XIX ғасырды неге қазақ музыкасының гүлденген кезеңі дейді?

Сол кезде өмір сүрген сазгер-әншілер мен күйшілердің шығармалары халықтық музыканың негізін қалады; композиторлардың барлығы дерлік хат таныған білімді адамдар болды.

Сол кездегі күйлер мен әндер не туралы болды?

Өмір қайшылығы, тұрмыс-тіршілік көрінісі, қоғамның әлеуметтік мәселелері, махаббат, әйелдердің қоғамдағы орны туралы.

§ 50. XIX ғасырдағы қазақтың күй өнері

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 155–157-беттер.

Нені үйренесің

XIX ғасырды (1801–1900) неге қазақ музыка өнерінің гүлденген дәуірі деп атайтынын түсіндіруді.
Танымал күйшілерді атауды: Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Ықылас, Сарымалай.
Композиторды, оның аспабын және белгілі күйлерін сәйкестендіруді.
Күйлердің не туралы екенін айтуды: көтеріліс, табиғат, мереке, адам тағдыры.

Ой қозғау

Күй дегеніміз не? Аспапта орындалатын шығарма: сөзсіз музыка, көбіне оның шертпе аңызы болады.
Күйші кім? Күй шығаратын және оны орындайтын композитор.
«XIX ғасыр» деген не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең.

Тақырыпты талдаймыз

Неге дәл XIX ғасыр

XIX ғасыр қазақ музыка өнерінің де гүлденген дәуірі болды. Бұл кезеңде өмір сүрген қазақтың сазгер-әншілері мен күйшілерінің шығармалары халықтық музыканың негізін қалады.

Халық композиторларының барлығы дерлік хат танитын, кейбірі орыс, араб тілдерін меңгерген, өз заманының білімді адамдары еді. Сазгерлердің шығармаларында өмір қайшылығы, тұрмыс-тіршіліктің көрінісі, қоғам өмірінің маңызды әлеуметтік мәселелері, адамдардың күнделікті тұрмысындағы оқиғалар, махаббат, қазақ әйелдерінің қоғамдағы орны айқын бейнеленді.

XIX ғасырдың бес шебері

Құрманғазы Сағырбайұлы (1806–1879) Бөкей Ордасының Жиделі деген жерінде туылған. Ол бала күнінен естіген күйлерін өздігінен тартып үйрене бастаған. Осылайша күйшілік өнерге біржола ден қоюы арқасында кәсіби күйші атанды. Оның алпыстан астам күйлері бар және кейбір күйлерінің бірнеше нұсқасы белгілі. Көркемдік әсерлігі мен мазмұндылығы жағынан кемел туындыларға айналған күйлері бұл күнде де жиі орындалады.

📕 Оқулықта Құрманғазының өмір сүрген жылдары «1806–1879» деп берілген, бірақ көбіне 1818–1889 жылдар аталады. 2018 жылы оның туғанына 200 жыл толуы аталып өтті.

Құрманғазының күйлерінде өмір шындығы суреттеледі және олар өмірбаяндық шығармалар іспетті:

«Кішкентай» күйі Исатай Тайманұлы көтерілісіне арналған. Бұл күйдің тақырыбы «жеңіске керек күш аз болды» дегенді білдіреді. Көтерілісте жеңіліс тапқан халықтың күйінішке толы үні естіледі.
«Балбырауын» күйінде халық мерекесі, «Сарыарқа» күйінде ұлан-байтақ дала, «Кісен ашқан» күйінде халықтың қайғылы тағдыры бейнеленеді.
Құрманғазы күрес рухына толы шығармалары үшін байлар, патша шенеуніктері тарапынан қуғындалып, абақтыға қамалған.

Құрманғазыға арналған ескерткіш Ақтау қаласында тұр.

Дәулеткерей Шығайұлы (1820–1887) — қырыққа жуық күй шығарған көрнекті композиторлардың бірі. Дәулеткерейдің «Жігер», «Бұлбұл», «Керілме» т.б. күйлері лирикалық, әсем нақышқа толы. «Желдірме» т.б. күйлерінде халықтық рухтың айқын көрінісі берілген.

Тәттімбет Қазанғапұлы (1815–1862) — XIX ғасырдың аспаптық музыкасына елеулі үлес қосқан, шертпе күйлер шығарып, оны орындаушы ретінде танылған композитор. Тәттімбет «Саржайлау», «Сарыөзен» күйлерінде өзінің туған өлкесінің табиғатын, «Ерке атан», «Бозайғыр» т.б. күйлерінде төрт түліктің мінез-құлықтарын суреттейді.

Ықылас Дүкенұлы (1843–1916) — қобызға арналған шығармалардың қалыптасуына зор ықпал еткен талантты сазгер. Әкесі Дүкен қобыз тартқан, аталары жыршы, бақсы болған. Қобыз бақсылардың сарын орындайтын аспабы болғанын ескерсек, қобыз тарту Ықыласқа ата-бабаларынан берілген қасиет екеніне күмән жоқ. Ықылас әкесінің өнерін жалғастырумен қатар, қобыздың үнін анағұрлым жетілдіріп, қобызға арнап бірегей шығармалар шығара бастады. Оның эпикалық аңыздар негізінде шығарылған «Қорқыт күйі», «Қамбар күйі», «Қазан күйі» сияқты туындылары кеңінен танымал. «Жарым патша», «Бес төре» сияқты күйлерінде патша шенеуніктерін сынаған, «Жалғызаяқ», «Жезкиік» атты күйлеріне халықтың тұрмыс-тіршілігі арқау болған. Ықыластың күйлері көркемдік деңгейі жағынан аса жоғары бағаланды. Ықыласқа арналған мемориал Жамбыл облысында орналасқан.

