмысшы табына айнала бастады.

Даланың зауыттары қалай пайда болды

Отаршыл Ресейдің қазақ даласындағы әрбір ер адамға 15 десятинадан жер бөліп беруі қазақ даласындағы келімсектер толқынының көбейе түсуіне алып келді. Қазақстан жеріне қоныстанған орыс, украин шаруалары едәуір ауқатты болды. Өйткені мұндай келімсектер алысқа көшіп баруға және жаңа жерге қоныстанып, шаруашылықты жүргізуге мүмкіншілігі бар адамдардан құралды. Сондықтан да қазақ жеріне қоныстанған келімсектер жаңа жерлерді игеруде едәуір табыстарға жетті. Олар өздерінің қарапайым техникаларын ала келіп, бұрынғы деревняларындағыдай жерлерді ескі әдістермен игеретін болды.

Өнеркәсіптің дамуы. Реформалар Орталық және Солтүстік Қазақстанның бай табиғи ресурстарын игеруді арттыра түсті. Қала маңында ірі қоныстардың бой көтеруіне малшаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындардың пайда болуы ықпал етті.

Не және қай жерде болды:

• Малшаруашылық өнімдерін өңдейтін алғашқы кәсіпорындар Ақмола және Семей облыстарында кең қанат жайды.
• 1888 ж. Семей облысында тері өңдейтін, сабын жасайтын, шарап өндіретін, кірпіш, сыра зауыттары, диірмен және т.б. жұмыс жасады. Осындай зауыттар Өскемен, Павлодар және т.б. жерлерде кеңінен таралды. Оларды Ресейдің Орталық және Еуропалық өңірлерінен келген орыс тұрғындар ұйымдастырып, өркендете бастады.
• Сырдария облысы. Орыстардың түрлі бағыттағы 30 кәсіпорны жұмыс істеді. Олардың бірразы Шымкентте, Әулиеатада, Қазалыда бой көтерді. Осы аймақта мақта өңдеу, таскөмір өндіру, темекі жасау кәсіпорындары да салынды.
• Жергілікті кәсіпорындарда аң терілерінен өнімдер жасау, малдың жүнінен баскиімдер дайындау қолға алынды. Арал теңізінде, Сырдарияның төменгі ағысында балық кәсіпшілігі кеңінен өркендеді.
• 80-жылдары Орталық Қазақстанда мыс, көмір, әртүрлі металдар өндіретін кәсіпорындардың негіздері қаланды. Көкшетау уезінде алтын өндіру, Қарағанды алабында көмір өндіру қолға алына бастады. Павлодар өңірінде де таскөмір мен мыс өндіруге негіздер жасалды. Қарқаралы уезінде күміс, қорғасын кендерін өңдейтін кәсіпорындар жолға қойыла бастады. Осында мыс балқытатын зауыт та салынды. Спасск кеніші, Успенск зауыты, Қарағанды және Саран көмір өндіру орындары, Зыряновск кеніші тәрізді кәсіпорындар бой көтерді.

💡 Байқа: зауыттар дерлік малшаруашылық шикізаты (жүн, тері) немесе пайдалы қазбалар (көмір, мыс, алтын) бар жерде салынды. Кәсіпорын өңдейтін немесе өндіретін нәрсе бар жерде бой көтерді.

Жұмысшы табы және темір жол

Жаңа кәсіпорындар орыс және қазақ жұмысшыларына жұмыс орындарын берді. Осылайша жергілікті халық арасында жұмысшы табы қалыптаса бастады.

XIX ғасырдың 90-жылдарының басында Қазақстандағы кәсіпорындарда жұмыс жасайтын жұмысшылар саны шамамен 3000 адамнан асып түссе, XIX ғасырдың соңына қарай олар 4500 адамға арта түсті. Яғни бір жарым есе өсті.

Өнеркәсіптің дамуына Транссібір темір жол магистралі үлкен рөл атқарды. 1896 жылдан бастап Ташкентке апаратын Орынбор темір жолын кеңейту мәселесі қолға алынды. Сібір темір жол магистралінің тармақтарын кеңейту онымен тасымалданатын тауарлардың көлемін арттырды.

