§ 49. XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың бас кезіндегі халық ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдері
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 153–155-беттер.
Нені үйренесің
- XIX ғасырда (1801–1900) қазақ әдебиетінде неге бостандыққа шақыру үні естілгенін түсіндіруді.
- Махамбет Өтемісұлы және оның 1836–1838 жылдардағы көтерілістегі рөлі туралы айтып беруді.
- Сүйінбай Аронұлы мен Әбубәкір Кердері өлеңдерінің негізгі тақырыптарын атауды.
- Махамбет өлеңдерін неге көтеріліс ұраны деп атайтынын түсіндіруді.
Ой қозғау
- «XIX ғасыр» деген не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең. Қазақ жеріндегі патша үкіметінің отаршылдық саясаты жүрген уақыт.
- Ақын кім? Өлеңді шығарып, айтатын халық шайыры, жиі сол сәтте, суырып салып айтады (импровизация).
- Ауыз әдебиеті деген не? Ауыздан ауызға жеткен өлеңдер, аңыздар мен әндер, кейін олар хатқа түсірілді.
Тақырыпты талдаймыз
Сөз қаруға айналады
XIX ғасырда қазақ әдебиеті қоғамның рухани өмірінде елеулі рөл атқара бастады. Әдебиет қайраткерлерінің шығармашылығы отаршылдық саясатты сынауға, бостандық, тәуелсіздік үшін күреске шақыруға бағытталып, қоғамның шынайы мәнін айқын көрсетті. Мұның өзі XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінің идеялық бағытын белгілеп берді.
Махамбет: ақын және батыр
Махамбет Өтемісұлы (1804–1846) қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданында туған. 1836–1838 жылдардағы Исатай батыр бастаған шаруалар көтерілісі көсемдерінің бірі болған.
🔎 Іздену. Исатай мен Махамбет көтерілісі қай жерлерді қамтыды? Картадан Бөкей Ордасын тауып, жауабын төмендегі «Өзіңді тексер» бөлімінен қара.
Көтеріліске тікелей қатысып, халықтың мұң-мұқтажын, арман-тілектерін ұғынып, оны өз өлеңдеріне арқау етті.
Еділдің бойы ен тоғай, Ел қондырсам деп едім. Жағалай жатқан сол елге, Мал толтырсам деп едім, –
деп, Махамбет Исатай Тайманұлы бастаған халық-азаттық көтерілістің мақсатын шабыттана айқын көрсетеді.
Қосымша тарихи мәлімет. Көтеріліс Бөкей Ордасындағы хан Жәңгірдің саясатына және Ресей империясының күшейе түскен отаршылдық тонауына қарсы бағытталды. Қазақтар ең жақсы жайылымдарынан айырылды, тіпті мал қыстап шыққан жерлері үшін де салық төлеуге мәжбүр болды. Көтеріліс патша жазалаушы отрядтарымен басып-жаншылды, Исатай шайқаста қаза тапты. Кейін Махамбетті жалдамалы адамдар сатқындықпен өлтірді.
🌟 «Батыр» сөзі «ержүрек жауынгер» дегенді білдіреді. Махамбет батыр да болды, ақын да болды: қылышпен де, өлеңмен де күресті. Оған ескерткіш Атырау облысында тұр, ал суретте ол дулыға киген, бетінде қауышты тор бар.
Махамбет не туралы жырлады
Көтерілістің күрес жолдары «Ереуіл атқа ер салмай», «Соғыс», «Алайма, сұлтан, алайма!», «Баймағамбет сұлтанға айтқаны», «Тарланым», «Тайманның ұлы Исатай» атты өлеңдерінде шебер суреттеледі. Махамбеттің «Мұнар да, мұнар, мұнар күн», «Жәңгірге айтқаны», «Қызғыш құс» өлеңдерінде азаттық жолында Исатайдың қаза табуына байланысты күйзелісі мен жауға деген кегі айқын байқалады. Махамбет көтерілістің жалынды жыршысы ғана емес, Исатайдың сенімді серігі болды. Ол жауынгерлерге жалынды өлеңдерімен жігер беріп отырды.
Өзінің өлеңдерінде жастарды шыныққа, беріктілікке, қайтпас қайсарлыққа шақырады. Ер адамның бойындағы жалтақтық пен қорқақтық мінезді айыптап, оны туған халқы мен ағайынға салқындықпен қарау, қасиетсіз болу деп айыптайды және оны кешірілмес күнә деп санайды. Махамбет өз толғауларында тәрбие мәселесін халықтың абыройы жолындағы күреспен ұштастырып, ұрпаққа мақсат-мұраттың, мүдденің әлеуметтік мәнін ашуға тырысады. Билік басындағы хан-сұлтандарға ойын тайсалмастан батыл айтатыны, халықтың мұң-мұқтажын жеткізуі — ақынның ержүректігінің дәлелі. Махамбет қазақ халқының бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресін жырға қосып өтті.
Сондықтан Махамбет өлеңдерін көтеріліс ұраны деп атайды: олар халықты күреске шақырды және қозғалыстың мақсатын, жігерін көрсетті.