Сарымалай (1835–1885) сыбызғыға арнап классикалық күйлер шығарумен қатар, аса шебер орындаушы ретінде танылған. Шын аты — Садық, бала күнінде байдың малшысы болып, Сарымалай атанып кеткен. Сыбызғы тарту өнерін әкесінен үйренген. Ол эпос, аңыз-әңгімелер, ертегілер желісі бойынша бірқатар күйлер шығарған. Сарымалайдың «Қоңырқаз» деген күйі «Қыз Жібек» жырының желісі бойынша шығарылған. Онда Қыз Жібектің түсіне енген қоңыр қаздың қайғылы қаңқылынан Төлегеннің қазаға ұшырағанын сезгенін суреттейді. «Нар идірген» күйінің желісі қарт адам мен оның қызыл аштықтан өзінің сүтімен сақтап қалған інгені туралы. Ал «Қоңыр бұқа» күйінің желісі жау айдап әкеткен сыйырларды туған ауылына қайтып әкелген бұқа жайлы оқиғаға құралған.

🌟 Қайдан көруге болады? Құрманғазыға арналған ескерткіш Ақтау қаласында, Ықылас Дүкенұлы мемориалы Жамбыл облысында орналасқан. Айтпақшы, Құрманғазының көтеріліс туралы күйі «Кішкентай» деп аталады: «жеңіске керек күш аз болды» дегенді білдіреді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бірге түсіндірмесіз бір күйді тыңдаңыздар (мысалы, «Сарыарқа» немесе «Балбырауын») да, баладан сұраңыздар: «Не көрдің, не естідің? Қуаныш па, дауыл ма, жол ба?» Сосын оның не туралы екенін оқып, салыстырыңыздар.

Өзіңді тексер

Бұл параграфтың мәтінінде жеке «ойланыңдар / анықтаңдар» сұрақтары жоқ. Материал бойынша қысқа тексеру.

XIX ғасырды неге қазақ музыкасының гүлденген кезеңі дейді? Сол кезде өмір сүрген сазгер-әншілер мен күйшілердің шығармалары халықтық музыканың негізін қалады; композиторлардың барлығы дерлік хат таныған білімді адамдар болды.
Сол кездегі күйлер мен әндер не туралы болды? Өмір қайшылығы, тұрмыс-тіршілік көрінісі, қоғамның әлеуметтік мәселелері, махаббат, әйелдердің қоғамдағы орны туралы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ғаламтор желісінен Құрманғазы Сағырбайұлының «Кісен ашқан» күйін тыңдап көріңдер. Күй туралы мәліметтермен танысып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер: күй қандай аспапта тартылған? Автор қандай оқиға жайында күй шертеді? Күйдегі басты кейіпкер кім?

Қалай ойлаймыз. Алдымен күйді тыңда. Содан кейін оқулықта не айтылғанын еске түсір: «Кісен ашқан» күйінде халықтың қайғылы тағдыры бейнеленеді.

Жауап үлгісі.

Аспап: домбыра, Құрманғазының барлық күйі сияқты.
Автор не жайында шертеді: халықтың қайғылы тағдыры, қысым мен бостандыққа деген сағыныш, «кісеннен» құтылу туралы.
Басты кейіпкер: кісенделген, бірақ бостандыққа ұмтылған адам (халық және композитордың өзі).
Күй атауы «Кісен ашқан» музыканың ауыр, қысылған үннен жарық, еркін үнге қарай жылжитынын аңғартады.

Жауабы: домбыра; халықтың қайғылы тағдыры және бостандыққа ұмтылу; басты кейіпкер — кісеннен босанған адам.

№ 2

Ықылас Дүкенұлы мемориалының суретіне назар аударыңдар. Ескерткіштің формасы нені есіңе түсіреді? Өз беттеріңмен ізденіп, ескерткіш жайлы постер дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Суретке қара: тастың өткір қырлары, екі жағында екі «қанат». Құсты, желкенді, жайылған қанатты көруге болады: музыка жанды биікке көтереді.

Жауап үлгісі. Ықылас Дүкенұлы мемориалы, Жамбыл облысы. Сұр тас, өткір қырлар және екі жағында екі кең «қанат». Құс ұшуға дайын тұрғандай: Ықыластың музыкасы да жанды көтереді. Ол қобыздың үнін жетілдіріп, қобызға арнап «Қорқыт», «Қамбар», «Қазан» күйлерін шығарды. Келіп, даланың үнін тыңда. Ықылас Дүкенұлы (1843–1916).

Жауабы: форма жайылған қанатты немесе желкенді еске түсіреді; постерде атауы, бір ассоциация, композитор туралы 2 дерек және шақыру болсын.

№ 3

XIX ғасыр күйшілерінің күйлерін, әнші-сазгерлерінің әндерін тыңдап, алған әсерлеріңмен бөлісіңдер.

Қалай ойлаймыз. Сабақтан 2–3 шығарма таңда: Құрманғазының «Сарыарқасы», Дәулеткерейдің «Жігері», Тәттімбеттің «Саржайлауы». Ойлан: көңіл-күйі қандай, қарқыны қандай, музыканың ішінде не көресің.