🌟 Транссібір магистралі (Транссіб) Ресейдің еуропалық бөлігін Қиыр Шығыспен байланыстырды. Оқулық бойынша, оның құрылысы Қазақстан өнеркәсібінің дамуына үлкен әсер етті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Шикізатты неге Ресейге толық тасымай, малшаруашылық аудандарының жанында өңдеу керек болды?» Бұл малшаруашылығы, зауыттар мен қалалардың байланысын көруге көмектеседі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қазақ даласында капиталистік қатынастардың дамуына не кедергі болды? Шаруашылық көшпелі малшаруашылығына сүйенді; қатал қыс малдың жұтына әкелді; шөл және шөлейт аймақтарда тек малшаруашылығы қалды; егіншілік пен өнеркәсіп енді ғана дами бастады, жұмысшы табы баяу қалыптасты (90-жылдары шамамен 3 мың адам).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Орыс, украин шаруаларын қазақ жеріне қоныстандырудың салдарларын қалай сипаттауға болады?

Қалай ойлаймыз. Жер мен жайылымның, қазақ шаруашылығы мен ауыл өмірінің қалай өзгергенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Әрбір ер адамға 15 десятинадан жер берілуі қазақ даласындағы келімсектер толқынын көбейтті.
• Келімсек орыс, украин шаруалары едәуір ауқатты болды және жаңа жерлерді игеруде табысқа жетті.
• Жайылымдар азайып, көшпелі қазақтардың шаруашылығы қиындады; бір бөлігі отырықшылыққа және егіншілікке көшті.
• Мал құрамы өзгерді: жылқы саны азайып, ірі қара мал көбейді; көші-қон жолдары қысқарды.
• Шабындықтар пайда болды, жатақтар қатары өсті, шаруалар әлеуметтік жіктелді.

Жауабы: қоныстандыру жайылымдарды азайтып, қазақ шаруашылығын өзгертті: отырықшылық, егіншілік, шөп шабу, жатақтар пайда болды.

№ 2

Табиғат байлықтарын игеретін жаңа өңдеу өнеркәсібінің қалыптаса бастауы қазақ елінің ауылшаруашылығына қалай әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Малшаруашылығының өнімдері (жүн, тері) және шикізат туралы ойла.

Жауап үлгісі.

• Малшаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар пайда болды: тері, сабын, шарап, кірпіш, мақта өңдеу, баскиім дайындау.
• Малшаруашылығының шикізаты (жүн, тері, аң терісі) сұранысқа ие болды.
• Кәсіпорындар маңында ірі қоныстар мен қалалар өсті, оларға ауылшаруашылық өнімдерін сатуға болды.
• Бір бөлік қазақтар, әсіресе жатақтар, кеніштер мен зауыттарда жұмысқа тұрды, ауылдың еңбек бөлінісі пайда болды.
• Мал мен шөп бағасын, нарықтың рөлін арттырды.

Жауабы: өңдеу өнеркәсібі малшаруашылығы шикізатына сұранысты арттырды, нарықтық қатынастарды күшейтті және ауылдан жұмысшылар тартты.

№ 3

Патша өкіметінің отаршылдық саясаты сауда мен қалалардың қалыптасуында қандай көрініс берді?

Қалай ойлаймыз. Бұл параграфтарда зауыттар, қоныстар және темір жолдар туралы айтылады. Сауданы келесі параграфта толығырақ оқисың.

Жауап үлгісі.

• Малшаруашылығы шикізатын кәсіпорындарда өңдеді, ал олардың маңында ірі қоныстар мен қалалар бой көтерді.
• Зауыттар Ақмола, Семей облыстарында, Өскемен, Павлодар және т.б. қалаларда салынды; Сырдария облысында Шымкент, Әулиеата, Қазалы өсті.
• Темір жолдар (Орынбор жолы Ташкентке дейін, Транссіб) Қазақстан арқылы тасымалданатын жүк көлемін арттырды.
• Бұл өлкені Ресейдің орталық губернияларымен жалғап, сауда мен қалалардың өсуін жандандырды.

Жауабы: шикізатты өңдеу қала маңы қоныстары мен қалалардың өсуіне әкелді, ал темір жолдар жүк тасымалын арттырып, саудаға жан кіргізді.

Жадынама

• Даталар: 1888 ж.; 1896 ж.; 80-жылдар және 90-жылдар; XIX ғасыр соңы.
• Есімдер мен атаулар: Н.Г. Хлудов («Көктемдегі жер жырту» картинасы).
• Орындар: Ақмола және Семей облыстары, Өскемен, Павлодар, Көкшетау уезі, Қарағанды алабы, Қарқаралы, Сырдария, Арал теңізі, Шымкент, Әулиеата, Қазалы, Ташкент.
• Терминдер: капитализм, өнеркәсіп, кәсіп, жатақтар, шабындық, жұмысшы табы.

Шағын тест