§ 51. XIX ғасырдағы қазақтың ән-саз өнері

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 157–159-беттер.

Нені үйренесің

• XIX ғасырдың (1801–1900) көрнекті ақындарын, әншілерін және сазгер-әншілерін атауды.
• Біржан Қожағұлұлы, Жаяу Мұса, Мұхит Мералыұлы, Ақан сері немен танымал екенін айтып беруді.
• Сал-серілердің кімдер екенін түсіндіруді.
• Әншіні, оның әндерін және өмір сүрген жерін сәйкестендіруді.

Ой қозғау

• Әннің күйден айырмашылығы қандай? Әнде сөз бен әуен бар, ал күй сөзсіз, аспапта орындалады.
• Айтыс деген не? Екі ақынның өлеңмен сайысы, әдетте суырыпсалма.
• «XIX ғасыр» деген не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең.

Тақырыпты талдаймыз

Ән: заманның айнасы

XIX ғасырда далада халық сүйіп тыңдаған ақын-сазгерлер де ән салды. Олардың әндері махаббат, табиғат, әділдік және қарапайым халықтың ауыр өмірі туралы болды.

Біржан сал Қожағұлұлы

Біржан сал Қожағұлұлы (1834–1897) — ақын, әнші, сазгер ретінде ғана емес, туған өлкесінің ән өнерін кеңінен меңгерген әрі сал-серілікпен танылған тұлға. Біржан алғаш ауыл арасында ән салып жүрсе, кейін өзі де ән шығара бастайды. «Шідер», «Жанбота», «Көлбай-Жанбай», «Адасқақ» т.б. әндері әлеуметтік мазмұнымен құнды. «Ләйлім шырақ», «Қаламқас» т.б. әндерінде сұлулықты, нәзік сезімді жырлайды. Адамның мінез-құлқы, жай-күйі, ғашықтық сезімдері, өмірге көзқарастары сипатталған әндері халық арасында кеңінен таралды.

• 1865 жыл: Абай Құнанбайұлымен кездесуі оның әнші-сазгерлік қасиетінің дамуына үлкен әсер етті.
• 1871 жыл: Сара Тастанбекқызымен айтысы айтыс өнерінің озық үлгісіне айналды.

📕 Оқулықта Біржанның өмір сүрген жылдары 1834–1897 деп берілген, ал анықтамалықтарда көбіне 1831–1894 деп беріледі.

Біржанға арналған ескерткіш Ақмола облысында тұр.

Жаяу Мұса Байжанұлы

Жаяу Мұса Байжанұлының (1835–1929) шығармашылығы XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ музыкасында үлкен құбылыс болды. Алғашында ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Омбыға кетеді. Сырнай, скрипкаға қосып қазақ, орыс, татар әндерін айтып үйренеді.

Жалған жала жабылып, соның кесірінен сотталады. Ресейде әскер құрамында болып, кейін еліне келеді. Елінде дүшпандары ізіне түсіп, астындағы атына дейін тартып алғандықтан Жаяу Мұса атанады. Әншілік пен сазгерлік өнерінің арқасында 60-тан астам ән жазып қалдырды. Жаяу Мұса әндерінде болашақтың қуанышты күндері, өз Отанының жарқын келешегі, туған жердің көркемдігі, әсемдік, сұлулық, әділдік, халық бақыты суреттеледі. Ал өзінің өмірі туралы толғаған әндерін сырлы, мұңды, шерлі, қайғылы әуендермен жеткізеді.

Оған арналған ескерткіш Астана қаласында тұр.

Мұхит Мералыұлы

Мұхит Мералыұлы (1841–1918) — аса көрнекті композитор-әнші. Шығармашылығынан Батыс Қазақстанға тән халық әндерінің ерекше нақыштары байқалады. Мұхит шығармашылығының негізгі дені лирикалық жанрдан тұрады. Оның әндері өмірге, адамға, табиғатқа деген сүйіспеншілік сезімге толы. Ол «Бала Ораз» әні қайғылы оқиғаға негізделіп жазылған. Онда кедей жылқышы мен бай қызының бір-біріне ғашық болғаны, екеуінің де қаза болып, бақытсыз аяқталған махаббаты жырланады.