Сүйінбай Аронұлы
Сүйінбай Аронұлы (1815–1898) қазіргі Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Қарақастек деген жерде дүниеге келген. Ақын халықтың мұң-мұқтажын, ой-армандарын, мақсат-мұраттарын өлеңмен жеткізген. Халықтың мүддесіне қызмет еткен ол жекебасының қамын ойлайтындарды қатты сынға алады. Ақын адам бойындағы мінез-құлықтардың сан қырларын, жақсы, жаман тұстарын, адамның жан дүниесінің әрқилы тебіреністерін шебер суреттеген. Тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге толы идеялары оның «Нақылдар», «Әділеттік арнасы», «Жақсы мен жаман адамның қасиеттері» сияқты өлеңдері мен толғауларында суреттеледі.
Әбубәкір Кердері
Әбубәкір Кердері (1858–1912) өлеңдерінде отаршылдық дендеген «Зарзаманның» тууына байланысты қоғамдағы, адамның өміріндегі келеңсіз құбылыстарды жырға қосқан. Ата дәстүрінен алшақтау, әділетсіздік, күншілдік, өтірік айту, жастардың әдепсіздігі, үлкенді сыйламау, кері тартушылықты сынға алады. Ақын ақыл-ойдың жетілуін, оқу-білімді игеруді, қоғамның үйлесімді дамуын насихаттады.
📕 Оқулықта Кердеридің өмір сүрген жылдары 1858–1912 деп берілген. Анықтамалық дереккөздерде өлген жылы көбіне 1903 деп беріледі.
🌟 Қайдан көруге болады? Махамбетке арналған ескерткіш Атырау облысында, Сүйінбайға арналған ескерткіш Талдықорған қаласында тұр. Қайсыбірінің қасына барып, суретке түсіп көр.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: «Бүгін қай өлеңді, әнді немесе қандай сөзді "ұран" деп санайсың? Автор оны жазғанда не айтқысы келген?» Осылай Махамбет өлеңдерінің не үшін керек болғанын түсіну жеңілірек болады.
Өзіңді тексер
Исатай мен Махамбет көтерілісі қай жерлерді қамтыды? Бөкей Ордасы (Ішкі Орда) мен Кіші жүздің іргелес жерлерін, яғни Батыс Қазақстанды.
Махамбет өлеңдерін не себепті көтеріліс ұраны дейміз? Олар халықты озбыр хандар мен патша билігіне қарсы күреске шақырды. Сонымен қатар оларда қозғалыстың себептері мен мақсаттары айтылған: тартып алынған жер, салық, жерді халыққа қайтару арманы.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Махамбеттің шығармаларын оқи отырып, оның өмір сүрген ортасы мен кезеңіне сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Бұл — оқуға арналған тапсырма: өлеңдерді тауып, не туралы екенін айту керек. Махамбеттің тақырыптарын сен білесің: күрес, бостандық, батырдың ерлігі.
Жауап үлгісі.
- Өмір сүрген кезеңі: 1804–1846 жылдар, патша үкіметінің отаршылдық саясаты күшейген, Бөкей Ордасында халық жерінен айырылып, ауыр салық төлеген заман. Көтеріліс 1836–1838 жылдары болды.
- «Ереуіл атқа ер салмай», «Соғыс», «Тайманның ұлы Исатай» өлеңдерін кітаптардан және интернеттен табуға болады.
- Негізгі кейіпкер — халықтың бостандығы үшін шегінбейтін батыр.
- Көңіл-күйі: қызу, күреске шақыратын, қысқа, өткір жолдар команда сияқты естіледі.
- Негізгі ой: қорлықпен өмір сүргеннен күресте өлген артық. Өлеңдері көркемдік әшекей емес, іске шақыру болған.
Жауабы: Махамбеттің ерлік туралы өлеңдері халықты бостандық пен жер үшін күреске шақырады, кейіпкері — берік батыр. Ол өмір сүрген орта — отаршылдық қысым мен жер тапшылығы күшейген Бөкей Ордасы.
№ 2
XIX ғасырдағы ауыз әдебиетінің басқа қандай өкілдерін білесіңдер? Олардың шығармаларын атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Параграф мәтінінен есімдер мен шығармалардың атауларын тап.
Шешуі.
- Сүйінбай Аронұлы (1815–1898): «Нақылдар», «Әділеттік арнасы», «Жақсы мен жаман адамның қасиеттері». Мұнда ақын адамның мінезін, ар-ұятты жырлайды. Ол айтыс шебері болған.
- Әбубәкір Кердері (1858–1912): «Зарзаманның» тууына байланысты қоғамның келеңсіз құбылыстарын, әділетсіздікті, күншілдікті сынаған өлеңдер.
- Алдыңғы параграфтардан: Шөже, Жанақ, Шортанбай, Біржан, Жамбыл және басқалар.
Жауабы: Сүйінбайдың «Нақылдар», «Әділеттік арнасы», «Жақсы мен жаман адамның қасиеттері» шығармалары және Кердеридің «Зарзаман» тақырыбындағы өлеңдері.
Жадынама
- Даталар: 1804–1846 — Махамбет; 1836–1838 — Исатай мен Махамбет көтерілісі; 1815–1898 — Сүйінбай.
- Есімдер: Махамбет, Исатай, Сүйінбай, Кердері, хан Жәңгір.
- Орындар: Бөкей Ордасы, Жәнібек ауданы, Қарақастек, Атырау, Талдықорған.
- Терминдер: ақын, суырыпсалма, отаршылдық саясат, зарзаман.