Ақан сері Қорамсаұлы

Ақан сері Қорамсаұлы (1843–1913) қазіргі Ақмола облысында дүниеге келген. Бала күнінен өлеңге, ән мен жырға әуес болып өседі. Табиғатынан сұлулыққа іңкәр ақын жүрген жерін той-думанға бөлейді. Сол себепті халық арасында сері деп атанған. Ақан сері — ақындығымен, әншілігімен, сазгерлігімен бүкіл қазақ жеріне танылған өнер иесі. Оны кезінде қазақтың әйгілі өнер иелері — Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Құлтума сынды атақты сал-серілер аса жоғары бағалаған. Ақан серінің Ақтоқтымен айтысы — «Қыз бен жігіт» айтысының ерекше үлгісі. Сонымен қатар оның Жүсіп төре, Орынбай, Нүкей, Нұрқожа т.б. ақындармен айтыстары сақталған.

Ақан серінің философиялық ой-толғамдарға толы шығармалары қазақ халқының классикалық өнерінің алтын қорын құрап, өшпес мұраға айналып отыр. 40-тан астам әсерлі, сазды әндері сақталған. Оның әндерінің желісінде күнделікті өмірдің күрделі әлеуметтік мәселелері бейнеленеді. Ақан серінің «Балқадиша», «Ақтоқты», «Алтыбасар», «Ақ көйлек», «Құлагер», «Маңмаңгер» т.б. әндері өзінің өмірімен байланысты туындаған. Оған арналған ескерткіш Көкшетау қаласында тұр.

🔎 Іздену. Сал-сері деп кімдерді айтқан? Олардың басқа ақын-жыраулардан қандай ерекшеліктері болды? Жауабын төмендегі № 1 жаттығудан қара.

🌟 Қайдан көруге болады? Ескерткіштер: Ақан серіге — Көкшетауда, Біржанға — Ақмола облысында, Жаяу Мұсаға — Астанада. «Құлагер» әні әлі күнге дейін концерттерде және мектепте музыка сабағында орындалады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сабақтағы кез келген әнді (мысалы, «Құлагер» немесе «Бала Ораз») айтып, не болмаса күбірлеп көрсетуін сұраңыз. Сосын талқылаңыздар: онда қандай оқиға бар және ол неге ойландырады?

Өзіңді тексер

• Қазақ даласында сал-сері деп кімдерді айтқан? Олардың басқа ақын-жыраулардан қандай ерекшеліктері болды? Сал-серілер — өнерлі, сұлулыққа іңкәр, той-думанға бөленген ақын-әнші-сазгерлер (Ақан сері, Біржан, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Құлтума). Олар өлеңді де, әнді де өздері шығарған.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сал-серілер туралы не білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен Ақан сері туралы жолдарды еске түсір: неге оны «сері» деп атаған, оны кім бағалаған.

Жауап үлгісі.

• Сал-серілер — ақындығымен, әншілігімен, сазгерлігімен танылған, өнерге бай, сұлулыққа іңкәр адамдар. «Сері» деп жүрген жерін той-думанға бөлейтін, табиғат сұлулығына ғашық ақынды атаған.
• Мәтінде аталған сал-серілер: Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Құлтума.
• Олар ән шығарып, өздері орындап, айтысқа түскен, халық арасында кеңінен танылған.
• Ерекшелігі: ақындықты, әншілікті және сазгерлікті бір басына қосқан, дала өмірінің сәнін келтірген.

Жауабы: сал-серілер — ақын, әнші, сазгер өнерін қатар алып жүрген, сұлулыққа іңкәр, той-думанға бөленген халық өнерпаздары.

№ 2

XX ғасырдағы қазақтың сазгер-күйшілерін және олардың шығармаларын кестеге түсіріңдер.

📕 Тапсырма мәтінінде «XX ғасыр» деп жазылған, бірақ бұл параграфта да, алдыңғысында да сөз XIX ғасыр сазгерлері туралы. Сондықтан кестеге XIX ғасыр күйшілері мен әншілерін енгіземіз.

Қалай ойлаймыз. § 50-дегі күйшілерді және осы параграфтағы әншілерді алып, шығармаларын жаз.

Шешуі.

Жауабы: кесте толтырылды; қаласаң, сабақта аталмаған бір күйді немесе әнді өзің іздеп қос.

Жадынама

• Даталар: 1865: Біржанның Абаймен кездесуі; 1871: Біржан мен Сараның айтысы.
• Есімдер: Біржан, Жаяу Мұса, Мұхит, Ақан сері, Сара Тастанбекқызы.
• Орындар: Омбы, Ақмола облысы, Батыс Қазақстан, Көкшетау.
• Терминдер: сал-сері, айтыс, ән өнері.

Шағын тест